123
INTELLEKTUAL TAHLIL MUHITIDA MA’LUMOTLARGA DASTLABKI
ISHLOV BERISHNING AYRIM USULLARI
Jo‘ aye G‘ulomjon P imo ich
Xalqa o inno a sion uni e si e i, “Aniq anla , ye kadas i a kommunal xo‘jaligi” ka ed asi /b
do sen i, . . .d.(PhD),
E-mail: g.p.ju aye @mail. u
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17665224
Anno a siya. Mazku maqola ma’lumo la ga das labki ishlo be ish ja ayonida
uch aydigan muammola ni ba a a e ishga bag‘ishlangan. Tadqiqo da boshlang‘ich ma’lumo la
si a ini yaxshilash, shuningdek, o‘zga u chila ni yagona ipga kel i ish masalasi ko‘ ib chiqilgan.
Jumladan, o‘qu anlama sin la i obyek la ini xa ak e lo chi belgila majmuasi u li ipda -
man iqiy a uzluksiz miqdo iy shaklla da be ilganda, ula ni yagona o maga kel i ishning ikki xil
sama ali usuli akli e ilgan. Takli e ilgan yondashu la ma’lumo la si a ko‘ sa kichla ini
yaxshilash o qali in ellek ual ahlil, sin lash i ish a imsolla ni aniqlash algo i mla ining aniqligi,
ba qa o ligi a umumlash i ish qobiliya ini sezila li da ajada oshi adi.
Kali so‘zla . in ellek ual izimla , imsolla ni aniqlash, ma’lumo la ga das labki ishlo
be ish, o‘qu anlama, belgila majmuasi, bo‘sag‘a iy qiyma , sin ning o‘ acha akil obyek i.
I. Ki ish.
XX as ning o‘ ala ida insonning ko‘ ish, eshi ish, his qilish, hid sezish, nu qni
id ok e ish kabi abiiy in ellek ual imkoniya la ini elek on hisoblash mashinala iga
a biq qilish g‘oyala ining ilmiy asoslanishi kibe ne ikaning shakllanishiga zamin
ya a di. Kibe ne ikaning ujudga kelishi esa o‘z na ba ida eal dunyodagi obyek ,
p edme , hodisa, hola a ja ayonla xususidagi axbo o la ni o‘laqonli a si lay
oladigan in ellek ual izimla ning paydo bo‘lishiga olib keldi. Insonning id ok
qobiliya i a aqliy aoliya ini exnik osi ala da namoyon e ishga in ilish o‘sha
da dan boshlab zamona iy in o ma ika a sun’iy in ellek sohala idagi eng dolza b
yo‘nalishla idan bi iga aylandi [1-2].
Inson xa i-ha aka i, id oki a in ellek ual aoliya ini modellash i ish hamon
ilm- an oldida u gan chuqu a nihoya siz mu akkab masalala dan bi i hisoblanadi.
Zamona iy kompyu e exnologiyala i, ma’lumo la ni in ellek ual ahlil qilish,
imsolla ni aniqlash, mashinali o‘qi ish, ma ema ik modellash i ish kabi
yo‘nalishla ning i ojlanishi mazku azi ala ni hal e ish imkoniya la ini kengay i ib
bo moqda.
In ellek ual izimla ning mu a aqiya li ishlashi ko‘p jiha dan p edme sohasi
obyek la i haqida yig‘ilgan ma’lumo la ning aniqligi, o‘lig‘i a o‘g‘ i
shakllan i ilgan belgila azosiga bog‘liq. Shu bois, belgila ni o‘g‘ i aniqlash,
o‘lchash, shkalalash a ula ga das labki ishlo be ish yuqo i aniqlikda baja ilishi
124
za u . Bu ja ayon ha bi obyek ning eal hola ini o‘g‘ i yo i ish, uning id ok e ilishi
a keyingi in ellek ual ahlil bosqichla ida sama ali oydalanish imkonini be adi [3].
Ma’lumo la ga das labki ishlo be ish bugungi kunda in ellek ual ahlilning
eng muhim bosqichla idan bi i si a ida e’ i o e iladi. Tadqiqo la shuni ko‘ sa adiki,
keyingi bosqichla ida olinadigan na ijaning aniqligi a ba qa o ligi aynan ushbu
bosqichning qanchalik si a li baja ilishiga be osi a bog‘liq. Das labki ishlo
da omida ma’lumo la dagi bo‘sh qiyma la , xalaqi la , sho qinla , sak ashla ,
nomu o iq ipla a u li shkalala ga ega belgila bilan bog‘liq muammola ba a a
e iladi. Tu li ipli belgila ni yagona shkalaga olib kelish (ya’ni belgila ipla ini
uni ika siyalash) esa - zai shkalala ni kuchay i ish yoki - kuchli shkalala ni
zai lash i ish‖ o qali amalga oshi iladi. Bu ja ayon in ellek ual izimla uchun yagona,
mu o iq a ahlilga ayyo belgila azosini shakllan i adi [4].
II. Asosiy qism.
Mazku bo‘limda qa alayo gan boshlang‘ich ma’lumo la si a ini yaxshilash a
o‘zga u chila ni bi xil ipga kel i ish masalasi, ya’ni o‘qu anlama sin la i
obyek la ini xa ak e lo chi belgila ikki ipda, ya’ni man iqiy a uzluksiz miqdo iy
ko‘ inishda be ilgan bo‘lsa, ula ni bi ipga kel i ishning ikki usuli bayon e ilgan [5-
6].
Fa az qilaylik, boshlang‘ich ma’lumo la asosida shakllan i ilgan o‘qu
anlanma sin la ga aj a ilgan a ula quyidagicha be ilgan bo‘lsin:
... .
Buni umumiy ko‘ inishda quyidagicha i odalash mumkin:
Bu ye da hamda o‘qu anlanma ko‘ inishda i odalanib,
ula o‘za o kesishmaydigan sin la dan ibo a bo‘lsin.
Bunda ya’ni sha la be ilgan.
Obyek ning komponen ala i haqiqiy sonla dan ibo a bo‘lib, u
quyidagicha o‘qiladi: sin ga egishli obyek ning, белгиси.
125
Bu ye da ; hamda be ilgan sin la ning
umumiy soni, – sin dagi obyek la ning umumiy soni a – belgila ning
umumiy sonini bildi adi.
Masala. O‘qu anlama sin la idagi obyek la ni xa ak e lo chi belgila
man iqiy a uzluksiz miqdo iy qiyma la da be ilgan bo‘lsa, ushbu belgila ni 0 yoki 1
ko‘ inishiga o‘ kazish alab e iladi.
Yuqo ida kel i ilgan masalani yechishning quyida ikki usuli haqida ba a sil
o‘x alib o‘ amiz:
1-usul. Bu usulda qo‘yilgan masalani yechish quyidagicha amalga oshi iladi:
a). sin obyek la ini xa ak e lo chi belgila uchun -bo‘sag‘a iy qiyma la
sin obyek la ining ha bi belgisi uchun aniqlanadi a hisoblash ja ayoni quyidagi
o mula o qali amalga oshi iladi:
bu ye da ; ga eng.
b). sin obyek la ining ha bi belgisiga nisba an aniqlangan -bo‘sag‘a iy
qiyma la dan oydalanilgan holda sin obyek la ining miqdo iy belgila i o asidagi
yaqinlikni aniqlashda qiyoslash unksiyasi quyidagi o mula o qali hisoblanadi:
bu ye da . Bunda ,
miqdo iy belgisi uchun o‘ na ilgan bo‘sag‘a iy qiyma . Yuqo idagi i oda
, chi obyek ning chi belgi kesimida obyek la i omonidan
be ilgan o ozla deb ushuniladi. Aga o oz be ilgan bo‘lsa =1 bo‘ladi, aks
holda =0 qiyma qabul qiladi.
Qiyoslash ja ayoni yakunida sin la ning ha bi obyek la i ,
belgila , ;; qiyma i uzluksiz miqdo iy ko‘ inishdan
elemen la i 0 yoki 1 ko‘ inishdan ibo a bo‘lgan o‘lchamli ma i saga
o‘ kaziladi. Bu ye da ma i sala soni ham a bo‘ladi, chunki umumiy o‘qu
anlanmadagi ha bi obyek uchun alohida o‘lchamli ma i sa paydo
bo‘ladi. Bunda aqa gina qa alayo gan, ya’ni o oz be ilayo gan obyek ning o‘zi
ish i ok e maydi.
126
2-usul. Mazku usulda esa qo‘yilgan masalani yechish quyidagicha amalga
oshi iladi:
а). ek o , sin la ning o‘ acha akil obyek la i,
. Uning komponen ala i quyidagi o mula o qali hisoblansin:
,
b). Vek o la , quyidagi
ko‘ inishda belgilaylik a uning komponen ala i ushbu o mula o qali hisoblansin:
, .
d). O‘qu anlanmadagi sin la dagi obyek la ning belgi qiyma la i uzluksiz
miqdo dan 0 yoki 1 qiyma ga o‘ kaziladi.
bu ye da ga eng.
III.Xulosa.
Tadqiqo ishida ma’lumo la ga das labki ishlo be ish ja ayonining eng muhim
bosqichla idan bi i - belgila majmuasini yagona ipga kel i ishning naza iy a amaliy
aspek la ini yo i ilgan. Takli e ilgan ikki xil ans o ma siya yondashu i u li ipdagi
belgila ni bi xil o ma da i odalash imkonini be adi a bu o‘z na ba ida o‘qu
anlamaning s uk u a iy yaxli ligini a’minlaydi.
Ushbu yondashu la dan oydalanish in ellek ual ahlil izimla ida sin lash i ish
a imsolla ni aniqlash modella ining aniqligini sezila li da ajada oshi adi.
Shuningdek, ma’lumo la ning ba qa o ligi, sho qinga chidamliligi a na ija iy
modella si a ining o ishiga olib keladi. Maqolada bayon e ilgan usulla amaliy
izimla da, jumladan, sanoa , bio ibbiyo , iq isodiyo , moni o ing a exnik
diagnos ika sohala ida sama ali qo‘llanishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Алиев Р.А., Алиев Р.Р. Теория интеллектуальных систем. Учебное пособие. -
Баку:Чашиоглы, 2001. – 720 с.
2. Верлань А.Ф., Чмырь И.А., Ахатов А.Р., Бобомуродов О.Ж. Системы искусственного
интеллекта. Издательство «СамГУ», 2009 г. –122 с.
127
3. Лбов Г.С., Бериков В.Б. Устойчивость решающих функций в задачах распознавания
образов и анализа разнотипной информации. – Новосибирск: Изд-во Ин-та
математики, 2005. – 220 с.
4. Ш.Х.Фозилов, Н.С.Маматов, М.Х.Дадахонов, З.Б.Юлдашев. Маълумотларга
дастлабки ишлов бериш муаммолари. Муҳаммад Ал-Хоразмий Авлодлари илмий-
амалий ва ахборот-таҳлилий журнали, № 3 (5), 2018, 40-44 b.
5. Нишанов А.Х., Жўраев Ғ.П., Азатов Б.А. Маълумотларга дастлабки ишлов беришнинг
айрим масалаларини ечиш босқичлари // Материалы V Международной научно-
практической конференции “Наука и образование в современном мире: ВЫЗОВЫ
ХХI века”. I-том. Казахстан, Нур-Султан-2019. -С.23-27.
6. Нишанов А.Х., Жўраев Ғ.П., Нарзиев Н.Б., Хушвақтов Ж. Тимсолларни таниб олишда
-бўсақавий қийматни танлаш алгоритми // Материалы I- Республиканской научно-
технической конференции “Aктуальные вопросы развития инновационно-
информационных технологий на транспорте”. Тошкент-2021. -С.168-172.
