620
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
MAKTABGACHA TAʼLIM YOSHIDAGI BOLALARNI HAR TOMONLAMA
TARBIYALASHDA ONA TILINING AHAMIYATI
Sayido a Muhabba Toʻ aqulo na
Qo akoʻl pedagogika exnikumi "Maxsus anla " oʻqi u chisi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17664976
Anno a siya. Ushbu maqolada mak abgacha a’lim yoshidagi bolala ni ha omonlama
a biyalashda ona ilining ahamiya i ilmiy-naza iy jiha dan yo i ilgan. Ona ilining bolala
a akku i, nu qi, ij imoiylashu i, ma’na iy-axloqiy shakllanishi a ijodiy i ojiga a’si i ahlil
qilingan. Shuningdek, Sha q a G‘a b mu a akki la ining il a a biya haqidagi qa ashla i,
zamona iy psixoling is ika a mak abgacha a’lim me odikala iga doi ilmiy manbala asosida
ona ilini i ojlan i u chi omilla izohlangan. Tadqiqo na ijala i ona ilining bolaning
in ellek ual a ij imoiy i ojlanishidagi ma kaziy o‘ ni ma judligini asdiqlaydi.
Kali so‘zla : Ona ili, nu qiy i ojlanish, mak abgacha a’lim, muloqo , a akku ,
psixoling is ika, e ak e apiyasi, sa odga ayyo lash, lug‘a boyligi, ij imoiylashu .
Mak abgacha a’lim da i — bolaning shaxs si a ida shakllanishi, nu qiy i ojlanishi,
ij imoiylashu i a a akku ining asosiy poyde o i qo‘yiladigan eng muhim bosqichdi . Bu
ja ayonda ona ili ma kaziy o‘ inni egallaydi. Chunki ona ili na aqa muloqo osi asi, balki
bolaning dunyoqa ashi, a akku i, emo sional hola i a shaxsiy o‘zligini anglashida hal qilu chi
omildi . Insonning ilk bilimla i, das labki ushunchala i, his- uyg‘ula i a qad iya la i aynan ona
ili o qali ongiga singadi. Shuning uchun mak abgacha yoshdagi bolala da nu qni i ojlan i ish,
sa odga ayyo lash, ik lashni shakllan i ishda ona ilining o‘ ni beqiyosdi .
Ona ili bola a akku ining asosiy ayanchi bo‘lib, u a o -muhi ni id ok e ishda mezon
azi asini baja adi. Bolaning asni lash, aqqoslash, umumlash i ish, sabab-oqiba aloqala ini
ushunish, ik ni izchil bayon qilish qobiliya i a alo ona ilidagi so‘z boyligi a nu qiy
malakasiga bog‘liq. Mak abgacha yoshda bola o‘z so‘z boyligini o‘yin, e ak, she’ , muloqo ,
sa ol-ja ob, hikoya inglash a qay a ay ish o qali boyi adi. Bu esa uning psixoling is ik
i ojlanishini jadallash i ib, aqliy ope a siyala ini aollash i adi.
Ona ilida o‘g‘ i, aniq, g amma ik jiha dan izchil ik bildi ish bola shaxsiy
i ojlanishining muhim ko‘ sa kichidi . Bu ja ayon bolaning ij imoiy kompe ensiyala ini ham
shakllan i adi. Chunki nu q — muloqo ning asosiy osi asi. Bola o‘z ik ini e kin bayon qilish
o qali engdoshla bilan hamko lik qiladi, o‘yinla da aol ish i ok e adi, munosaba la o‘ na adi,
ij imoiy muhi ga moslashadi. Nu qi i ojlangan bola o‘zini i odalashga qodi bo‘ladi, ichki
eh iyojla i a hissiyo la ini boshqala bilan bo‘lishadi. Bu esa emo sional in ellek ning
i ojlanishida juda muhim omildi .
Mak abgacha a’lim muassasala ida ona ilining ahamiya i o‘qu -das u iy aoliya la
o qali yanada kuchayadi. E ak ay ish, olli o‘yinla , ma n bilan ishlash, opishmoqla , she’
yodlash, dialogla qu ish, hikoya uzish kabi mashg‘ulo la bolala ning lug‘a ini boyi ib, og‘zaki
nu qini a onlash i adi. Shuningdek, ona ilini o‘ ganish axloqiy a biyaning ham asosiy
osi asidi . Milliy e akla , dos onla , maqolla , hikma la bolala da yaxshilik, halollik, meh -
sha qa , mehna se a lik, a anpa a lik kabi azila la ni shakllan i adi.
Ona ili, shuningdek, bolala da es e ik did a ijodko likni i ojlan i adi. She’ la ,
qo‘shiqla , badiiy ma nla , ob azli ibo ala o qali bola asa u ini kengay i adi, badiiy
a akku ini shakllan i adi.
621
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Ona ilida be ilgan badiiy ma nla bolaning hayolo olamini boyi ib, ula ni ijodiy
ik lashga undaydi. Badiiy nu qni eshi ish a qay a ay ish ja ayonida bola as i iy i odala ,
badiiy osi ala , es e ik za qni his qilgani sayin uning uhiy olami boyiydi.
Ilmiy adqiqo la shuni ko‘ sa adiki, mak abgacha yoshda ona ilida nu qi i ojlangan
bolala mak abda o‘qish, yozish, ma n bilan ishlash, ma ema ik ushunchala ni o‘zlash i ishda
ancha mu a aqiya li bo‘ladila . Chunki ba cha anla bo‘yicha bilimla ni o‘zlash i ish ona ilida
ik ni ushunish a qay a ishlab be ish qobiliya iga bog‘liq. Shuningdek, bi inchi ildagi nu qiy
poyde o qanchalik mus ahkam bo‘lsa, keyingi illa ni o‘ ganish shunchalik oson kechadi.
Ona ili a biyasi milliy o‘zlikni anglashning, madaniy me osni qabul qilishning eng
asosiy osi asidi . Mak abgacha yoshdagi bola o‘z xalqining madaniya i, an’anala i, qad iya la i
bilan aynan ona ili o qali anishadi. Shu sababli mak abgacha a’lim ashkilo la ida ona ili
asosidagi a biya — na aqa nu qiy- il o‘ ga ish ja ayoni, balki ma’na iy-ma’ i iy a biya
izimining aj almas qismidi .
Shunday qilib, mak abgacha a’lim yoshidagi bolala ni ha omonlama a biyalashda ona
ilining ahamiya i beqiyosdi . U bolaning aqliy, ij imoiy, ma’na iy, emo sional, es e ik a ha o
jismoniy i ojlanishiga kuchli a’si ko‘ sa adi. Ona ili o qali bola o‘zligini anglaydi, jamiya ga
moslashadi, o‘z ik ini shakllan i adi a kelgusidagi a’lim bosqichla iga ayyo lanadi. Shu bois
mak abgacha a’lim izimida ona ilida nu qni i ojlan i ish eng us u o azi ala dan bi i si a ida
e’ i o e iladi.
Mak abgacha yoshdagi bolala ning nu qiy i ojlanishi a ona ilining a biyadagi o‘ ni
haqida Sha q a G‘a b pedagogik me osida ham, zamona iy ilmiy adqiqo la da ham keng
yo i ilgan. Abu Nas Fo obiy “Fozil odamla shah i” asa ida a’limning asosiy osi asi il ekanini
a’kidlab, “ il inson ik ining ko‘zgusidi ” deya qayd e adi (Fo obiy, 1993, 74-be ). Bu qa ash
mak abgacha a’lim yoshidagi bolala da nu qni i ojlan i ishning nechog‘li muhimligini
isbo laydi.
Ibn Sino “Donishnoma” asa ida nu qning bola a akku ini shakllan i ishdagi oliga
alohida e’ ibo qa a ib, “aqlning kamolo i so‘z o qali yuzaga chiqadi” degan ik ni ilga i su adi
(Ibn Sino, 2000, 61-be ). Uning ik iga ko‘ a, bola muloqo ga ki ishgan sayin lug‘a boyligi
o adi, bu esa aqliy aoliya i ojini ezlash i adi.
Le Vygo skiy nu q a a akku aloqado ligiga bag‘ishlangan adqiqo la ida bolala ning
ij imoiy a aqqiyo i nu q o qali amalga oshishini isbo lab, “nu q – bola a akku ining ichki
osi asidi ” deydi (Vygo skiy, 1984, 152-be ). Uning “yaqin i ojlanish zonasi” naza iyasi
mak abgacha a’limda dialog, suhba , muloqo ning ahamiya ini oshi adi.
Jan Piaje ham nu q a a akku ning i ojlanish bog‘liqligiga u g‘u be ib, 2–6 yosh
o alig‘ida bola il o qali a o ni bilishni aollash i ishini a’kidlaydi (Piage , 1952, 94-be ). Bu
da da bola asni lash, aqqoslash, sabab-oqiba ni anglash kabi bilish ja ayonla ini nu q o qali
shakllan i adi. O‘zbekis onlik olima Z. Nishono a mak abgacha yoshdagi bolala nu qining
i ojlanishida og‘zaki muloqo , e ak ay ish, hikoya uzish kabi aoliya la asosiy me odla
ekanini ko‘ sa gan (Nishono a, 2021, 45-be ). M. Usmono a esa ona ilidagi lug‘a boyligining
bolala ning ij imoiy, emo sional a in ellek ual shakllanishiga a’si ini ilmiy jiha dan asoslab
be gan (Usmono a, 2020, 87-be ).
Xalqa o adqiqo la da ham ona ilining o‘ ni alohida yo i ilgan. UNESCOning “Ea ly
Childhood Educa ion” hisobo ida ona ilida a’lim olayo gan bolala sa odxonlik, muloqo ,
a akku a ij imoiy moslashu ko‘nikmala ini ez oq i ojlan i ishi qayd e ilgan (UNESCO,
2019, 29-be ).
622
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Shuningdek, OECD (2020) bolala da ona ilining e a i ojlanishi keyinchalik che
illa ini oson o‘zlash i ishga yo dam be ishini ilmiy jiha dan asdiqlagan (OECD, 2020, 41-be ).
Adabiyo la sha hi shuni ko‘ sa adiki, ona ili bolaning a akku poyde o i, ma’na iy
kamolo i, ij imoiylashu i, emo sional ba qa o ligi hamda ha omonlama a biya ja ayonining
bosh mezonidi .
Mak abgacha a’lim yoshidagi bolala ning ha omonlama i ojlanishi ko‘p omilla ga
ayansa-da, ula o asida ona ilining o‘ ni alohida ahamiya ga ega. Ona ili bolaga ilk kundan
boshlab muloqo osi asi bo‘lib xizma qiladi, uning a o -muhi ni anglashini, ik yu i ishini,
o‘zini i oda e ishini a’minlaydi. Shu nuq ai naza dan ona ili mak abgacha yoshdagi bola uchun
na aqa ling is ik ka ego iya, balki psixologik, ij imoiy a ma’na iy i ojlanishning bosh
kali idi .
Bola o‘z his- uyg‘ula i, eh iyojla i, xohish-is akla ini aynan ona ili o qali bildi adi;
buning na ijasida uning shaxsiy o‘zligi shakllanadi.
Ona ili bolaning a akku aoliya i bilan chamba chas bog‘liq. Til a a akku bi -bi ini
o‘ldi u chi ka ego iyala bo‘lib, bola a o dagi oqelikni aynan il o qali umumlash i adi,
aqqoslaydi, asni laydi a ik hosil qiladi. Mak abgacha yosh bolaning so‘z boyligi qanchalik
keng bo‘lsa, uning ik lash ja ayoni shunchalik aol kechadi. So‘zla o qali bola p edme la ning
xususiya la ini, hodisala ning ke ma-ke ligini, sabab-oqiba munosaba la ini, azo iy
asa u la ni a aq ushunchala ini anglaydi. Bu esa uning aqliy i ojlanishiga be osi a a’si
ko‘ sa adi.
Mak abgacha a’limda ona ilining ahamiya ini ko‘ sa ib be adigan yana bi omil — bu
nu qiy muloqo ning ij imoiylashu dagi o‘ ni. Bola engdoshla i a ka ala bilan muloqo ga
ki isha ekan, u ij imoiy munosaba la izimi bilan anishadi, o‘z o‘ nini anglay boshlaydi a
o‘zini u ishning ij imoiy-me’yo iy ko‘nikmala ini o‘zlash i adi. Ona ilida e kin muloqo qila
olu chi bola o‘yin ja ayonla ida ye akchi si a ida namoyon bo‘lishi, o‘z ik ini himoya qilishi,
boshqala ik ini inglashi a kelishu ga e ishishi mumkin. Bu esa ij imoiy kompe ensiyala
shakllanishining muhim bosqichidi .
Ona ilida nu qni i ojlan i ish bolaning ma’na iy a axloqiy kamolo i uchun ham
xizma qiladi. Milliy e akla , dos onla , hikoya la , maqolla a ma alla o qali bola yaxshilik,
halollik, odob, a anpa a lik, mehna se a lik, meh -oqiba kabi qad iya la bilan anishadi.
Badiiy asa la o qali shakllan i ilgan mazmuniy asa u la bolaning ichki dunyosiga
singib, uning xulq-a o iga, dunyoqa ashiga, hissiy kechinmala iga a’si qiladi. Demak, ona ili
ma’na iy-ma’ i iy a biyaning eng asosiy osi asidi .
Mak abgacha a’lim ja ayonida ona ili bola asa u ining boyishiga, ijodiy ik lash a
es e ik didning shakllanishiga ka a yo dam be adi. She’ la , opishmoqla , dialogla ,
d ama iza siya o‘yinla i bolaning es e ik id okini o‘s i adi, as i iy osi ala ni ushunishga
o‘ ga adi. Hikoya uzish, e akni qay a ay ib be ish, sahnalash i ish kabi mashg‘ulo la bolala da
badiiy ik lashni shakllan i adi a ijodiy asa u ini kengay i adi. Bu ja ayonla bolaning
kelajakda o‘z ik ini aniq, badiiy a man iqiy izchillikda bayon qila olishini a’minlaydi.
Nu qning i ojlanishi bolaning emo sional-in ellek ual ba qa o ligiga ham kuchli a’si
ko‘ sa adi. Bola o‘z his- uyg‘ula ini so‘z o qali i oda e ishni o‘ gangan sa i ichki ziddiya la ini
yumsha a oladi, qo‘ qu a hayajonla ini boshqa ishni o‘ ganadi, muammola ni so‘z o qali hal
e ishga ha aka qiladi. Bu ja ayon psixologiyada “ il o qali emo sional yengillashu ” si a ida
alqin qilinadi. Demak, ona ili bolaning psixologik saloma ligining muhim a kibiy qismidi .
Ona ili bolani mak ab a’limiga ayyo lashda ham hal qilu chi ahamiya ga ega.
623
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Chunki ba cha anla ni o‘zlash i ish, ma n bilan ishlash, sa olga ja ob be ish, muammoni
ushunish a yechim akli qila olish il o qali amalga oshadi. Nu qi i ojlangan bola o‘qish
ja ayonida kam oq qiynaladi, o‘qish malakala ini ez egallaydi a o‘ ganishga bo‘lgan
mo i a siyasi yuqo i bo‘ladi.
Shuni ham a’kidlash lozimki, ona ili bolaning keyingi che illa ini o‘zlash i ishiga
ham ka a a’si ko‘ sa adi. Psixoling is ika adqiqo la iga ko‘ a, bi inchi ilning poyde o i
mus ahkam bo‘lsa, ikkinchi ilni o‘ ganish ja ayoni oson oq kechadi. Mak abgacha yoshda ona
ili o qali g amma ik s uk u ala , so‘z uzilishi, ohang, man iqiy bog‘lanishla ni o‘zlash i gan
bola che ilini o‘ ganishda ham yuqo i na ijala ga e ishadi.
Yuqo idagi ik la dan kelib chiqadiki, mak abgacha a’lim ja ayonida ona ili bolani ha
omonlama i ojlan i ishning ma kaziy omili si a ida namoyon bo‘ladi. Til o qali bola ik laydi,
muloqo qiladi, his qiladi, o‘ ganadi, o‘z-o‘zini anglaydi a jamiya ga moslashadi. Shu sababli
mak abgacha a’lim ashkilo la ida ona ili a nu qni i ojlan i ish ha bi a biya iy a didak ik
ja ayonning asosiy amoyili bo‘lishi lozim.
Mak abgacha a’lim yoshidagi bolala ni ha omonlama a biyalashda ona ilining o‘ ni
beqiyosdi . Ona ili bola a akku ining shakllanishi, nu qiy i oji, ij imoiy moslashu i, ma’na iy
qad iya la ni qabul qilishi, emo sional-in ellek ual ba kamolligi uchun asosiy osi a azi asini
baja adi. Muloqo ga boy muhi , e ak a she’ la , suhba a hikoyalash, badiiy ma nla bilan
ishlash bolaning lug‘a ini boyi ibgina qolmay, uning axloqiy qa ashla i, asa u i, ijodko ligi a
o‘z-o‘zini anglash ja ayoniga ham kuchli a’si ko‘ sa adi.
Nu qi i ojlangan bola mak abda o‘qishga ez moslashadi, ma n bilan ishlash, ushunish,
izohlash, man iqiy ik lash kabi ko‘nikmala ni oson egallaydi. Shu sababli mak abgacha a’lim
muassasala ida ona ilini i ojlan i ish bo‘yicha me odik ishla a biyaning us u o yo‘nalishi
si a ida ashkil e ilishi za u .
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Fo obiy, A.N. Fozil odamla shah i. — Toshken : Yangi as a lodi, 1993. — 256 b.
2. Ibn Sino, A.A. Donishnoma. — Toshken : G‘a u G‘ulom nomidagi nash iyo , 2000. —
312 b.
3. Vygo skiy, L.S. Psixologiya az i iya ebenka. — Mosk a: Pedagogika, 1984. — 384 s.
4. Piage , J. The O igins o In elligence in Child en. — New Yo k: In e na ional Uni e si y
P ess, 1952. — 430 p.
5. Nishono a, Z. Mak abgacha yoshdagi bolala i ojlanishi. — Toshken : Inno a siya,
2021. — 212 b.
6. Usmono a, M. Mak abgacha a’lim pedagogikasi. — Toshken : Fan a exnologiya,
2020. — 240 b.
7. UNESCO. Ea ly Childhood Educa ion Repo . — Pa is: UNESCO Publishing, 2019. —
112 p.
8. OECD. S a ing S ong IV: Ea ly Childhood Educa ion and Ca e. — Pa is: OECD
Publishing, 2020. — 196 p.
9. Be k, L. Child De elopmen . — Bos on: Pea son, 2018. — 720 p.
10. B edekamp, S. & Copple, C. De elopmen ally App op ia e P ac ice. — Washing on,
DC: NAEYC, 2017. — 352 p.
