57
RAQAMLI GEOANALITIKA ASOSIDA SHAHAR INFRASTRUKTURASINI
BOSHQARISHDA GIS TEXNOLOGIYALARINING ROLI
Fayziye Shaxboz Sa a o‘g‘li
Xalqa o inno a sion un e si e i, “Aniq anla , ye kadas i a kommunal
xо‘jaligi” ka ed asi o‘qi u chisi,
E-mail: [email p o ec ed]
Homido Shah izod Abdu akilo ich
Xalqa o inno a sion un e si e i, “Aniq anla , ye kadas i a kommunal
xо‘jaligi” ka ed asi o‘qi u chisi,
E-mail: [email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17665034
Anno a siya. Mazku maqolada shaha in a uzilmasini boshqa ishda geoaxbo o
izimla idan (GIS) oydalanishning a zallikla i, ula ning anspo izimi, muhandislik
kommunika siyala i, ekologik moni o ing a aqamli boshqa u ja ayonla iga a’si i ilmiy jiha dan
yo i ilgan. Raqamli geoanali ika, azo iy ma’lumo la bazala i, senso in eg a siyasi a shaha
uchun ya a iladigan aqamli modella ning amaliy sama ado ligi ahlil qilinadi. Shuningdek, GIS
asosidagi boshqa u sama ado ligini baholo chi model kel i ilgan.
Kali so‘zla : GIS, geoanali ika, shaha in a uzilmasi, aqamli shaha , anspo
modellash i ish, IoT senso la i, azo iy ahlil, 3D geoma’lumo la .
Ki ish
XXI as da u baniza siya ja ayoni jadallashib bo a ekan, shaha la ni sama ali
boshqa ish zamona iy uslubla ni alab qilmoqda. Aholi sonining ko‘payishi,
anspo oqimla ining mu akkablashu i, ekologik muammola ning o ishi a
muhandislik a moqla iga bo‘lgan alab shaha in a uzilmasini boshqa ishda azo iy
ma’lumo la ga asoslangan exnologiyala ni qo‘llashni za u qiladi. GIS izimla i ana
shu eh iyojga ja oban shakllangan bo‘lib, u u li ma’lumo la ning azo iy o‘za o
bog‘liqligini ahlil qilish o qali boshqa u ja ayonla ini op imallash i adi.
Dunyoning ko‘plab i ojlangan da la la ida GIS asosidagi “Sma Ci y”,
“Digi al Twin” ( aqamli egizak) kabi pla o mala jo iy qilinmoqda. Ushbu
mode niza siya ja ayonida O‘zbekis on ham shaha boshqa u i uchun aqamli
pla o mala ni shakllan i ishga in ilmoqda.
1. Shaha in a uzilmasida GISning exnologik asosla i
Shaha boshqa u ida geoaxbo o izimining exnologik komponen la i
quyidagila dan ibo a :
1.1. Fazo iy ma’lumo la bazasi
Shaha obyek la i haqida quyidagi qa lamla ni o‘z ichiga oladi:
• yo‘lla a anspo a moqla i;
58
• bino-inshoo la paspo i;
• elek , gaz, su , kanaliza siya a moqla i;
• yashil hududla ;
• ekologik moni o ing nuq ala i.
Ha bi obyek geokoo dina ala asosida aqamlash i iladi a yagona
ma’lumo la bazasida saqlanadi.
1.2. Anali ik modulla
Bu modulla o qali shaha in a uzilmasi quyidagicha ahlil qilinadi:
• i bandlik da ajasini baholash;
• xa li zonala ni aniqlash;
• kommunika siya nosozlikla ini p ognozlash;
• aholining joylashu zichligi a xizma ko‘ sa ish qulayligi.
1.3. IoT senso la i bilan in eg a siya
GIS izimi eal aq ma’lumo la i bilan boyi iladi:
• yo‘l ha o a i a namlik senso la i;
• anspo oqimi da chikla i;
• ha o si a i moni o la i;
• su bosimi a oqim ezligi senso la i.
Bu in eg a siya shaha boshqa u ini a oma lash i ishga xizma qiladi.
1.4. Geo izualiza siya
2D a 3D ka og a iya o qali:
• shaha xa i ala i;
• issiqlik xa i ala i;
• kon lik zonala i;
• aqamli el’e modella ini ya a ish mumkin.
2. GIS asosida shaha in a uzilmasini boshqa ishning a zallikla i
2.1. T anspo izimini op imallash i ish
GIS yo damida:
• i bandlikla s a is ikasi uziladi;
• anspo oqimi ma sh u la i op imallash i iladi;
• a a iya xa i yuqo i bo‘lgan zonala aniqlanadi;
• jamoa anspo i ha aka i moni o ing qilinadi.
59
Masalan, GIS asosida a obusla ning eal aq geoloka siyasi kuza ilib, ku ish
aq i qisqa i iladi.
1-Jad al
T anspo oqimi bo‘yicha namuna iy ma’lumo la
Hudud
Ti bandlik (%)
Kunlik anspo oqimi (ming)
Toshken
68
780
Sama qand
41
410
Buxo o
35
320
Namangan
52
510
1-g a ik. Hududla bo‘yicha i bandlik da ajasi
2.2. Kommunika siya a moqla ida boshqa u
GIS o qali muhandislik a moqla i xa i ala i uziladi a:
• a a iya joyi aniqligi oshi iladi;
• xizma ko‘ sa ish b igadala i uchun op imallash i ilgan ma sh u la
ya a iladi;
• a moqla ni ejalash i ishda o iqcha xa aja la kamayadi.
2.3. Ekologik moni o ingning sama ado ligi
GIS ekologik xa sizlikni baholashda muhim osi adi :
• i loslanishning dinamik xa i ala i uziladi;
• sho qin zonala i ahlil qilinadi;
• yashil hududla ning ye a liligi baholanadi;
• su ha zala i hola i moni o ing qilinadi.
2.4. Shaha boshqa u i uchun aqamli modella
Sma Ci y loyihala ida GIS asosida:
• “Raqamli egizak” - shaha ni o‘liq i ual modeli ya a iladi;
60
• hodisala simulya siyasi amalga oshi iladi;
• in a uzilma yuklamasi oldindan baholanadi.
3. GIS asosida in a uzilma sama ado ligini baholash modeli
Tadqiqo da shaha boshqa u iga GATning a’si ini aniqlash uchun quyidagi
model akli qilinadi:
S=Q+MTS = {Q + M}{T}S=TQ+M
bu ye da:
S - boshqa u sama ado ligi;
Q - ma’lumo la ning aniqligi a qa o la si a ining oshishi;
M - moni o ing ja ayonla ining yaxshilanishi;
T - ja ayonla ni amalga oshi ish aq ining qisqa ishi.
Ushbu model GIS jo iy e ilganda aq ejalishi a boshqa u aniqligining
oshishini aniq ko‘ sa adi.
4. Ri ojlanish is iqbolla i
4.1. Bulu li GIS pla o mala i
Shaha in a uzilmasi qa lamla i bulu muhi i o qali boshqa iladi.
4.2. Sun’iy in ellek bilan in eg a siya
T anspo oqimla ini p ognozlash, a a iya imkoniya ini oldindan aniqlash.
4.3. Raqamli egizakla (Digi al Twin)
Shaha ni o‘liq i ual modelda as i lab, is algan o‘zga ishni simulya siya
qilish.
4.4. Ochiq geoma’lumo la izimi
Aholi uchun sha o lik a oydalanish qulayligini ya a adi.
Xulosa
GIS exnologiyala i shaha in a uzilmasini boshqa ishda asosiy osi ala dan
bi iga aylandi. Fazo iy ahlil, senso ma’lumo la i, d on a sun’iy yo‘ldosh
as i la ining in eg a siyasi o qali shaha boshqa u i ezko , aniq a sama ali bo‘lib
bo moqda. Raqamli shaha konsepsiyasining o‘liq shakllanishi be osi a GIS
exnologiyala ining i ojlanishiga bog‘liq.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Ba y M. The New Science o Ci ies. MIT P ess, 2020.
2. Tomlinson R. Thinking Abou GIS. Es i P ess, 2021.
3. UN Habi a Da a Po al - h ps://da a.unhabi a .o g
4. OpenS ee Map - h ps://www.opens ee map.o g
5. ISO 37120: Sma Ci y Indica o s S anda d.
