52
SUN’IY YO‘LDOSH TEXNOLOGIYALARI ASOSIDA GEOAXBOROT
TIZIMLARINING IQTISODIYOTDAGI AMALIY AHAMIYATI VA
RIVOJLANISH YO‘NALISHLARI
Qodi o Isomiddin Eshmumino ich
Iq isodiyo a pedagogika un e si e i, . . .d.(PhD), do sen
Fayziye Shaxboz Sa a o‘g‘li
Xalqa o inno a sion un e si e i, “Aniq anla , ye kadas i a kommunal
xо‘jaligi” ka ed asi o‘qi u chisi,
E-mail: [email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17665029
Anno a siya. Ushbu ezisda sun’iy yo‘ldosh exnologiyala iga asoslangan geoaxbo o
izimla ining iq isodiyo dagi o‘ ni, ula ning amaliy qo‘llanilishi, inno a sion i ojlanish
yo‘nalishla i hamda s a egik ahamiya i yo i ilgan.
Kali so‘zla : sun’iy yo‘ldosh, geoaxbo o izimi, GIS, iq isodiyo , maso adan zondlash.
Anno a ion. This hesis discusses he p ac ical signi icance, applica ions, de elopmen
ends, and s a egic impo ance o sa elli e-based geoin o ma ion sys ems in he economy.
Keywo ds: sa elli e, geoin o ma ion sys em, GIS, economy, emo e sensing.
Аннотация. В данной тезисной работе раскрываются практическое значение,
применение, направления развития и стратегическая важность геоинформационных
систем, основанных на спутниковых технологиях, в экономике.
Ключевые слова: спутник, геоинформационная система, ГИС, экономика,
дистанционное зондирование.
Ki ish
Sun’iy yo‘ldosh exnologiyala i a geoaxbo o izimla i (GAT) zamona iy
iq isodiy ja ayonla ning ba cha sohala ida keng qo‘llanilmoqda. Maso adan zondlash
ma’lumo la i yo damida qishloq xo‘jaligi, anspo -logis ika, geologiya, ekologiya,
qu ilish, shaha sozlik a abiiy esu sla ni boshqa ish kabi yo‘nalishla sama ali
boshqa ilmoqda.
1. Sun’iy yo‘ldosh exnologiyala ining iq isodiyo dagi o‘ ni
Sun’iy yo‘ldoshla u li spek al diapazonla da Ye yuzasining hola i haqida uzluksiz
a aniq ma’lumo la aqdim e adi. Bu esa iq isodiyo ning u li a moqla ida qa o
qabul qilish ja ayonini ezlash i adi a op imallash i adi.
2. Geoaxbo o izimla ining amaliy ahamiya i GAT exnologiyala i yo damida
geoma’lumo la ni yig‘ish, qay a ishlash, ahlil qilish a izuallash i ish sama ado ligi
keskin oshadi. Xususan, in es i sion loyihala uchun hududla ni anlash, in a uzilma
53
hola ini moni o ing qilish, demog a ik ja ayonla ni kuza ish kabi azi ala GAT
asosida amalga oshi iladi.
3. Sun’iy yo‘ldosh ma’lumo la iga asoslangan iq isodiy modellash i ish
Maso adan zondlash as i la i o qali ye esu sla ining hola i, su ha zala i
dinamikasi, anspo qa no in ensi ligi a ekologik ko‘ sa kichla moni o ing
qilinadi. Bu ma’lumo la iq isodiy p ognozlash ja ayonini yanada mukammal qiladi.
G a ikla
1- asm. Sun’iy yo‘ldosh ma’lumo la i asosidagi g a ik
2- asm. Sun’iy yo‘ldosh ma’lumo la i asosidagi g a ik
54
3- asm. Sun’iy yo‘ldosh ma’lumo la i asosidagi g a ik
4. Ri ojlanish yo‘nalishla i kelajakda GAT izimla i sun’iy in ellek ,
mashina iy o‘qi ish, k an hisoblashla i bilan in eg a siyalashishi ku ilmoqda.
Bunday yondashu ma’lumo la ni a oma ik ahlil qilish, basho a lash a boshqa u
qa o la ini op imallash i ish imkonini be adi.
5.Xulosa. Sun’iy yo‘ldosh exnologiyala iga asoslangan geoaxbo o
izimla ining iq isodiyo dagi ahamiya i juda yuqo i bo‘lib, ula ning jo iy e ilishi
ba qa o i ojlanish, aqamli ans o ma siya a sama ado likning oshishiga xizma
qiladi.
6. Sun’iy yo‘ldosh ma’lumo la ining iq isodiy a moqla dagi kengaygan
qo‘llanilishi
So‘nggi yilla da sun’iy yo‘ldoshla o qali olingan yuqo i aniqlikdagi as i la
yo damida iq isodiy a moqla da aqamli ans o ma siya ja ayonla i sezila li
ezlashdi. Xususan:
- Qishloq xo‘jaligida NDVI indeksla i asosida hosildo likni basho a lash;
- Geologiyada oydali qazilmala ni aniqlashda spek ome ik ahlil;
- Sug‘o iladigan hududla da su esu sla ini moni o ing qilish;
- Shaha in a uzilmasini boshqa ishda 3D modella ya a ish;
- Aholi zichligini aniqlashda ungi yo ug‘lik as i la idan oydalanish.
7. GAT a sun’iy in ellek in eg a siyasi GAT sohasida sun’iy in ellek ning
qo‘llanilishi maso adan zondlash ma’lumo la ini a oma lash i ilgan a zda
asni lash, obyek la ni aniqlash, o‘zga ishla ni moni o ing qilish imkoniya la ini
sezila li kengay i moqda. Masalan, kon olu ion ney on a moqla i (CNN) yo damida
55
ye qoplamasi klassi ika siyasi an’ana iy usulla ga nisba an 10-20% yuqo i aniqlik
ko‘ sa moqda.
8. Global a egional miqyosdagi iq isodiy oydala . Bu unjahon Banki, FAO
a ESA ma’lumo la iga ko‘ a, sun’iy yo‘ldosh ma’lumo la i iq isodiyo ning u li
a moqla ida yillik millia dlab dolla ejamko likni a’minlamoqda. O‘zbekis onda
esa i iga siya izimla ini moni o ing qilish, kadas xa i ala ini yangilash a ekologik
nazo a ja ayonla ida GAT exnologiyala idan oydalanish sama ado likni keskin
oshi moqda.
9. Kelajak is iqbolla i 2040-yilgacha Ye o bi asida aol sun’iy yo‘ldoshla soni
100 mingdan oshishi p ognoz qilinmoqda. Bu esa yuqo i ezolyusiyadagi
ma’lumo la ni a zon na xda olish imkonini be adi. Shuningdek, k an aloqa sun’iy
yo‘ldoshla i geoaxbo o a moqla ining xa sizligini oshi adi.
10. Maso adan zondlashda qo‘llaniladigan spek al indeksla
Sun’iy yo‘ldosh as i la idan iq isodiy a ekologik moni o ingda oydalanishda u li
spek al indeksla muhim ahamiya ga ega:
-NDVI—Vege a siya hola ini ahlil qilish;
-NDWI—Su obyek la ini aniqlash;
-NDBI—Shaha lashu a binola moni o ingi;
-SAVI—Kam ege a siyali hududla da o‘simlik zichligi ahlili.
Ushbu indeksla iq isodiy esu sla ni ejalash i ishda, xususan, qishloq xo‘jaligi a
su xo‘jaligi sohala ida yuqo i aniqlik be adi.
11. Shaha sozlikda GAT exnologiyala ining qo‘llanilishi
U baniza siya ja ayonla ida geoaxbo o izimla idan oydalanish quyidagi
imkoniya la ni be adi:
-yo‘l a moqla i zichligini aniqlash;
- anspo oqimla ini modellash i ish;
-aholining mig a siya dinamikasini kuza ish;
- a qulodda aziya la uchun xa zonala ini xa i aga ushi ish.
Sun’iy yo‘ldosh as i la i yo damida 3D shaha modella ini ya a ish zamona iy
sma -ci y izimla ining asosi hisoblanadi.
12. Qishloq xo‘jaligida sun’iy yo‘ldosh ma’lumo la ining iq isodiy
sama ado ligi FAO a NASA hisobo la iga ko‘ a, maso adan zondlash ma’lumo la i
hosildo likni 15–25% gacha oshi ishga xizma qiladi, chunki eal aq ejimida
sug‘o ish, o‘g‘i lash a kasallikla ni moni o ing qilish imkoniya i ya a iladi.
56
4- asm. Sun’iy yo‘ldosh ahlil g a igi
Foydalanilgan adabiyo la :
1. ESA Ea h Obse a ion. h ps://www.esa.in
2. NASA Remo e Sensing. h ps://www.nasa.go
3. UN-SPIDER Knowledge Po al. h ps://www.un-spide .o g
4. FAO Geospa ial Da a. h ps://www. ao.o g/geospa ial
5. Wo ld Bank – GIS Applica ions. h ps://www.wo ldbank.o g
6. Cope nicus P og amme. h ps://www.cope nicus.eu
7. Digi al Ea h A ica. h ps://www.digi alea ha ica.o g
8. USGS Ea h Explo e . h ps://ea hexplo e .usgs.go
9. Google Ea h Engine Documen a ion. h ps://de elope s.google.com/ea h-engine
10. OpenS ee Map. h ps://www.opens ee map.o g
11. Sen inel Hub Documen a ion. h ps://www.sen inel-hub.com
12. Plane Labs Image y. h ps://www.plane .com
13. IEEE Geoscience and Remo e Sensing. h ps://ieeexplo e.ieee.o g
14. GIS Geog aphy Resou ce. h ps://gisgeog aphy.com
15. Na ional Geog aphic Maps. h ps://www.na ionalgeog aphic.com/maps
