SUN'IY YO'LDOSH TEXNOLOGIYALARI ASOSIDA GEOAXBOROT TIZIMLARINING IQTISODIYOTDAGI AMALIY AHAMIYATI VA RIVOJLANISH YO'NALISHLARI

52 SUN’IY YO‘LDOSH TEXNOLOGIYALARI ASOSIDA GEOAXBOROT TIZIMLARINING IQTISODIYOTDAGI AMALIY AHAMIYATI VA RIVOJLANISH YO‘NALISHLARI Qodirov Isomiddin Eshmuminovich Iqtisodiyot va pedagogika unversiteti, t.f.f.d.(PhD), dotsent Fayziyev Shaxboz Safar o‘g‘li Xalqaro innovatsion unversiteti, “Aniq fanlar, yer kadastri va kommunal xо‘jaligi” kafedrasi o‘qituvchisi, E-mail: [email protected] DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17665029 Annotatsiya. Ushbu tezisda sun’iy yo‘ldosh texnologiyalariga asoslangan geoaxborot tizimlarining iqtisodiyotdagi o‘rni, ularning amaliy qo‘llanilishi, innovatsion rivojlanish yo‘nalishlari hamda strategik ahamiyati yoritilgan. Kalit so‘zlar: sun’iy yo‘ldosh, geoaxborot tizimi, GIS, iqtisodiyot, masofadan zondlash. Annotation. This thesis discusses the practical significance, applications, development trends, and strategic importance of satellite-based geoinformation systems in the economy. Keywords: satellite, geoinformation system, GIS, economy, remote sensing. Аннотация. В данной тезисной работе раскрываются практическое значение, применение, направления развития и стратегическая важность геоинформационных систем, основанных на спутниковых технологиях, в экономике. Ключевые слова: спутник, геоинформационная система, ГИС, экономика, дистанционное зондирование. Kirish Sun’iy yo‘ldosh texnologiyalari va geoaxborot tizimlari (GAT) zamonaviy iqtisodiy jarayonlarning barcha sohalarida keng qo‘llanilmoqda. Masofadan zondlash ma’lumotlari yordamida qishloq xo‘jaligi, transport-logistika, geologiya, ekologiya, qurilish, shaharsozlik va tabiiy resurslarni boshqarish kabi yo‘nalishlar samarali boshqarilmoqda. 1. Sun’iy yo‘ldosh texnologiyalarining iqtisodiyotdagi o‘rni Sun’iy yo‘ldoshlar turli spektral diapazonlarda Yer yuzasining holati haqida uzluksiz va aniq ma’lumotlar taqdim etadi. Bu esa iqtisodiyotning turli tarmoqlarida qaror qabul qilish jarayonini tezlashtiradi va optimallashtiradi. 2. Geoaxborot tizimlarining amaliy ahamiyati GAT texnologiyalari yordamida geoma’lumotlarni yig‘ish, qayta ishlash, tahlil qilish va vizuallashtirish samaradorligi keskin oshadi. Xususan, investitsion loyihalar uchun hududlarni tanlash, infratuzilma 53 holatini monitoring qilish, demografik jarayonlarni kuzatish kabi vazifalar GAT asosida amalga oshiriladi. 3. Sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlariga asoslangan iqtisodiy modellashtirish Masofadan zondlash tasvirlari orqali yer resurslarining holati, suv havzalari dinamikasi, transport qatnov intensivligi va ekologik ko‘rsatkichlar monitoring qilinadi. Bu ma’lumotlar iqtisodiy prognozlash jarayonini yanada mukammal qiladi. Grafiklar 1-rasm. Sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlari asosidagi grafik 2-rasm. Sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlari asosidagi grafik 54 3-rasm. Sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlari asosidagi grafik 4. Rivojlanish yo‘nalishlari kelajakda GAT tizimlari sun’iy intellekt, mashinaviy o‘qitish, kvant hisoblashlari bilan integratsiyalashishi kutilmoqda. Bunday yondashuv ma’lumotlarni avtomatik tahlil qilish, bashoratlash va boshqaruv qarorlarini optimallashtirish imkonini beradi. 5.Xulosa. Sun’iy yo‘ldosh texnologiyalariga asoslangan geoaxborot tizimlarining iqtisodiyotdagi ahamiyati juda yuqori bo‘lib, ularning joriy etilishi barqaror rivojlanish, raqamli transformatsiya va samaradorlikning oshishiga xizmat qiladi. 6. Sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlarining iqtisodiy tarmoqlardagi kengaygan qo‘llanilishi So‘nggi yillarda sun’iy yo‘ldoshlar orqali olingan yuqori aniqlikdagi tasvirlar yordamida iqtisodiy tarmoqlarda raqamli transformatsiya jarayonlari sezilarli tezlashdi. Xususan: - Qishloq xo‘jaligida NDVI indekslari asosida hosildorlikni bashoratlash; - Geologiyada foydali qazilmalarni aniqlashda spektrometrik tahlil; - Sug‘oriladigan hududlarda suv resurslarini monitoring qilish; - Shahar infratuzilmasini boshqarishda 3D modellar yaratish; - Aholi zichligini aniqlashda tungi yorug‘lik tasvirlaridan foydalanish. 7. GAT va sun’iy intellekt integratsiyasi GAT sohasida sun’iy intellektning qo‘llanilishi masofadan zondlash ma’lumotlarini avtomatlashtirilgan tarzda tasniflash, obyektlarni aniqlash, o‘zgarishlarni monitoring qilish imkoniyatlarini sezilarli kengaytirmoqda. Masalan, konvolution neyron tarmoqlari (CNN) yordamida 55 yer qoplamasi klassifikatsiyasi an’anaviy usullarga nisbatan 10-20% yuqori aniqlik ko‘rsatmoqda. 8. Global va regional miqyosdagi iqtisodiy foydalar. Butunjahon Banki, FAO va ESA ma’lumotlariga ko‘ra, sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlari iqtisodiyotning turli tarmoqlarida yillik milliardlab dollar tejamkorlikni ta’minlamoqda. O‘zbekistonda esa irrigatsiya tizimlarini monitoring qilish, kadastr xaritalarini yangilash va ekologik nazorat jarayonlarida GAT texnologiyalaridan foydalanish samaradorlikni keskin oshirmoqda. 9. Kelajak istiqbollari 2040-yilgacha Yer orbitasida faol sun’iy yo‘ldoshlar soni 100 mingdan oshishi prognoz qilinmoqda. Bu esa yuqori rezolyusiyadagi ma’lumotlarni arzon narxda olish imkonini beradi. Shuningdek, kvant aloqa sun’iy yo‘ldoshlari geoaxborot tarmoqlarining xavfsizligini oshiradi. 10. Masofadan zondlashda qo‘llaniladigan spektral indekslar Sun’iy yo‘ldosh tasvirlaridan iqtisodiy va ekologik monitoringda foydalanishda turli spektral indekslar muhim ahamiyatga ega: -NDVI—Vegetatsiya holatini tahlil qilish; -NDWI—Suv obyektlarini aniqlash; -NDBI—Shaharlashuv va binolar monitoringi; -SAVI—Kam vegetatsiyali hududlarda o‘simlik zichligi tahlili. Ushbu indekslar iqtisodiy resurslarni rejalashtirishda, xususan, qishloq xo‘jaligi va suv xo‘jaligi sohalarida yuqori aniqlik beradi. 11. Shaharsozlikda GAT texnologiyalarining qo‘llanilishi Urbanizatsiya jarayonlarida geoaxborot tizimlaridan foydalanish quyidagi imkoniyatlarni beradi: -yo‘l tarmoqlari zichligini aniqlash; -transport oqimlarini modellashtirish; -aholining migratsiya dinamikasini kuzatish; - favqulodda vaziyatlar uchun xavf zonalarini xaritaga tushirish. Sun’iy yo‘ldosh tasvirlari yordamida 3D shahar modellarini yaratish zamonaviy smart-city tizimlarining asosi hisoblanadi. 12. Qishloq xo‘jaligida sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlarining iqtisodiy samaradorligi FAO va NASA hisobotlariga ko‘ra, masofadan zondlash ma’lumotlari hosildorlikni 15–25% gacha oshirishga xizmat qiladi, chunki real vaqt rejimida sug‘orish, o‘g‘itlash va kasalliklarni monitoring qilish imkoniyati yaratiladi. 56 4-rasm. Sun’iy yo‘ldosh tahlil grafigi Foydalanilgan adabiyotlar: 1. ESA Earth Observation. https://www.esa.int 2. NASA Remote Sensing. https://www.nasa.gov 3. UN-SPIDER Knowledge Portal. https://www.un-spider.org 4. FAO Geospatial Data. https://www.fao.org/geospatial 5. World Bank – GIS Applications. https://www.worldbank.org 6. Copernicus Programme. https://www.copernicus.eu 7. Digital Earth Africa. https://www.digitalearthafrica.org 8. USGS Earth Explorer. https://earthexplorer.usgs.gov 9. Google Earth Engine Documentation. https://developers.google.com/earth-engine 10. OpenStreetMap. https://www.openstreetmap.org 11. Sentinel Hub Documentation. https://www.sentinel-hub.com 12. Planet Labs Imagery. https://www.planet.com 13. IEEE Geoscience and Remote Sensing. https://ieeexplore.ieee.org 14. GIS Geography Resource. https://gisgeography.com 15. National Geographic Maps. https://www.nationalgeographic.com/maps