128
OLIY TA’LIM SOHASIDA SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARINI
JORIY ETISH ISTIQBOLLARI
Rus amo a М.Y.,
Al-Xo azmiy nomidagi Toshken axbo o exnologiyala i uni e si e i,
ka a o‘qi u chi,
E-mail: [email p o ec ed]
Abdu axmano A.A.,
Al-Xo azmiy nomidagi Toshken axbo o exnologiyala i uni e si e i,
ka a o‘qi u chi,
E-mail: [email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17665237
Anno a siya: Maqola Oliy a’lim sohasiga sun’iy in ellek exnologiyala ini jo iy e ish
masalala iga bag‘ishlangan bo‘lib, sun’iy in ellek dan oydalanishning is iqbolli yo‘nalishla i
ko‘ ib chiqilgan a ahlil qilingan.
Kali so‘zla : sun’iy in ellek , inno a sion exnologiyala , ijodiy a’lim, oliy a’lim,
moslashu chan a’lim.
Аннотация: Статья посвящена вопросам внедрения технологий искусственного
интеллекта в сфере высшего образования, рассмотрены и анализируются перспективные
направления использования искусственного интеллекта.
Ключевые слова: искусственный интеллект, инновационные технологии, высшее
образование, адаптивное обучение.
Abs ac : The a icle is de o ed o he implemen a ion o a i icial in elligence echnologies
in he ield o highe educa ion. The a icle discusses and analyzes p omising a eas o using
a i icial in elligence.
Keywo ds: digi al ans o ma ion, a i icial in elligence, inno a i e echnologies, c ea i e
lea ning, highe educa ion, adap i e lea ning.
Ki ish
So‘nggi o‘n yillikla da mamlaka imiz oliy a’lim izimi, jahon a’lim makoniga
in eg a siya qilish, aqdim e ilayo gan a’lim xizma la i si a ini oshi ish, xalqa o
maydonda oliy a’lim muassasala mizning aqoba ba doshligini ko‘ a ish,
shuningdek, mamlaka da yuz be gan ij imoiy-iq isodiy o‘zga ishla za u a i u ayli
doimiy ans o ma siya hola ida.
Zamona iy aʼlim mobil a ochiq izimga ans o ma siya qilinmoqda. Taʼlim
ja ayoniga axbo o -kommunika siya exnologiyala i, elek on aʼlim esu sla ining
a biq e ilishi aʼlimning yangi pa adigmasi shakllanishiga u ki be di.
Ta’limning aqamli ans o ma siyasining mohiya i ha bi o‘qu chi uchun
a’lim ja ayonini shaxsiylash i ish o qali za u iy a’lim na ijala iga e ishishda,
129
jumladan, sun’iy in ellek usulla i, i ual haqiqa osi ala idan oydalanish o qali
aqamli exnologiyala ning o‘sib bo ayo gan salohiya idan oydalanishda; a’lim
muassasala ida aqamli a’lim muhi ini i ojlan i ishda; in e ne ga keng polosali,
umumiy oydalanish imkoniya ini a’minlashda, ka a ma’lumo la bilan ishlashda [1,
36 b.] i odalanadi.
"Sun’iy in ellek " (a i icial in elligence, AI) a amasi 1956-yilda ame ikalik
in o ma ika olimi Jon MakKa i omonidan ki i ilgan.
Sun’iy in ellek (SI) – bu, oda da insonla baja gan ijodiy ja ayonla ni baja ish
qobiliya iga ega bo‘lgan in ellek ual izimla a algo i mla demakdi . SI ning eng
muhim maqsadi – ma jud bilish ja ayonla ini in ellek ual jiha dan modellash i ishdi .
Hozi gi kunda sun’iy in ellek (SI) jamiya ning ba cha jabhala iga, jumladan
a’limga ham jadal ki ib bo moqda. Bunday exnologiyala ni jo iy e ish o‘qu
ja ayonini shaxsiylash i ish a sama ado ligini oshi ish uchun yangi imkoniya la ni
ochib be adi. D. Gaše ić a boshqala a’kidlaganidek, a’limda SI qo‘llanilishi
bo‘yicha adqiqo la allaqachon uzoq aq dan be i olib bo ilayo gan bo‘lsa-da,
Cha GPT a DALL-E kabi izimla ning paydo bo'lishi a aol i ojlanishi pedagogik
hamjamiya da bu masalani muhokama qilishning yangi o‘lqinini kel i ib chiqa di
(Gaše ić e al., 2023).
Aloqa kon eks ida sun’iy in ellek ning i ojlanishi das labki kompyu e o’qu
izimla idan (Vandewae e e e al., 2011) boshlangan bo‘lib, ula o‘qu chiga aqa
azi aning yakuniy ja obini ki i gandan so‘ng, o aliq ko‘ sa mala be ish
imkoniya isiz (VanLehn e al., 2002) ik bildi a olgan. Hozi gi zamon in ellek ual
o‘qu izimla i (IOT) esa bilimla bazasi asosida azi ala bo‘yicha qa o qabul qila
oladi, o‘qi u chining ba’zi unksiyala ini a oma lash i adi (masalan, opshi iqla
ya a ish a ik bildi ishni ashkil e ish) hamda o‘qu chi azi ani baja ish ja ayonida
bosqichma-bosqich mu ojaa la ga ja ob be a oladi (Ma e al., 2014; Lin e al., 2023).
Bunday IOTla ga misol si a ida CodeComba ni kel i ish mumkin, bu ye da das u lash
o‘ ganish pe sonaj o qali mu akkablashib bo u chi in e ak i o‘yin o qali amalga
oshi iladi (Ka am, 2021), yoki Duolingo, bu ye da sun’iy in ellek abiiy ilni qay a
ishlash a oydalanu chiga muloqo ni mashq qilishda hamda nu qdagi xa ola ni
opishda yo dam be ish uchun qo‘llaniladi
1
.
Talabala ning o‘zlash i ish da ajasini baholash yoki o‘qishdagi qiyinchilikla ni
aniqlash uchun a’lim ma’lumo la ini in ellek ual ahlil qilish (Educa ional Da a
Mining) qo‘llanilishi mumkin. Bu usul o‘qu chila ning na aqa o‘zlash i ishini, balki
1
Duolingo Max использует GPT-4 от OpenAI для новых обучающих функций [Электронный ресурс] // Blog
Duolingo. URL: h ps://blog.duolingo.com/duolingo-max/
130
psixologik xususiya la ini ham hisobga oladi (Cos a e al., 2017). Ha bi alabaning
indi idual xususiya la iga, jumladan, o‘qish uslubi, o‘zlash i ish da ajasi, qiziqishla i,
sog‘lig‘i a hokazola ga asoslangan a’limni ashkil e ishning asosiy usulla idan bi i -
bu indi iduallash i ishdi . Sun’iy in ellek (SI) bu ye da qo‘llaniladigan osi ala ning
unksionalligini sezila li da ajada kengay i ishi a a oma lash i ishi mumkin.
Bunday aqamli exnologiyala o‘qi ish a a biya ja ayonla iga, axbo o ni qidi ish a
u bilan ishlashga, shaxsla a o muloqo ga a hokazola ga bo‘lgan yondashu la ni
allaqachon sezila li da ajada o‘zga i di. Sun’iy in ellek osi ala ining ko‘payishi
a’lim sohasini mode niza siya qilish imkoniya la ini kengay i di.
Taʼlimda sunʼiy in ellek ni qoʻllash
Oliy a’lim muassasala ida sun’iy in ellek (SI) exnologiyala idan oydalanish
a’lim xizma la ini ko‘ sa ish ja ayonini osonlash i adi, ula ning si a ini oshi ishga
yo dam be adi. SI ha bi alaba uchun oliy a’limda mu a aqiya li o‘qish a
kelajakdagi kasbiy o‘sishini a’minlash maqsadida indi idual a’lim yo‘nalishini
shakllan i ish imkonini be adi. SIdan oydalanishning ba’zi is iqbolli yo‘nalishla ini
ko‘ ib chiqamiz.
1. Indi iduallash i ilgan a’lim izimla i
Ta’limda sun’iy in ellek ni qo‘llashning is iqbolli yo‘nalishla idan bi i shaxsiy
o‘qu izimla ini ya a ishdi . Ushbu izimla ha bi o‘qu chining indi idual
eh iyojla iga mos a ishda o‘qu ja ayonini moslash i a oladi (Knig e al., 2024).
Bunday yondashu o‘qu ja ayonini op imallash i ish a uning sama ado ligini
oshi ishga imkon be adi.
Bunday izimla ning ishlashining asosiy amoyilla i quyidagila ni o‘z ichiga
oladi: O‘qu chining o‘qu na ijala i a xulq-a o i haqidagi ma’lumo la ni ahlil
qilish o qali uning indi idual o‘qu p o ilini ya a ish; Shaxsiy o‘qu chining bilim
da ajasi a o‘qu su ’a iga mos a ishda o‘qu kon en i a opshi iqla ni
moslash i ish; Ma e ialni yanada sama ali o‘ ganish uchun shaxsiy a siyala be ish;
Na ijala ni a oma lash i ilgan a zda qay a aloqa qilish a baholash.
2. A oma ik baholash izimi alabala ning bilim da ajasini a oma lash i ilgan,
xolis baholash imkonini be adi, o‘qu na ijala i haqidagi ma’lumo la ni ahlil qiladi,
a siyala be adi a sama ali indi idual o‘qu ejala ini ishlab chiqadi.
3. O aliq a’lim - maxsus kompyu e das u i alabaga o‘ ilgan ma e ialni
mus ahkamlashga yo dam be adi, uni qachon unu ishi mumkinligini aniqlaydi a
ak o lash uchun a siyala be adi.
4. O‘yin shaklida o‘qish imkoniya i (gimi ika siya) a’lim ja ayonida o‘yin
exnologiyala i a o‘qu enajyo la idan oydalanishni o‘z ichiga oladi.
131
5. P ok o lik izimi ham is iqbolli hisoblanadi, chunki u maso adan u ib im ihon
opshi ayo gan o‘qu chining xa i-ha aka la ini ahlil qila oladi: moni o dan ko‘zning
qanchalik ez uzoqlashishi, b auze da boshqa oynaga o‘ ishga u inish, begona
shaxsla yoki o ozla ning ma judligi a hokazo. Shuni a’kidlash ke akki, yuqo ida
sanab o‘ ilganla bi omondan, baholashda ob’ek i bo‘lishi mumkin, ammo boshqa
omondan, izimning nomukammalligi hola ida, ba’zi holla da noaniqlikla ga olib
kelishi mumkin. Masalan, im ihon opshi ishga aloqasi bo‘lmagan xonadagi sho qin
izim omonidan qoidabuza lik si a ida qayd e ilishi mumkin.
6. Sma -kampus - loyiha alabala ning u li sa olla iga ezko ja ob be ish
imkonini be adi: da s jad ali; mashg‘ulo la o‘ kaziladigan audi o iyala ni qidi ish;
OTM, o‘qi u chi bilan o‘za o aloqa; ideo da sla , audio ma e ialla , aqdimo la ga
ki ish a hokazo; nazo a opshi iqla ini olish; u li a’lim das u la i, ku sla ga
o‘yxa dan o‘ ish; ku ubxonada za u adabiyo la ning ma judligi; yo oqxonada bo‘sh
joyning ma judligi, joy anlash imkoniya i; bo‘sh a o u a goh joyini qidi ish a
hokazo.
Xulosa
Bizning ik imizcha, sun’iy in ellek (SI) p o esso -o‘qi u chila a kibiga na
o‘qi ishda, na alabala ning bilimini baholashda aqoba chi emas. SI yo damchi, lekin
qimma li osi a bo‘lib, u oliy o'qu yu ida amalga oshi iladigan ko‘plab u li
ope a siyala ni baja ishi a akomillash i ishi, sama ali o‘qu ja ayonini ashkil
e ishga a za u iy kommunika siyala ni yo‘lga qo‘yishga yo dam be ishi mumkin.
Shunday qilib, o‘ kazilgan adqiqo na ijasida oliy a’lim sohasida sun’iy
in ellek dan oydalanishning is iqbolli yo‘nalishla i aniqlandi a ahlil qilindi.
Ula ning sama ali jo iy e ilishi alabala ning indi idual qobiliya la i a eh iyojla iga,
shuningdek, mehna bozo ining alabla iga moslash i ilgan eng maqbul o‘qu
s a egiyasini anlash, oliy a’lim muassasala ida amalga oshi iladigan ko‘plab u li
ope a siyala ni baja ish a akomillash i ish, sama ali o‘qu ja ayonini ashkil e ish
a za u kommunika siyala ni yo‘lga qo‘yishda yo dam be adi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Проблемы и перспективы цифровой трансформации образования в России и Китае. II
Российско-китайская конференция исследователей образования «Цифровая трансфор
мация образования и искусственный интеллект». Москва, Россия, 26–27 сентября 2019 г.
2. Амиров Р. А. Стратегия развития высшего образования в России // Вестник НГИЭИ.
2019. № 8 (99). С. 105–117.OECD. (2022). A i icial In elligence in Educa ion: Challenges
and Oppo uni ies. Pa is: OECD Publishing.
3. Букина Т.В. Искусственный интеллект в образовании: современное состояние и
перспективы развития // Общество: социология, психология, педагогика. 2025. № 1. С.
76–83. h ps://doi.o g/10.24158/spp.2025.1.9.
