82
GISNING FUNKSIONAL IMKONIYATLARI
Haqqulo a Adiba Ochil qizi
Qa shi da la exnika uni e si e i assis en i,
E-mail: [email p o ec ed]
Fayzullaye a Loba Xay ulla qizi
Qa shi da la exnika uni e si e i assis en i
E-mail:[email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17665110
Axbo o manbala i amaliy GIS da axbo o manbala i o asida keng a qalgan
ka og a ik, ae okosmik a s a ik ma e ialla dan oydalaniladi. Ba cha axbo o
manbaala i ikki qismga bo‘linadi:
Sonli a sonli bo‘lmagan.
Geog a ik ka ala da GIS axbo o manbaasi si a ida oydalanish, axbo o la ni
ema ik s uk u asini uzishda qulay a sama ali. Chunki bu ye da e i o ial
bog‘liqlik bo‘lib, e i o ial bo‘linish esa ma jud emas.
Topog a ik a umumiy geog a ik ka ala geoin o ma ikada ikki xil maqsadda
oydalaniladi.
-ko‘ sa ilgan e i o iyadan obyek la dagi ma’lumo la ni yig‘ish a ula ni bi -
bi iga bog‘lash.
-axbo o qabul qilish ezligi a ma’lumo bazasini doimo yangilab u ish GIS ni
asosiy sha i hisoblanadi. Bu masala hozi gi kunda o‘liq hal e ilgan deb
hisoblanmoqda. "Ya’ni maso ali zonala ga" bo‘lish hisobida. Hozi gi aq da GIS
ning asosiy axbo o manbaasini maso ali zonala ga bo‘lish ashkil e iladi.
Maso ali zonala ga bo‘lishning axbo o la si a i ezligi a qabul qilish
imkoniya i bi qancha ak o la ga bog‘liq:
-senso u i;
- a silo la ni qabul usuli;
-su a ga olish asbobini o‘z o‘qi a o ida ha aka lanishi;
-spek o ial diopozonla soni;
-olinayo gan as i la ni geome ik xususiya la i;
- a qay a as i ga olish aq da omiyligi.
Eng yaxshi as i ga olish sis emala i op ik diopozonda bo‘lib, su a ni 1-2 m
aniqlikda qabul qiladi. (KBR-1000) (Rossiya), (KNiV)-(SSHA). Faqa bundagi
axbo o la kam ma’lumo be adi ya’ni ye esu sla ini baholash a ahlil qilish nuq ai
naza idan.
83
2. S anda almashish axbo la ni ha xil hola da ko‘ sa ish axbo o u la ini
o‘za o munosaba i konsepsiyasi a qoidala ini o‘z ichiga oladi. Axbo o modella i
s anda i spe s ik axbo o almashinu qu iladi. Bu axbo o la al abi li sha li belgila
sis emasi a boshqala ni o‘z ichiga bi lash i adi. Asosiy masala oydalanu chiga
yagona s anda uzish hisoblanadi (s anda ). Spe ssi ika siyasi axbo o la u la
s uk u asi almashish qa o la i unksiya pa ame la i u la ini aniqlashni o‘ziga
qam ab olish ke ak.
3. GIS da oydalaniladigan das u la ni ha u li o ma la i ma jud. Bu
o ma la ning qismla ga bo‘linadi:
1. Tema ik o ma la (DBS TAB)
2. G a ik o ma la (DXF, DGN, DGIF, PCX, DINE a boshqala )
Ko‘p oydalanu chili GAT deganda bi o ko xona miqyosida uning u li
bo‘linmala ida ishlo chila ex iyojla i u li maqsadla da oydalaniladigan GAT
ushuniladi. Ko xona GAT ko xonaning ba cha bo‘limla ini qam ab oladi a
ko xonaning kundalik ejasidan o ib ko xona aoliya ini s a egik ejalash i ishgacha
bo‘lgan ko‘plab unksiyala ni baja adi. Bunda ko xonaning ba cha a moqla i
ko xona GAT pla o masi bo‘lib hisoblanadi. Ko‘p sonli mijozla ga xizma
ko‘ sa ishni a’minlash ja ayonida ko xona GATi ma’lumo la ni ma’lumo la
bazala ining elya sion ipdagi boshqa u izimla ida (RDBMSs), In o mix ®
dinamik se e da, Mic oso ® kompaniyasi SQL ™ se e ida saqlanadi. Ko xona
GAT pla o masidan yuqo i unumli a zda oydalanish uchun undan kompyu e
a mog‘i si a ida oydalanish maqsadga mu o iq. Bunda A cCa alog ™, A cMap ™,
ва A cToolbox ™ ipidagi ilo ala dan ko xonadagi ba cha kompyu e la ida
oydalaniladi. Bunda se e la ula ni ma’lumo la bilan a’minlash a p o sesso la
azi ala ini baja adi.
GATdan loyiha ishlab chiqish yoki ko‘p oydalanu chili izim si a ida
oydalanishda A cGIS - A cCa alog, A cMap, A cToolbox das u iy osi ala idan
oydalaniladi. Bunda:
A cCa alog – azo iy ma’lumo la ni saqlash ja ayonla ini boshqa ish a
me ama’lumo la ni qayd qilish a ko‘zdan kechi ib chiqish imkonini be adi.
A cMap obyek la ni ka og a ik as i lash a ula ni ka og a ik ahlil qilishda
qo‘llaniladi.
A cToolbox ma’lumo la ni kon e siyalash (o‘zga i ish) a geoma’lumo la ga
ishlo be ishda ishla iladi.
Mazku das u iy osi ala la dan oydalanib, ya’ni ma’lumo la ni
ashkillash i ish, akslan i ish, geog a ik ahlil qilish, ah i lash a ishlo be ish kabi
84
oddiy a mu akkab GAT masalala ini hal qilish mumkin. Ana shu das u iy
osi ala ga ba a sil o‘x alib o‘ amiz.
A cCa alog
Geog a ik ma’lumo la ni das labki qa ab chiqish, hujja lash i ish, ashkil e ish
a bu ma’lumo la ni saqlash uchun geoma’lumo la ning mu akkab bazala ini ya a ish
A cCa alog yo damida amalga oshi iladi.
Shuningdek, shaxsiy kompyu e da GAT loyiha uchun ma’lumo la bazala ini
ya a ish uchun papkala a ma’lumo la aylla ini ashkil qilish A cCa alog
yo damida amalga oshi iladi.
1- asm. A cCa alog oynasi
Shuningdek, A cCa alog muxi ining ins umen al osi ala idan oydalanib
azo iy obyek la klassla i a jad alla ini ashkil qilish a uza ish ope a siyala ini
baja ish mumkin.
A cMap
85
A cMap elek on ka ala ya a ish a ula bilan ish olib bo ishga yo‘nal i ilgan
das u iy osi adi . A cMap osi asida:
Geog a ik ma’lumo la ni ah i lash a ahlillash;
Geog a ik obyek la o asidagi munosaba la ni opish a ushunishga doi
so‘ o la ashkil qilish;
1- asm. A cMapda ka a chizish ja ayoni
Tu li usulla yo damida ma’lumo la ni belgilash i ish; u li diag ammala a
hisobo la hosil qilish a boshqa oydalanu chila bilan muloqo qilish; A cMap
yo damida u li ko‘ inishdagi o ma dagi aylla dan olingan ma’lumo la ni, jumladan
sheyp aylla , qoplamala , jad alla , Au oCAD as i la i chizmala i, o‘ la , egulya
bo‘lmagan iangulya siya a moqla ini (TIN) in eg allo chi ka ala uzish kabila ni
amalga oshi iladi.
86
2- asm. Kompano ka ja ayoni
A cToolbox
A cToolbox – Geomalumo la ga ishlo be ishni amalga oshi u chi GAT
ins umen al osi ala idan ibo a ilo adi .
Geoma’lumo la ga ishlo be ishning oddiy masalala i be ilgan o ma asosida
ins umen al osi ala yo damida amalga oshi iladi.
A cGIS ning ke akkli ilo ala idan oydalanish
A cGIS ning eng ke akkli ilo ala idan oydalanish quyidagi uch a das u iy
osi a, ya’ni A cView®, A cEdi o ™, A cIn o™ la asosida amalga oshi iladi.
Bunda:
• A cView® geoma’lumo la ni xa a a lama aks e i ish a ax i lashla ni
amalga oshi ishni a’minlaydi;
87
• A cEdi o ™ A cViewning o‘la unksional imkoniya la idan ax i lash
masalala ida oydalanishni a’minlaydi;
• A cIn o™ geoma’lumo la ga ishlo be ishda A cView® ва
A cEdi o ™ la ning unksional imkoniya la ini kengay i ish imkoniya ini ya a adi.
A cToolbox A cView a A cEdi o la uchun ma’lumo la ni o‘zga i ish a
boshqa ishga yo‘nal i ilga 20 dan o iq ins umen al osi ani o‘z ichiga oladi.
A cGIS asosida bi o masalani yechish bo‘yicha ke akli ma’lumo la ni
quyidagi ma’lumo nomala dan olishingiz mumkin: Using A cCa alog (A cCa alog
dan oydalanish), Using A cMap (A cMap dan oydalanish) a Using A cToolbox
(A cToolbox dan oydalanish). Bu ma’lumo nomala dan aniq masalala ni yechishda
oydalanish mumkin a ula da ja obla qisqacha a ushuna li a zda bayon qilingan.
Building a Geoda abase (Geoma’lumo la bazasini qu ish) ma’lumo nomasi
geoma’lumo la bazasini shakllan i ish a ya a ilayo gan loyixani A cGISda
qadamba-qadam amalga oshi ish bo‘yicha uslubiy qo‘llanma bo‘lib xisoblanadi.
Modeling Ou Wo ld (Bizning dunyoni modellash i ish) a The ESRI Guide o
GIS Analysis (GAT axlil bo‘yicha qo‘llanma) ki obla i GAT ma’lumo la i modella i
konsepsiya a geog a ik axlil bo‘yicha uslubiy qo‘llanmala bo‘lib xisoblanadi.
A cGIS ning in e aolma’lumo olish izimi ishla ilayo gan das u iy osi a
xaqida ke akli ma’lumo olish imkonini be adi. Buning uchun ix iyo iy ins umen al
paneldagi yoki muloqo oynasidagi Help ugmachasi bosiladi. Yo dam izimi xaqida
o‘la ma’lumo olish Using his Help sys em(Ushbu yo dam izimidan oydalanish)
ugmachasidan oydalaniladi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Abdu axmano , K. U. Geoin o ma ika asosla i: o‘qu qo‘llanma. - Toshken :
TDTU, 2021. - 245 b.
2. Be lyan , A. M. Geoin o ma ika: Uchebnoye posobiye. - Mosk a: Aspek P ess,
2014. - 368 s.
3. Louson, E. Osno i GIS i p os ans ennogo analiza. - Mosk a: DMK P ess, 2016.
- 412 s.
4. Xay o , Sh., & E gashe , B. Geoaxbo o exnologiyala i a ula ning qo‘llanilishi.
- Sama qand: SamDU, 2020. - 187 b.
5. Longley, P., Goodchild, M., Magui e, D., & Rhind, D. Geog aphic In o ma ion
Sys ems and Science. - Wiley, 2015. - 560 p.
6. Bu ough, P. & McDonnell, R. P inciples o Geog aphical In o ma ion Sys ems. -
Ox o d Uni e si y P ess, 2017. - 344 p.
7. ESRI. (2020). GIS Fundamen als & Spa ial Analysis. A cGIS Documen a ion
Po al.
88
8. Qodi o , A. (2022). Raqamli kadas a GIS exnologiyala ining qo‘llanilishi. -
«Geodeziya a ka og a iya» ju nali, №3, 45–52-b.
9. ISO 19115: Geog aphic In o ma ion - Me ada a. In e na ional S anda diza ion
O ganiza ion, 2014.
