74
UO‘K 631.358
YER HISOB TIZIMLARINING TARIXIY SHAKLLANISHI VA ULARNING
RIVOJLANISH TENDENSIYALARI
To‘ aye Sa a Ka om o‘g‘li
Qa shi da la exnika uni e si e i, assis an
ORCID:0009-0007-4085-6574
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17665078
Anno a siya Ushbu maqolada ye hisob izimla ining qadimgi da la dan boshlab hozi gi
zamon aqamli kadas izimla igacha bo‘lgan a ixiy shakllanish ja ayoni, ula ning ij imoiy-
iq isodiy munosaba la dagi o‘ ni hamda i ojlanish endensiyala i ahlil qilinadi. Ye esu sla idan
oqilona oydalanish a ula ni sama ali boshqa ish za u a i ye hisob izimla ining
akomillashu iga sabab bo‘lib kelgan. Maqola oxi ida ye hisob izimla ining kelajakdagi
i ojlanish yo‘nalishla i bo‘yicha xulosala be ilgan.
Kali so‘zla : ye hisob izimla i; ye kadas i; a ixiy e olyu siya; geodezik o‘lcho la ;
ka og a ik as i lash; mulkchilik ins i u la i sun’iy in ellek algo i mla i; ye ondi s a is ikasi;
ba qa o ye boshqa u i.
Ki ish. Ye insoniya si iliza siyasining shakllanishi a a aqqiyo ida eng
muhim s a egik esu sla dan bi i hisoblanadi. Inson jamiya i i ojlanishining ba cha
bosqichla ida ye na aqa ishlab chiqa ishning asosiy omili, balki ij imoiy-iq isodiy
munosaba la ning ma kaziy elemen i si a ida namoyon bo‘lgan. Ye esu sla idan
oydalanish, ula ga egalik qilish, ula ni boshqa ish a nazo a qilish ja ayonla i
mazku esu sning ahamiya ini ilmiy asosda o‘ ganish, uni hisobga olishning
mukammal izimini ya a ishni doimo alab e ib kelgan. Shu sababli ye hisob
izimla ining shakllanishi jamiya ning iq isodiy izimi, boshqa u modeli, mulkchilik
shaklla i a exnologik a aqqiyo i bilan uz iy bog‘liq a zda i ojlangan.
Qadimgi jamiya la da sodda geome ik o‘lcho la ga asoslangan ye hisob
ja ayonla i asosan soliq izimini yu i ish, mulkchilikni a ibga solish a i iga siya
inshoo la ini boshqa ish kabi eh iyojla dan kelib chiqqan bo‘lsa, keyingi da la da
ishlab chiqa ishning kengayishi, aholi sonining o ishi a ye ga bo‘lgan alabning
kuchayishi ye munosaba la ining mu akkablashu iga olib kelgan. Na ijada ye la ni
aniqlik bilan o‘lchash, eyes ga olish, baholash hamda huquqiy jiha dan
asmiylash i ishni alab qilu chi yanada i ojlangan hisob izimla i shakllana
boshladi.
Da la boshqa u i mexanizmla ining i ojlanishi, mulk huquqining
mus ahkamlanishi a soliq izimining mu akkablashu i, ye hisob izimla ining
ashkiliy-huquqiy asosla ini akomillash i ish za u a ini kuchay i di. Bu ja ayon
exnologik imkoniya la ning kengayishi bilan uyg‘unlashib, ye hisob izimla ining
75
yangi bosqichga o‘ ishiga zamin ya a di. XX as ning ikkinchi ya midan boshlab
geog a ik axbo o izimla i, maso adan zondlash, ka og a iya a aqamli
exnologiyala ning i ojlanishi ye kadas i a ye hisobini bu unlay yangi o ma ga
olib chiqdi. Bugungi kunda aqamli kadas , onlayn moni o ing, geoma’lumo la
bazasi, sun’iy yo‘ldosh as i la i a sun’iy in ellek exnologiyala i ye esu sla ini
boshqa ishda muhim ahamiya kasb e moqda.
Shunday qilib, ye hisob izimla ining a ixiy shakllanishi - jamiya
a aqqiyo ining ko‘zgusi bo‘lib, u iq isodiy eh iyojla , ij imoiy uzum, ilmiy-
exnika iy yu uqla hamda huquqiy-me'yo iy asosla bilan bog‘liq mu akkab
e olyu sion ja ayondi . Mazku maqola ushbu izimla ning a ixiy bosqichla da
qanday shakllanganini, hozi gi zamon exnologiyala i bilan qanday akomillashganini
a kelajakda qanday i ojlanish endensiyala iga ega ekanligini ilmiy ahlil qilishga
qa a ilgan.
Qadimgi da da ye hisobining ujudga kelishi: O‘ a as la da ida ye
hisob izimla ining shakllanishi eodal munosaba la ning i ojlanishi, ye egaligining
abaqalanishi a da la boshqa u izimla ining mu akkablashu i bilan be osi a
bog‘liq bo‘lgan. Bu da da ye ga egalik qilishning huquqiy shaklla i kengayib, ye —
iq isodiy qud a , siyosiy hukm onlik a ij imoiy ma qening asosiy ko‘ sa kichiga
aylangan. Shunga mos a ishda ye la ni o‘lchash, o‘yxa ga olish, soliq solish hamda
hosildo likni baholash kabi unksiyala ni baja adigan ye hisob izimla i a aqqiy e a
bo di.
Ye opa eodalizmi sha oi ida ye la mulk, len, еod yoki che ko ga qa ashli
ye la kabi oi ala ga aj a ilgan bo‘lib, ha bi oi a o‘ziga xos hisob yu i ish a ibiga
ega bo‘lgan. XIV–XVI as la da Ye opa da la la ida ya a ilgan ye eyes la i
(in en o y olls), soliq da a la i ( ax egis e s) a mulk hujja la i (land cha e s) ye
hisobining mu akkablashganini ko‘ sa adi. Ye maydonining chega ala i, egasi,
oydalanish shakli, hosildo ligi a soliq majbu iya la i aniq qayd e ilgan bo‘lib, bu
aholi o‘ asidagi iq isodiy munosaba la ni a ibga solishda muhim ol o‘ynagan.
Ayni pay da ushbu hujja la zamona iy kadas izimla ining das labki ins i u sional
asosla ini ya a di.
O‘ a Osiyo hududida o‘sha da da ye hisob izimla i yanada o‘ziga xos
shaklda i oj opgan. Bu hududda sug‘o ma dehqonchilik asosiy iq isodiyo a mog‘i
bo‘lganligi sababli, ye maydonla ini o‘yxa ga olish i iga siya a moqla ini
boshqa ish bilan chamba chas bog‘langan. “Xi oj”, “zako ”, “ amg‘a”, “baj” kabi
soliqla ni hisoblash ja ayonida ye la ning unumdo ligi, ekin u i, su manbala iga
yaqinligi, hosil si a iga alohida e’ ibo qa a ilgan. Shuningdek, Ami Temu a
76
Temu iyla da i hujja la ida “da a i mulk” a “da a i xi oj” kabi ye hisobining
asmiy shaklla i ma jud bo‘lgani qayd e iladi. Bula ma kazlashgan boshqa u izimi
o qali ye -su esu sla idan oqilona oydalanishning a ixiy namunasidi .
Shu bilan bi ga, islom huquqi ( iqh)ning i ojlanishi ham ye hisobini a ibga
solishda muhim ilmiy asos ya a gan. Islomiy mulkchilik izimiga ko‘ a ye “mulk”,
“ aq ”, “amlok” a “iyma ” kabi oi ala ga aj a ilib, ha bi ining huquqiy maqomi a
iq isodiy majbu iya i aniq belgilangan. Bu oi ala ning ha bi i keng qam o li
hujja lash i ish a hisob yu i ishni alab qilgan.
Xulosa qilib ay ganda, o‘ a as la da ye hisob izimla i da la boshqa u i,
soliq siyosa i a mulkchilik munosaba la ining asosiy mexanizmla idan bi iga
aylangan. Bu da ning hisob izimla i zamona iy kadas amaliyo la ining a ixiy
poyde o ini ashkil qilgan bo‘lib, aniq o‘lcho la , huquqiy hujja la a soliq
eyes la ining shakllanishida muhim ol o‘ynadi.
Ye opa mamlaka la ida zamona iy kadas izimla ining shakllanishi:
XVIII–XIX as la da Ye opa da la la ida ye hisob izimla ining ubdan o‘zga ishi
ilmiy- exnik inqilob, da la boshqa u ining ma kazlashu i, iq isodiy isloho la a
uqa olik huquqla ining mus ahkamlanishi bilan bog‘liq ja ayon bo‘ldi. Mazku
da da ye kadas i - ye esu sla ini o‘lchash, baholash, huquqiy asmiylash i ish a
soliq solish uchun yagona izim si a ida shakllandi. Bu bosqich ye hisobining
mu laqo yangi ilmiy asosla bilan boyi ilganini ko‘ sa adi.
F ansiyada Napoleon da ida ya a ilgan “Napoleon kadas i” zamona iy
kadas izimla ining eng muhim a ixiy namunasi hisoblanadi. 1807–1835 yilla
da omida amalga oshi ilgan mazku loyiha bu un mamlaka bo‘yicha ye
maydonla ini geome ik jiha dan aniq o‘lchash, ka aga ushi ish, egalik huquqini
o‘yxa ga olish a soliqqa o ishning yagona me’yo iy bazasini ya a ishga qa a ilgan
edi. Na ijada ha bi ye uchas kasining egasi, maydoni, shakli, oydalanish u i a
yillik da omadi bo‘yicha asmiy ma’lumo la bazasi shakllandi. Bu izim hozi gacha
Ye opaning ko‘plab da la la i uchun me odologik asos bo‘lib xizma qilmoqda.
A s iya impe iyasida 1817-yildan boshlab jo iy qilingan “S abil kadas ” ham
Ye opa kadas la i i ojiga ka a hissa qo‘shdi. Unda ye la ning qiyma i,
unumdo ligi, iqlim sha oi i, ekin u la i a oydalilik koe i sien i hisobga olingan
holda soliq solish mexanizmi ya a ilgan. Bunday yondashu - ye bahosini iq isodiy
amoyilla asosida belgilash - zamona iy baholash izimining shakllanishiga olib
keldi.
Ge maniyada XIX as da ilmiy geodeziya, ka og a iya a ye huquqi bo‘yicha
ya a ilgan mak abla kadas izimining me odik jiha dan akomillashu iga asos
77
solgan. Milliy geodezik a moqla , iangulya siya izimla i, koo dina ala izimi a
aniq ka og a ik p oyeksiyala ning ya a ilishi kadas xa i ala ining si a ini misli
ko‘ ilmagan da ajada oshi di.
Rossiya impe iyasida esa XIX as o‘ ala idagi ag a isloho la ja ayonida
ye la ning da la , che ko a jamoa ye la iga bo‘linishi, ye bahosini aniqlash,
mulkchilik huquqla ini o‘yxa ga olish bilan bog‘liq kadas amaliyo la i i ojlandi.
Bu ja ayon keyinchalik sobiq SSSR da idagi ye kadas i izimining shakllanishiga
asos bo‘ldi.
Mazku o‘zga ishla ning ba chasi Ye opada ye hisobini soliq yig‘ish
osi asidan ko‘p unksiyali boshqa u izimiga aylan i di. Ye kadas i endilikda:
• iq isodiy baholash,
• hududiy ejalash i ish,
• mulk huquqla ini himoya qilish,
• ekologik moni o ing,
• ka og a ik ma’lumo la ni yu i ish
kabi ko‘plab azi ala ni o‘zida bi lash i u chi izim si a ida shakllandi.
Xulosa: Ye hisob izimla ining shakllanishi insoniya a aqqiyo ining eng
muhim bosqichla i bilan chamba chas bog‘liq bo‘lib, u iq isodiy-siyosiy
munosaba la , da la boshqa u i a mulkchilik izimla ining i oji bilan uz iy
a ishda akomillashib bo gan. Qadimgi da la da soliq yig‘ish, i iga siya
inshoo la ini boshqa ish a mulk huquqla ini a ibga solish eh iyojla i ye la ni
o‘lchash a asmiylash i ishning das labki shaklla ini ujudga kel i gan bo‘lsa, o‘ a
as la da bu ja ayon yanada mu akkablashib, soliq siyosa i, huquqiy ins i u la a
iq isodiy boshqa u ning muhim a kibiy qismiga aylangan.
Ye opa mamlaka la ida ilmiy geodeziya a ka og a iya yu uqla ining
qo‘llanilishi na ijasida ye kadas i izimi izimli, s anda lash i ilgan hamda da la
boshqa u ining asosiy ma’lumo noma esu siga aylangan. Napoleon kadas i,
A s iya s abil kadas i a Ge maniya geodezik mak abla i zamona iy kadas
izimla ining me odologik poyde o ini ya a di.
O‘zbekis on hududida ye hisob izimla i qadimiy sug‘o ma dehqonchilik
an’anala i, islomiy huquq me’yo la i a ma kazlashgan da la boshqa u i
aj ibala iga ayanib shakllandi. So e da ida bu izim ins i u sional a ilmiy asosda
akomillash i ilib, mus aqillikdan so‘ng esa zamona iy aqamli kadas izimiga
o‘ ish ja ayoni boshlandi. Hozi gi kunda geoin o ma sion izimla , maso adan
zondlash, aqamli xa i alash, sun’iy in ellek a a oma lash i ish exnologiyala i ye
hisob izimla ining si a jiha dan yangi bosqichga o‘ ishiga xizma qilmoqda.
78
Umuman olganda, ye hisob izimla ining a ixiy shakllanishi e olyu sion
xa ak e ga ega bo‘lib, ha bi bosqich da ning iq isodiy, exnologik a huquqiy
alabla iga mos a ishda i ojlanib bo gan. Kelajakda esa aqamli kadas , ochiq
ma’lumo la pla o mala i, blokcheyn exnologiyala i a in ellek ual moni o ing
izimla i ye esu sla ini sama ali boshqa ishning asosiy omilla i si a ida namoyon
bo‘lishi ku ilmoqda.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Бахрамов, К. (2018). Кадастр ва геоинформацион тизимлар асослари. Тошкент:
Фан нашриёти.
2. Duchin, F., & Sokal, M. (2017). Land Reco ds and he E olu ion o P ope y Righ s.
Camb idge Uni e si y P ess.
3. Dale, P., & McLaughlin, J. (1999). Land Adminis a ion Sys ems. Ox o d: Ox o d
Uni e si y P ess.
4. La sson, G. (1991). Land Regis a ion and Cadas al Sys ems. Longman, New Yo k.
5. Харитонов, А. Н. (2015). История землеустройства и кадастра. Москва: КолосС.
6. Хомидов, А., & Ражабов, Ш. (2020). Ер ресурсларини бошқариш ва улардан
фойдаланиш. Тошкент: ТДТУ нашриёти.
7. Вейбул, Г. (2008). История геодезии и картографии. Санкт-Петербург: Наука.
8. Uni ed Na ions Economic Commission o Eu ope (UNECE). (2005). Land Adminis a ion
Guidelines. New Yo k & Gene a.
9. Williamson, I., Enema k, S., Wallace, J., & Rajabi a d, A. (2010). Land Adminis a ion
o Sus ainable De elopmen . ESRI P ess.
10. Qodi o , M., & No mu odo , S. (2021). O‘zbekis on ye kadas i a aqqiyo i a
aqamlash i ish masalala i. TDIU Ilmiy ju nali, 4(2), 45–52.
