YER HISOB TIZIMLARINING TARIXIY SHAKLLANISHI VA ULARNING RIVOJLANISH TENDENSIYALARI

74 UO‘K 631.358 YER HISOB TIZIMLARINING TARIXIY SHAKLLANISHI VA ULARNING RIVOJLANISH TENDENSIYALARI To‘rayev Sarvar Karom o‘g‘li Qarshi davlat texnika universiteti, assistant ORCID:0009-0007-4085-6574 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17665078 Annotatsiya Ushbu maqolada yer hisob tizimlarining qadimgi davrlardan boshlab hozirgi zamon raqamli kadastr tizimlarigacha bo‘lgan tarixiy shakllanish jarayoni, ularning ijtimoiyiqtisodiy munosabatlardagi o‘rni hamda rivojlanish tendensiyalari tahlil qilinadi. Yer resurslaridan oqilona foydalanish va ularni samarali boshqarish zarurati yer hisob tizimlarining takomillashuviga sabab bo‘lib kelgan. Maqola oxirida yer hisob tizimlarining kelajakdagi rivojlanish yo‘nalishlari bo‘yicha xulosalar berilgan. Kalit so‘zlar: yer hisob tizimlari; yer kadastri; tarixiy evolyutsiya; geodezik o‘lchovlar; kartografik tasvirlash; mulkchilik institutlari sun’iy intellekt algoritmlari; yer fondi statistikasi; barqaror yer boshqaruvi. Kirish. Yer insoniyat tsivilizatsiyasining shakllanishi va taraqqiyotida eng muhim strategik resurslardan biri hisoblanadi. Inson jamiyati rivojlanishining barcha bosqichlarida yer nafaqat ishlab chiqarishning asosiy omili, balki ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarning markaziy elementi sifatida namoyon bo‘lgan. Yer resurslaridan foydalanish, ularga egalik qilish, ularni boshqarish va nazorat qilish jarayonlari mazkur resursning ahamiyatini ilmiy asosda o‘rganish, uni hisobga olishning mukammal tizimini yaratishni doimo talab etib kelgan. Shu sababli yer hisob tizimlarining shakllanishi jamiyatning iqtisodiy tizimi, boshqaruv modeli, mulkchilik shakllari va texnologik taraqqiyoti bilan uzviy bog‘liq tarzda rivojlangan. Qadimgi jamiyatlarda sodda geometrik o‘lchovlarga asoslangan yer hisob jarayonlari asosan soliq tizimini yuritish, mulkchilikni tartibga solish va irrigatsiya inshootlarini boshqarish kabi ehtiyojlardan kelib chiqqan bo‘lsa, keyingi davrlarda ishlab chiqarishning kengayishi, aholi sonining ortishi va yerga bo‘lgan talabning kuchayishi yer munosabatlarining murakkablashuviga olib kelgan. Natijada yerlarni aniqlik bilan o‘lchash, reyestrga olish, baholash hamda huquqiy jihatdan rasmiylashtirishni talab qiluvchi yanada rivojlangan hisob tizimlari shakllana boshladi. Davlat boshqaruvi mexanizmlarining rivojlanishi, mulk huquqining mustahkamlanishi va soliq tizimining murakkablashuvi, yer hisob tizimlarining tashkiliy-huquqiy asoslarini takomillashtirish zaruratini kuchaytirdi. Bu jarayon texnologik imkoniyatlarning kengayishi bilan uyg‘unlashib, yer hisob tizimlarining 75 yangi bosqichga o‘tishiga zamin yaratdi. XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab geografik axborot tizimlari, masofadan zondlash, kartografiya va raqamli texnologiyalarning rivojlanishi yer kadastri va yer hisobini butunlay yangi formatga olib chiqdi. Bugungi kunda raqamli kadastr, onlayn monitoring, geoma’lumotlar bazasi, sun’iy yo‘ldosh tasvirlari va sun’iy intellekt texnologiyalari yer resurslarini boshqarishda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shunday qilib, yer hisob tizimlarining tarixiy shakllanishi - jamiyat taraqqiyotining ko‘zgusi bo‘lib, u iqtisodiy ehtiyojlar, ijtimoiy tuzum, ilmiytexnikaviy yutuqlar hamda huquqiy-me'yoriy asoslar bilan bog‘liq murakkab evolyutsion jarayondir. Mazkur maqola ushbu tizimlarning tarixiy bosqichlarda qanday shakllanganini, hozirgi zamon texnologiyalari bilan qanday takomillashganini va kelajakda qanday rivojlanish tendensiyalariga ega ekanligini ilmiy tahlil qilishga qaratilgan. Qadimgi davrda yer hisobining vujudga kelishi: O‘rta asrlar davrida yer hisob tizimlarining shakllanishi feodal munosabatlarning rivojlanishi, yer egaligining tabaqalanishi va davlat boshqaruv tizimlarining murakkablashuvi bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan. Bu davrda yerga egalik qilishning huquqiy shakllari kengayib, yer — iqtisodiy qudrat, siyosiy hukmronlik va ijtimoiy mavqening asosiy ko‘rsatkichiga aylangan. Shunga mos ravishda yerlarni o‘lchash, ro‘yxatga olish, soliq solish hamda hosildorlikni baholash kabi funksiyalarni bajaradigan yer hisob tizimlari taraqqiy eta bordi. Yevropa feodalizmi sharoitida yerlar mulk, len, fеod yoki cherkovga qarashli yerlar kabi toifalarga ajratilgan bo‘lib, har bir toifa o‘ziga xos hisob yuritish tartibiga ega bo‘lgan. XIV–XVI asrlarda Yevropa davlatlarida yaratilgan yer reyestrlari (inventory rolls), soliq daftarlari (tax registers) va mulk hujjatlari (land charters) yer hisobining murakkablashganini ko‘rsatadi. Yer maydonining chegaralari, egasi, foydalanish shakli, hosildorligi va soliq majburiyatlari aniq qayd etilgan bo‘lib, bu aholi o‘rtasidagi iqtisodiy munosabatlarni tartibga solishda muhim rol o‘ynagan. Ayni paytda ushbu hujjatlar zamonaviy kadastr tizimlarining dastlabki institutsional asoslarini yaratdi. O‘rta Osiyo hududida o‘sha davrda yer hisob tizimlari yanada o‘ziga xos shaklda rivoj topgan. Bu hududda sug‘orma dehqonchilik asosiy iqtisodiyot tarmog‘i bo‘lganligi sababli, yer maydonlarini ro‘yxatga olish irrigatsiya tarmoqlarini boshqarish bilan chambarchas bog‘langan. “Xiroj”, “zakot”, “tamg‘a”, “baj” kabi soliqlarni hisoblash jarayonida yerlarning unumdorligi, ekin turi, suv manbalariga yaqinligi, hosil sifatiga alohida e’tibor qaratilgan. Shuningdek, Amir Temur va 76 Temuriylar davri hujjatlarida “daftari mulk” va “daftari xiroj” kabi yer hisobining rasmiy shakllari mavjud bo‘lgani qayd etiladi. Bular markazlashgan boshqaruv tizimi orqali yer-suv resurslaridan oqilona foydalanishning tarixiy namunasidir. Shu bilan birga, islom huquqi (fiqh)ning rivojlanishi ham yer hisobini tartibga solishda muhim ilmiy asos yaratgan. Islomiy mulkchilik tizimiga ko‘ra yer “mulk”, “vaqf”, “amlok” va “iymar” kabi toifalarga ajratilib, har birining huquqiy maqomi va iqtisodiy majburiyati aniq belgilangan. Bu toifalarning har biri keng qamrovli hujjatlashtirish va hisob yuritishni talab qilgan. Xulosa qilib aytganda, o‘rta asrlarda yer hisob tizimlari davlat boshqaruvi, soliq siyosati va mulkchilik munosabatlarining asosiy mexanizmlaridan biriga aylangan. Bu davrning hisob tizimlari zamonaviy kadastr amaliyotlarining tarixiy poydevorini tashkil qilgan bo‘lib, aniq o‘lchovlar, huquqiy hujjatlar va soliq reyestrlarining shakllanishida muhim rol o‘ynadi. Yevropa mamlakatlarida zamonaviy kadastr tizimlarining shakllanishi: XVIII–XIX asrlarda Yevropa davlatlarida yer hisob tizimlarining tubdan o‘zgarishi ilmiy-texnik inqilob, davlat boshqaruvining markazlashuvi, iqtisodiy islohotlar va fuqarolik huquqlarining mustahkamlanishi bilan bog‘liq jarayon bo‘ldi. Mazkur davrda yer kadastri - yer resurslarini o‘lchash, baholash, huquqiy rasmiylashtirish va soliq solish uchun yagona tizim sifatida shakllandi. Bu bosqich yer hisobining mutlaqo yangi ilmiy asoslar bilan boyitilganini ko‘rsatadi. Fransiyada Napoleon davrida yaratilgan “Napoleon kadastri” zamonaviy kadastr tizimlarining eng muhim tarixiy namunasi hisoblanadi. 1807–1835 yillar davomida amalga oshirilgan mazkur loyiha butun mamlakat bo‘yicha yer maydonlarini geometrik jihatdan aniq o‘lchash, kartaga tushirish, egalik huquqini ro‘yxatga olish va soliqqa tortishning yagona me’yoriy bazasini yaratishga qaratilgan edi. Natijada har bir yer uchastkasining egasi, maydoni, shakli, foydalanish turi va yillik daromadi bo‘yicha rasmiy ma’lumotlar bazasi shakllandi. Bu tizim hozirgacha Yevropaning ko‘plab davlatlari uchun metodologik asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Avstriya imperiyasida 1817-yildan boshlab joriy qilingan “Stabil kadastr” ham Yevropa kadastrlari rivojiga katta hissa qo‘shdi. Unda yerlarning qiymati, unumdorligi, iqlim sharoiti, ekin turlari va foydalilik koeffitsienti hisobga olingan holda soliq solish mexanizmi yaratilgan. Bunday yondashuv - yer bahosini iqtisodiy tamoyillar asosida belgilash - zamonaviy baholash tizimining shakllanishiga olib keldi. Germaniyada XIX asrda ilmiy geodeziya, kartografiya va yer huquqi bo‘yicha yaratilgan maktablar kadastr tizimining metodik jihatdan takomillashuviga asos 77 solgan. Milliy geodezik tarmoqlar, triangulyatsiya tizimlari, koordinatalar tizimi va aniq kartografik proyeksiyalarning yaratilishi kadastr xaritalarining sifatini misli ko‘rilmagan darajada oshirdi. Rossiya imperiyasida esa XIX asr o‘rtalaridagi agrar islohotlar jarayonida yerlarning davlat, cherkov va jamoa yerlariga bo‘linishi, yer bahosini aniqlash, mulkchilik huquqlarini ro‘yxatga olish bilan bog‘liq kadastr amaliyotlari rivojlandi. Bu jarayon keyinchalik sobiq SSSR davridagi yer kadastri tizimining shakllanishiga asos bo‘ldi. Mazkur o‘zgarishlarning barchasi Yevropada yer hisobini soliq yig‘ish vositasidan ko‘p funksiyali boshqaruv tizimiga aylantirdi. Yer kadastri endilikda: • iqtisodiy baholash, • hududiy rejalashtirish, • mulk huquqlarini himoya qilish, • ekologik monitoring, • kartografik ma’lumotlarni yuritish kabi ko‘plab vazifalarni o‘zida birlashtiruvchi tizim sifatida shakllandi. Xulosa: Yer hisob tizimlarining shakllanishi insoniyat taraqqiyotining eng muhim bosqichlari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, u iqtisodiy-siyosiy munosabatlar, davlat boshqaruvi va mulkchilik tizimlarining rivoji bilan uzviy ravishda takomillashib borgan. Qadimgi davrlarda soliq yig‘ish, irrigatsiya inshootlarini boshqarish va mulk huquqlarini tartibga solish ehtiyojlari yerlarni o‘lchash va rasmiylashtirishning dastlabki shakllarini vujudga keltirgan bo‘lsa, o‘rta asrlarda bu jarayon yanada murakkablashib, soliq siyosati, huquqiy institutlar va iqtisodiy boshqaruvning muhim tarkibiy qismiga aylangan. Yevropa mamlakatlarida ilmiy geodeziya va kartografiya yutuqlarining qo‘llanilishi natijasida yer kadastri tizimi tizimli, standartlashtirilgan hamda davlat boshqaruvining asosiy ma’lumotnoma resursiga aylangan. Napoleon kadastri, Avstriya stabil kadastri va Germaniya geodezik maktablari zamonaviy kadastr tizimlarining metodologik poydevorini yaratdi. O‘zbekiston hududida yer hisob tizimlari qadimiy sug‘orma dehqonchilik an’analari, islomiy huquq me’yorlari va markazlashgan davlat boshqaruvi tajribalariga tayanib shakllandi. Sovet davrida bu tizim institutsional va ilmiy asosda takomillashtirilib, mustaqillikdan so‘ng esa zamonaviy raqamli kadastr tizimiga o‘tish jarayoni boshlandi. Hozirgi kunda geoinformatsion tizimlar, masofadan zondlash, raqamli xaritalash, sun’iy intellekt va avtomatlashtirish texnologiyalari yer hisob tizimlarining sifat jihatdan yangi bosqichga o‘tishiga xizmat qilmoqda. 78 Umuman olganda, yer hisob tizimlarining tarixiy shakllanishi evolyutsion xarakterga ega bo‘lib, har bir bosqich davrning iqtisodiy, texnologik va huquqiy talablariga mos ravishda rivojlanib borgan. Kelajakda esa raqamli kadastr, ochiq ma’lumotlar platformalari, blokcheyn texnologiyalari va intellektual monitoring tizimlari yer resurslarini samarali boshqarishning asosiy omillari sifatida namoyon bo‘lishi kutilmoqda. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Бахрамов, К. (2018). Кадастр ва геоинформацион тизимлар асослари. Тошкент: Фан нашриёти. 2. Duchin, F., & Sokal, M. (2017). Land Records and the Evolution of Property Rights. Cambridge University Press. 3. Dale, P., & McLaughlin, J. (1999). Land Administration Systems. Oxford: Oxford University Press. 4. Larsson, G. (1991). Land Registration and Cadastral Systems. Longman, New York. 5. Харитонов, А. Н. (2015). История землеустройства и кадастра. Москва: КолосС. 6. Хомидов, А., & Ражабов, Ш. (2020). Ер ресурсларини бошқариш ва улардан фойдаланиш. Тошкент: ТДТУ нашриёти. 7. Вейбул, Г. (2008). История геодезии и картографии. Санкт-Петербург: Наука. 8. United Nations Economic Commission for Europe (UNECE). (2005). Land Administration Guidelines. New York & Geneva. 9. Williamson, I., Enemark, S., Wallace, J., & Rajabifard, A. (2010). Land Administration for Sustainable Development. ESRI Press. 10. Qodirov, M., & Normurodov, S. (2021). O‘zbekiston yer kadastri taraqqiyoti va raqamlashtirish masalalari. TDIU Ilmiy jurnali, 4(2), 45–52.