RAQAMLI GEOANALITIKA ASOSIDA SHAHAR INFRASTRUKTURASINI BOSHQARISHDA GIS TEXNOLOGIYALARINING ROLI

57 RAQAMLI GEOANALITIKA ASOSIDA SHAHAR INFRASTRUKTURASINI BOSHQARISHDA GIS TEXNOLOGIYALARINING ROLI Fayziyev Shaxboz Safar o‘g‘li Xalqaro innovatsion unversiteti, “Aniq fanlar, yer kadastri va kommunal xо‘jaligi” kafedrasi o‘qituvchisi, E-mail: [email protected] Homidov Shahrizod Abduvakilovich Xalqaro innovatsion unversiteti, “Aniq fanlar, yer kadastri va kommunal xо‘jaligi” kafedrasi o‘qituvchisi, E-mail: [email protected] DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17665034 Annotatsiya. Mazkur maqolada shahar infratuzilmasini boshqarishda geoaxborot tizimlaridan (GIS) foydalanishning afzalliklari, ularning transport tizimi, muhandislik kommunikatsiyalari, ekologik monitoring va raqamli boshqaruv jarayonlariga ta’siri ilmiy jihatdan yoritilgan. Raqamli geoanalitika, fazoviy ma’lumotlar bazalari, sensor integratsiyasi va shahar uchun yaratiladigan raqamli modellarning amaliy samaradorligi tahlil qilinadi. Shuningdek, GIS asosidagi boshqaruv samaradorligini baholovchi model keltirilgan. Kalit so‘zlar: GIS, geoanalitika, shahar infratuzilmasi, raqamli shahar, transport modellashtirish, IoT sensorlari, fazoviy tahlil, 3D geoma’lumotlar. Kirish XXI asrda urbanizatsiya jarayoni jadallashib borar ekan, shaharlarni samarali boshqarish zamonaviy uslublarni talab qilmoqda. Aholi sonining ko‘payishi, transport oqimlarining murakkablashuvi, ekologik muammolarning ortishi va muhandislik tarmoqlariga bo‘lgan talab shahar infratuzilmasini boshqarishda fazoviy ma’lumotlarga asoslangan texnologiyalarni qo‘llashni zarur qiladi. GIS tizimlari ana shu ehtiyojga javoban shakllangan bo‘lib, u turli ma’lumotlarning fazoviy o‘zaro bog‘liqligini tahlil qilish orqali boshqaruv jarayonlarini optimallashtiradi. Dunyoning ko‘plab rivojlangan davlatlarida GIS asosidagi “Smart City”, “Digital Twin” (raqamli egizak) kabi platformalar joriy qilinmoqda. Ushbu modernizatsiya jarayonida O‘zbekiston ham shahar boshqaruvi uchun raqamli platformalarni shakllantirishga intilmoqda. 1. Shahar infratuzilmasida GISning texnologik asoslari Shahar boshqaruvida geoaxborot tizimining texnologik komponentlari quyidagilardan iborat: 1.1. Fazoviy ma’lumotlar bazasi Shahar obyektlari haqida quyidagi qatlamlarni o‘z ichiga oladi: • yo‘llar va transport tarmoqlari; 58 • bino-inshootlar pasporti; • elektr, gaz, suv, kanalizatsiya tarmoqlari; • yashil hududlar; • ekologik monitoring nuqtalari. Har bir obyekt geokoordinatalar asosida raqamlashtiriladi va yagona ma’lumotlar bazasida saqlanadi. 1.2. Analitik modullar Bu modullar orqali shahar infratuzilmasi quyidagicha tahlil qilinadi: • tirbandlik darajasini baholash; • xavfli zonalarni aniqlash; • kommunikatsiya nosozliklarini prognozlash; • aholining joylashuv zichligi va xizmat ko‘rsatish qulayligi. 1.3. IoT sensorlari bilan integratsiya GIS tizimi real vaqt ma’lumotlari bilan boyitiladi: • yo‘l harorati va namlik sensorlari; • transport oqimi datchiklari; • havo sifati monitorlari; • suv bosimi va oqim tezligi sensorlari. Bu integratsiya shahar boshqaruvini avtomatlashtirishga xizmat qiladi. 1.4. Geovizualizatsiya 2D va 3D kartografiya orqali: • shahar xaritalari; • issiqlik xaritalari; • konflikt zonalari; • raqamli rel’ef modellarini yaratish mumkin. 2. GIS asosida shahar infratuzilmasini boshqarishning afzalliklari 2.1. Transport tizimini optimallashtirish GIS yordamida: • tirbandliklar statistikasi tuziladi; • transport oqimi marshrutlari optimallashtiriladi; • avariya xavfi yuqori bo‘lgan zonalar aniqlanadi; • jamoat transporti harakati monitoring qilinadi. 59 Masalan, GIS asosida avtobuslarning real vaqt geolokatsiyasi kuzatilib, kutish vaqti qisqartiriladi. 1-Jadval Transport oqimi bo‘yicha namunaviy ma’lumotlar Hudud Tirbandlik (%) Kunlik transport oqimi (ming) Toshkent 68 780 Samarqand 41 410 Buxoro 35 320 Namangan 52 510 1-grafik. Hududlar bo‘yicha tirbandlik darajasi 2.2. Kommunikatsiya tarmoqlarida boshqaruv GIS orqali muhandislik tarmoqlari xaritalari tuziladi va: • avariya joyi aniqligi oshiriladi; • xizmat ko‘rsatish brigadalari uchun optimallashtirilgan marshrutlar yaratiladi; • tarmoqlarni rejalashtirishda ortiqcha xarajatlar kamayadi. 2.3. Ekologik monitoringning samaradorligi GIS ekologik xavfsizlikni baholashda muhim vositadir: • ifloslanishning dinamik xaritalari tuziladi; • shovqin zonalari tahlil qilinadi; • yashil hududlarning yetarliligi baholanadi; • suv havzalari holati monitoring qilinadi. 2.4. Shahar boshqaruvi uchun raqamli modellar Smart City loyihalarida GIS asosida: • “Raqamli egizak” - shaharni to‘liq virtual modeli yaratiladi; 60 • hodisalar simulyatsiyasi amalga oshiriladi; • infratuzilma yuklamasi oldindan baholanadi. 3. GIS asosida infratuzilma samaradorligini baholash modeli Tadqiqotda shahar boshqaruviga GATning ta’sirini aniqlash uchun quyidagi model taklif qilinadi: S=Q+MTS = {Q + M}{T}S=TQ+M bu yerda: S - boshqaruv samaradorligi; Q - ma’lumotlarning aniqligi va qarorlar sifatining oshishi; M - monitoring jarayonlarining yaxshilanishi; T - jarayonlarni amalga oshirish vaqtining qisqarishi. Ushbu model GIS joriy etilganda vaqt tejalishi va boshqaruv aniqligining oshishini aniq ko‘rsatadi. 4. Rivojlanish istiqbollari 4.1. Bulutli GIS platformalari Shahar infratuzilmasi qatlamlari bulut muhiti orqali boshqariladi. 4.2. Sun’iy intellekt bilan integratsiya Transport oqimlarini prognozlash, avariya imkoniyatini oldindan aniqlash. 4.3. Raqamli egizaklar (Digital Twin) Shaharni to‘liq virtual modelda tasvirlab, istalgan o‘zgarishni simulyatsiya qilish. 4.4. Ochiq geoma’lumotlar tizimi Aholi uchun shaffoflik va foydalanish qulayligini yaratadi. Xulosa GIS texnologiyalari shahar infratuzilmasini boshqarishda asosiy vositalardan biriga aylandi. Fazoviy tahlil, sensor ma’lumotlari, dron va sun’iy yo‘ldosh tasvirlarining integratsiyasi orqali shahar boshqaruvi tezkor, aniq va samarali bo‘lib bormoqda. Raqamli shahar konsepsiyasining to‘liq shakllanishi bevosita GIS texnologiyalarining rivojlanishiga bog‘liq. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Batty M. The New Science of Cities. MIT Press, 2020. 2. Tomlinson R. Thinking About GIS. Esri Press, 2021. 3. UN Habitat Data Portal - https://data.unhabitat.org 4. OpenStreetMap - https://www.openstreetmap.org 5. ISO 37120: Smart City Indicators Standard.