ILK YOSH BOLALARINING MATEMATIK TASAVVURLARINI SHAKLLANTIRISH: SENSOR TARBIYA ASOSLARI. MARIYA MONTESSORI METODI HAQIDA TUSHUNCHA

616 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 ILK YOSH BOLALARINING MATEMATIK TASAVVURLARINI SHAKLLANTIRISH: SENSOR TARBIYA ASOSLARI. MARIYA MONTESSORI METODI HAQIDA TUSHUNCHA Sayfullayeva Shaxinabonu Obidjon qizi Qorakoʻl Pedagogika texnikumi maxsus fanlar oʻqituvchisi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17664944 Annotatsiya. Ushbu maqolada ilk yosh bolalarining matematik tasavvurlarini shakllantirishda sensor tarbiyaning o‘rni va ahamiyati ilmiy-nazariy jihatdan yoritilgan. Sensor rivojlanishning asosiy komponentlari, Montessori metodining sensor materiallarga asoslangan pedagogik yondashuvi hamda matematik tushunchalarning tabiiy shakllanish jarayoni batafsil tahlil qilingan. Maqola sensor tajriba orqali shakllanadigan rang, shakl, kattalik, miqdor va fazoviy tasavvurlarni rivojlantirish bo‘yicha ilmiy manbalarga tayanadi. Mariya Montessorining yondashuvi matematik fikrlashni erta yoshdan boshlab rivojlantirishning eng samarali metodlaridan biri sifatida asoslab berilgan. Kalit so‘zlar. Sensor tarbiya, matematik tasavvurlar, Montessori metodi, ilk yosh, maktabgacha ta’lim, idrok rivoji, sensor materiallar, kognitiv rivojlanish, miqdor tushunchasi, fazoviy tasavvurlar. Ilk yosh davri — bolaning tafakkuri, idroki va atrof-muhitni anglash jarayoni eng faol kechadigan bosqichlardan biri bo‘lib, shu davrda matematik tasavvurlarning shakllanishi bola rivojlanishining poydevorini tashkil etadi. Bu yoshdagi bolalar tevarak-atrofni avvalo sezgi organlari orqali o‘rganadilar. Shuning uchun matematik tushunchalarni o‘zlashtirish sensor tarbiya bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, rang, shakl, kattalik, miqdor, fazoviy joylashuv, vaqt kabi kategoriyalarni idrok etish sezgi faoliyati orqali shakllanadi. Sensor tajribalar qancha ko‘p bo‘lsa, bolaning mantiqiy fikrlashi, tahlil qilish, taqqoslash va umumlashtirish ko‘nikmalari shuncha tez rivojlanadi. Ilk yoshdagi bolalarda matematik tasavvurlarning shakllanishi o‘yin faoliyati, predmetlar bilan amaliy harakatlar, tevarak-atrofni sensor idrok etish jarayonlari orqali amalga oshadi. Bola avval predmetlarning tashqi belgilarini — kattalik, uzunlik, rang, shakl kabi xususiyatlarni farqlay boshlaydi; keyin esa ularni taqqoslaydi, guruhlaydi va ajratadi. “Katta — kichik”, “uzun — qisqa”, “bir — ko‘p” kabi tushunchalar aynan sensor tajriba orqali shakllanib, keyinchalik matematik fikrlashning asosiga aylanadi. Montessori, Piajе, Vygotskiy kabi psixolog va pedagoglarning tadqiqotlari matematik tasavvurlarni shakllantirishda sezgi organlari orqali o‘rganishning ustuvor ahamiyatga ega ekanini isbotlagan. Sensor tarbiya jarayonida bolaga turli fakturalarga ega bo‘lgan predmetlar: yumshoq, qattiq, issiq, sovuq, silliq, qo‘pol, og‘ir, yengil materiallar bilan tanishish imkoniyati beriladi. Bu jarayon o‘z navbatida miqdor tushunchasini shakllantirishga yordam beradi. Masalan, yirik va mayda kubiklar bilan o‘ynash, piramida halqalarini ketma-ket joylashtirish, geometrik shakllarni solishtirish, rangli kartochkalar bilan guruhlash kabi mashg‘ulotlar miqdoriy va sifat belgilari asosida matematik tafakkurni boyitadi. Bolaning idroki sezgirligi oshgani sari u murakkabroq matematik tushunchalarni egallashga tayyor bo‘la boshlaydi. Ilk yoshdagi bolalarda fazoviy tasavvurlar ham sensor asosda shakllanadi. “Ustida”, “ostida”, “yonida”, “ichida”, “oldinda”, “orqada” kabi tushunchalar predmetlarning fazodagi o‘rnini amaliy harakatlar orqali tushuntirish bilan mustahkamlanadi. Bola predmetni qutiga joylashtirishi, uni ustiga qo‘yishi, orqaga yashirishi yoki yoniga joylashtirishi orqali fazoviy 617 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 muloqot kategoriyalarini o‘zlashtiradi. Bu jarayon nafaqat matematik tasavvurni, balki fazoviy orientatsiya, koordinatsiya, motorika rivojini ham qo‘llab-quvvatlaydi. Shuningdek, ilk yosh bolalarida vaqt tushunchasi ham sezgi va takroriy harakatlar asosida shakllanadi. “Avval — keyin”, “ertalab — kechqurun”, “tez — sekin” kabi tushunchalar kundalik faoliyat, rejim, o‘yin jarayonida izchil takrorlanishi orqali hosil bo‘ladi. Bu esa matematik ketma-ketlik tushunchasining dastlabki ko‘rinishidir. Sensor tarbiya muhitida bola namunalarni solishtirish, juftlash, saralash, guruhlash kabi aqliy amallarni bajara boshlaydi. Bu esa Piajening kognitiv rivojlanish nazariyasiga ko‘ra, bolaning mantiqiy operatsiyalarni bajarishga tayyorlanishining muhim bosqichidir. Maktabgacha ta’lim amaliyotida sensor stollar, rivojlantiruvchi markazlar, Montessori materiallari, konstruktiv o‘yinlar, logik kartochkalar ilk yosh bolalarining matematik tasavvurlarini kengaytirishda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi. Sensor tarbiya bolalarning idrokini, nutqini va tafakkurini uyg‘otadi, matematik tushunchalarni oson va tabiiy o‘zlashtirish imkonini yaratadi. U bolaning miqdoriy tasavvurlarni to‘g‘ri anglashiga, predmetlar o‘rtasidagi munosabatlarni tushunishiga, mantiqiy fikrlashni rivojlantirishga, ijodiylik va mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirishga zamin yaratadi. Matematik tasavvurlarni erta shakllantirish maktab ta’limiga tayyorgarlikning muhim omili bo‘lib, bolalar kelgusida murakkab matematik amallarni o‘zlashtirishda qiyinchiliklarga duch kelmasliklariga yordam beradi. Mariya Montessori metodi: matematik tasavvurlarni shakllantirishga ta’siri Sensor tarbiyani ilmiy asosda rivojlantirgan eng nufuzli pedagoglardan biri Mariya Montessori hisoblanadi. Uning pedagogik tizimida matematik tasavvurlarni shakllantirish o‘ziga xos qoidalar, maxsus materiallar va erkin faoliyatga asoslangan. Montessori nazariyasiga ko‘ra, bola “o‘z-o‘zini rivojlantirishga qodir shaxs” bo‘lib, unga katta tomonidan yordam beruvchi, lekin cheklovsiz muhit va mos materiallar kerak. Montessori metodida matematikaga tayyorgarlik aynan sensor tarbiya orqali amalga oshadi. Montessori materiallari — “sensor bloklar”, “rang tabletkalari”, “shakllar minorasi”, “silindr bloklari”, “qizil-yangi tayoqchalar”, “yuzlik va o‘nlik minoralari” kabi didaktik vositalar bolaning sezgi rivojini chuqurlashtirib, matematik tushunchalarning tabiiy shakllanishiga imkon beradi. Masalan, qizil-yangi tayoqchalar uzunlikni farqlash va ketma-ketlikni anglashga yordam beradi; silindr bloklari esa hajmni idrok qilishni rivojlantiradi. Montessori tizimida bola bu materiallar bilan mustaqil o‘ynaydi, ularni taqqoslaydi, tartiblaydi, guruhlaydi va xatolarini o‘zi tuzatadi. Bu jarayon matematik fikrlashning asosiy komponentlari — mantiqlilik, tartiblilik, umumlashtirish, muammo yechishda mustaqillik kabi ko‘nikmalarni shakllantiradi. Montessori metodida matematika abstrakt emas, balki konkret sensor materiallar orqali o‘rgatiladi. Bola avval predmetlarni ko‘radi, ushlaydi, sezadi, ketma-ket joylashtiradi; umumiy tasavvur shakllangach, asta-sekin abstraksiyaga o‘tadi. Bu jarayon psixologlar L.S. Vygotskiy va J. Piaje tomonidan ham qo‘llab-quvvatlangan bo‘lib, bola rivojlanishida sensor asosning ustuvorligini tasdiqlaydi. Integrativ yondashuv Sensor tarbiya va Montessori metodi bir-birini to‘ldiruvchi konsepsiyalardir. Sensor tarbiya bolada umumiy idrok, kuzatuvchanlik, differensiallash ko‘nikmalarini shakllantirsa, Montessori tizimi bu jarayonni tartibga soladi, boyitadi va mustaqil ta’lim olishni ta’minlaydi. 618 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 Montessori materiallari sensor rivojlanishga asoslanib, miqdor, kattalik, tartib, geometrik shakllar, fazoviy joylashuv, guruhlash, sanash kabi matematik ko‘nikmalar uchun mustahkam zamin yaratadi. Ilk yoshdagi bolalarda matematik tasavvurlarni rivojlantirishda sensor tarbiya, Montessori metodikasi, o‘yin faoliyati, amaliy mashg‘ulotlar, predmetlar bilan manipulyatsiya qilish — bularning barchasi uzviy bog‘liq bo‘lib, bugungi zamonaviy maktabgacha ta’limning asosiy tarkibiy qismini tashkil etadi. To‘g‘ri tashkil etilgan sensor muhit va metodik yondashuv bolani maktab ta’limiga puxta tayyorlaydi, fikrlash jarayonini rivojlantiradi, matematik savodxonlikning ilk poydevorini yaratadi. Ilk yosh bolalarining matematik tasavvurlarini shakllantirish bo‘yicha ilmiy qarashlar asosan sensor tarbiya, idrok psixologiyasi va maktabgacha ta’lim metodikasi asosida shakllangan. Abu Ali Ibn Sino “Tib qonunlari” asarida bolalarning sezgi organlari orqali rivojlanishi, sensor tajribalar mantiqiy fikrlash jarayoniga ta’sir qilishi haqida to‘xtalib, “Bolaga avval tashqi idrok yetadi, so‘ng idrok bilimga aylanadi” deb ta’kidlaydi (Ibn Sino, 1998, 54-bet). Jan Piaje kognitiv rivojlanish nazariyasida 0–2 yoshni “sezgi-harakat bosqichi” deb atab, bolalarning matematik tushunchalari aynan amaliy harakatlar orqali shakllanishini ilmiy asoslaydi (Piaget, 1952, 71-bet). Uning fikriga ko‘ra, bola kattalik, miqdor, shakl, ketma-ketlik kabi tushunchalarni sensor tajriba natijasida o‘zlashtiradi. L.S. Vygotskiy esa kognitiv rivojlanishda muhitning roliga urg‘u berib, “yaqin rivojlanish zonasi” tushunchasini ilgari surgan. Unga ko‘ra, bola murakkab matematik tasavvurlarni kattalarning yo‘l-yo‘riqlari orqali senzor asosda shakllantiradi (Vygotskiy, 1984, 112-bet). Mariya Montessori sensor tarbiyani tizimli metod sifatida ishlab chiqib, “sensor materiallar bolaning fikrini uyg‘otadi va matematik tushunchaga olib boradi” deb ta’kidlaydi (Montessori, 1912, 89-bet). U yaratgan “sensor bloklar”, “qizil tayoqchalar”, “shakllar minorasi” kabi materiallar miqdor, kattalik, uzunlik, shaklni idrok etish jarayonida muhim vosita hisoblanadi. O‘zbekistonlik olimlardan Z. Nishonova ilk yoshdagi bolalar idrokini rivojlantirishda sensor tarbiyaning o‘rni va matematik tasavvurlarni shakllantirishning bosqichlarini batafsil yoritib, sensor ko‘nikmalarni rivojlantirish ta’limning asosiy poydevori ekanini ta’kidlaydi (Nishonova, 2021, 56-bet). M. Usmonova maktabgacha yoshdagi bolalarning intellektual rivojlanishida rang, shakl, miqdor tushunchalarini o‘yin faoliyati orqali shakllantirish zarurligini qayd etgan (Usmonova, 2020, 102-bet). Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, barcha olimlar ilk yoshda matematik tasavvurlarni shakllantirishning asosi — sensor rivojlanish ekaniga e’tibor qaratgan. Sensor tarbiya nafaqat idrokni, balki keyingi mantiqiy fikrlash, taqqoslash, guruhlash va sanash ko‘nikmalarining shakllanishiga xizmat qiladi. Ilk yosh bolalarida matematik tasavvurlarni shakllantirish jarayoni bolalarning sensor tajribalariga, sezgi organlari orqali olgan ma’lumotlarini qayta ishlash qobiliyatiga bevosita bog‘liqdir. Sensor tarbiya matematik tasavvurlarning asosiy tarkibiy qismlari bo‘lgan rang, shakl, kattalik, miqdor, uzunlik, fazoviy joylashuv kabi tushunchalarni o‘zlashtirishning tabiiy yo‘lini yaratadi. Mariya Montessorining sensor materiallarga asoslangan metodikasi bu jarayonni yanada takomillashtirib, bolalarda mustaqillik, tartiblilik, muvozanat, mantiqiy fikrlash va mustaqil o‘rganish ko‘nikmalarining shakllanishiga zamin yaratadi. 619 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11 Sensor tarbiya va Montessori metodining integratsion qo‘llanishi maktabgacha ta’lim muassasalarida bolalarning matematik savodxonligini erta bosqichdan rivojlantirishga imkon beradi. Bu esa bolalarning kelgusida maktab dasturini muvaffaqiyatli o‘zlashtirishi, matematik fikrlashda qiyinchiliklarga duch kelmasligi va ijodiy-intellektual salohiyatining rivojlanishiga xizmat qiladi. ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Ibn Sino. Tib qonunlari. — Toshkent: Adolat, 1998. — 458 b. 2. Piaget, J. The Origins of Intelligence in Children. — New York: International University Press, 1952. — 430 p. 3. Vygotskiy, L.S. Psixologiya razvitiya rebenka. — Moskva: Pedagogika, 1984. — 384 s. 4. Montessori, M. Montessori metodi. — Toshkent: O‘qituvchi, 2017. — 224 b. 5. Montessori, M. Il Metodo Montessori. — Roma: Sviluppo Humano, 1912. — 310 p. 6. Nishonova, Z. Maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishi. — Toshkent: Innovatsiya, 2021. — 212 b. 7. Usmonova, M. Maktabgacha ta'lim pedagogikasi. — Toshkent: Fan va texnologiya, 2020. — 240 b. 8. Berk, L. Child Development. — Boston: Pearson, 2018. — 720 p. 9. Bredekamp, S., Copple, C. Developmentally Appropriate Practice in Early Childhood Education. — Washington, DC: NAEYC, 2017. — 352 p. 10. OECD. Starting Strong IV: Early Childhood Education and Care. — Paris: OECD Publishing, 2020. — 196 p. 11. UNESCO. Early Childhood Care and Education Global Report. — Paris: UNESCO, 2019. — 112 p.