OLIY TA'LIM SOHASIDA SUN'IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARINI JORIY ETISH ISTIQBOLLARI

128 OLIY TA’LIM SOHASIDA SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARINI JORIY ETISH ISTIQBOLLARI Rustamova М.Y., Al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti, katta o‘qituvchi, E-mail: [email protected] Abduraxmanov A.A., Al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti, katta o‘qituvchi, E-mail: [email protected] DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17665237 Annotatsiya: Maqola Oliy ta’lim sohasiga sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish masalalariga bag‘ishlangan bo‘lib, sun’iy intellektdan foydalanishning istiqbolli yo‘nalishlari ko‘rib chiqilgan va tahlil qilingan. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, innovatsion texnologiyalar, ijodiy ta’lim, oliy ta’lim, moslashuvchan ta’lim. Аннотация: Статья посвящена вопросам внедрения технологий искусственного интеллекта в сфере высшего образования, рассмотрены и анализируются перспективные направления использования искусственного интеллекта. Ключевые слова: искусственный интеллект, инновационные технологии, высшее образование, адаптивное обучение. Abstract: The article is devoted to the implementation of artificial intelligence technologies in the field of higher education. The article discusses and analyzes promising areas for using artificial intelligence. Keywords: digital transformation, artificial intelligence, innovative technologies, creative learning, higher education, adaptive learning. Kirish So‘nggi o‘n yilliklarda mamlakatimiz oliy ta’lim tizimi, jahon ta’lim makoniga integratsiya qilish, taqdim etilayotgan ta’lim xizmatlari sifatini oshirish, xalqaro maydonda oliy ta’lim muassasalarmizning raqobatbardoshligini ko‘tarish, shuningdek, mamlakatda yuz bergan ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar zarurati tufayli doimiy transformatsiya holatida. Zamonaviy taʼlim mobil va ochiq tizimga transformatsiya qilinmoqda. Taʼlim jarayoniga axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, elektron taʼlim resurslarining tatbiq etilishi taʼlimning yangi paradigmasi shakllanishiga turtki berdi. Ta’limning raqamli transformatsiyasining mohiyati har bir o‘quvchi uchun ta’lim jarayonini shaxsiylashtirish orqali zaruriy ta’lim natijalariga erishishda, 129 jumladan, sun’iy intellekt usullari, virtual haqiqat vositalaridan foydalanish orqali raqamli texnologiyalarning o‘sib borayotgan salohiyatidan foydalanishda; ta’lim muassasalarida raqamli ta’lim muhitini rivojlantirishda; internetga keng polosali, umumiy foydalanish imkoniyatini ta’minlashda, katta ma’lumotlar bilan ishlashda [1, 36 b.] ifodalanadi. "Sun’iy intellekt" (artificial intelligence, AI) atamasi 1956-yilda amerikalik informatika olimi Jon MakKarti tomonidan kiritilgan. Sun’iy intellekt (SI) – bu, odatda insonlar bajargan ijodiy jarayonlarni bajarish qobiliyatiga ega bo‘lgan intellektual tizimlar va algoritmlar demakdir. SI ning eng muhim maqsadi – mavjud bilish jarayonlarini intellektual jihatdan modellashtirishdir. Hozirgi kunda sun’iy intellekt (SI) jamiyatning barcha jabhalariga, jumladan ta’limga ham jadal kirib bormoqda. Bunday texnologiyalarni joriy etish o‘quv jarayonini shaxsiylashtirish va samaradorligini oshirish uchun yangi imkoniyatlarni ochib beradi. D. Gašević va boshqalar ta’kidlaganidek, ta’limda SI qo‘llanilishi bo‘yicha tadqiqotlar allaqachon uzoq vaqtdan beri olib borilayotgan bo‘lsa-da, ChatGPT va DALL-E kabi tizimlarning paydo bo'lishi va faol rivojlanishi pedagogik hamjamiyatda bu masalani muhokama qilishning yangi to‘lqinini keltirib chiqardi (Gašević et al., 2023). Aloqa kontekstida sun’iy intellektning rivojlanishi dastlabki kompyuter o’quv tizimlaridan (Vandewaetere et al., 2011) boshlangan bo‘lib, ular o‘quvchiga faqat vazifaning yakuniy javobini kiritgandan so‘ng, oraliq ko‘rsatmalar berish imkoniyatisiz (VanLehn et al., 2002) fikr bildira olgan. Hozirgi zamon intellektual o‘quv tizimlari (IOT) esa bilimlar bazasi asosida vazifalar bo‘yicha qaror qabul qila oladi, o‘qituvchining ba’zi funksiyalarini avtomatlashtiradi (masalan, topshiriqlar yaratish va fikr bildirishni tashkil etish) hamda o‘quvchi vazifani bajarish jarayonida bosqichma-bosqich murojaatlarga javob bera oladi (Ma et al., 2014; Lin et al., 2023). Bunday IOTlarga misol sifatida CodeCombatni keltirish mumkin, bu yerda dasturlash o‘rganish personaj orqali murakkablashib boruvchi interaktiv o‘yin orqali amalga oshiriladi (Karram, 2021), yoki Duolingo, bu yerda sun’iy intellekt tabiiy tilni qayta ishlash va foydalanuvchiga muloqotni mashq qilishda hamda nutqdagi xatolarni topishda yordam berish uchun qo‘llaniladi 1 . Talabalarning o‘zlashtirish darajasini baholash yoki o‘qishdagi qiyinchiliklarni aniqlash uchun ta’lim ma’lumotlarini intellektual tahlil qilish (Educational Data Mining) qo‘llanilishi mumkin. Bu usul o‘quvchilarning nafaqat o‘zlashtirishini, balki 1 Duolingo Max использует GPT-4 от OpenAI для новых обучающих функций [Электронный ресурс] // Blog Duolingo. URL: https://blog.duolingo.com/duolingo-max/ 130 psixologik xususiyatlarini ham hisobga oladi (Costa et al., 2017). Har bir talabaning individual xususiyatlariga, jumladan, o‘qish uslubi, o‘zlashtirish darajasi, qiziqishlari, sog‘lig‘i va hokazolarga asoslangan ta’limni tashkil etishning asosiy usullaridan biri - bu individuallashtirishdir. Sun’iy intellekt (SI) bu yerda qo‘llaniladigan vositalarning funksionalligini sezilarli darajada kengaytirishi va avtomatlashtirishi mumkin. Bunday raqamli texnologiyalar o‘qitish va tarbiya jarayonlariga, axborotni qidirish va u bilan ishlashga, shaxslararo muloqotga va hokazolarga bo‘lgan yondashuvlarni allaqachon sezilarli darajada o‘zgartirdi. Sun’iy intellekt vositalarining ko‘payishi ta’lim sohasini modernizatsiya qilish imkoniyatlarini kengaytirdi. Taʼlimda sunʼiy intellektni qoʻllash Oliy ta’lim muassasalarida sun’iy intellekt (SI) texnologiyalaridan foydalanish ta’lim xizmatlarini ko‘rsatish jarayonini osonlashtiradi, ularning sifatini oshirishga yordam beradi. SI har bir talaba uchun oliy ta’limda muvaffaqiyatli o‘qish va kelajakdagi kasbiy o‘sishini ta’minlash maqsadida individual ta’lim yo‘nalishini shakllantirish imkonini beradi. SIdan foydalanishning ba’zi istiqbolli yo‘nalishlarini ko‘rib chiqamiz. 1. Individuallashtirilgan ta’lim tizimlari Ta’limda sun’iy intellektni qo‘llashning istiqbolli yo‘nalishlaridan biri shaxsiy o‘quv tizimlarini yaratishdir. Ushbu tizimlar har bir o‘quvchining individual ehtiyojlariga mos ravishda o‘quv jarayonini moslashtira oladi (Knig et al., 2024). Bunday yondashuv o‘quv jarayonini optimallashtirish va uning samaradorligini oshirishga imkon beradi. Bunday tizimlarning ishlashining asosiy tamoyillari quyidagilarni o‘z ichiga oladi: O‘quvchining o‘quv natijalari va xulq-atvori haqidagi ma’lumotlarni tahlil qilish orqali uning individual o‘quv profilini yaratish; Shaxsiy o‘quvchining bilim darajasi va o‘quv sur’atiga mos ravishda o‘quv kontenti va topshiriqlarni moslashtirish; Materialni yanada samarali o‘rganish uchun shaxsiy tavsiyalar berish; Natijalarni avtomatlashtirilgan tarzda qayta aloqa qilish va baholash. 2. Avtomatik baholash tizimi talabalarning bilim darajasini avtomatlashtirilgan, xolis baholash imkonini beradi, o‘quv natijalari haqidagi ma’lumotlarni tahlil qiladi, tavsiyalar beradi va samarali individual o‘quv rejalarini ishlab chiqadi. 3. Oraliq ta’lim - maxsus kompyuter dasturi talabaga o‘tilgan materialni mustahkamlashga yordam beradi, uni qachon unutishi mumkinligini aniqlaydi va takrorlash uchun tavsiyalar beradi. 4. O‘yin shaklida o‘qish imkoniyati (gimifikatsiya) ta’lim jarayonida o‘yin texnologiyalari va o‘quv trenajyorlaridan foydalanishni o‘z ichiga oladi. 131 5. Proktorlik tizimi ham istiqbolli hisoblanadi, chunki u masofadan turib imtihon topshirayotgan o‘quvchining xatti-harakatlarini tahlil qila oladi: monitordan ko‘zning qanchalik tez uzoqlashishi, brauzerda boshqa oynaga o‘tishga urinish, begona shaxslar yoki ovozlarning mavjudligi va hokazo. Shuni ta’kidlash kerakki, yuqorida sanab o‘tilganlar bir tomondan, baholashda ob’ektiv bo‘lishi mumkin, ammo boshqa tomondan, tizimning nomukammalligi holatida, ba’zi hollarda noaniqliklarga olib kelishi mumkin. Masalan, imtihon topshirishga aloqasi bo‘lmagan xonadagi shovqin tizim tomonidan qoidabuzarlik sifatida qayd etilishi mumkin. 6. Smart-kampus - loyiha talabalarning turli savollariga tezkor javob berish imkonini beradi: dars jadvali; mashg‘ulotlar o‘tkaziladigan auditoriyalarni qidirish; OTM, o‘qituvchi bilan o‘zaro aloqa; video darslar, audio materiallar, taqdimotlarga kirish va hokazo; nazorat topshiriqlarini olish; turli ta’lim dasturlari, kurslarga ro‘yxatdan o‘tish; kutubxonada zarur adabiyotlarning mavjudligi; yotoqxonada bo‘sh joyning mavjudligi, joy tanlash imkoniyati; bo‘sh avtoturargoh joyini qidirish va hokazo. Xulosa Bizning fikrimizcha, sun’iy intellekt (SI) professor-o‘qituvchilar tarkibiga na o‘qitishda, na talabalarning bilimini baholashda raqobatchi emas. SI yordamchi, lekin qimmatli vosita bo‘lib, u oliy o'quv yurtida amalga oshiriladigan ko‘plab turli operatsiyalarni bajarishi va takomillashtirishi, samarali o‘quv jarayonini tashkil etishga va zaruriy kommunikatsiyalarni yo‘lga qo‘yishga yordam berishi mumkin. Shunday qilib, o‘tkazilgan tadqiqot natijasida oliy ta’lim sohasida sun’iy intellektdan foydalanishning istiqbolli yo‘nalishlari aniqlandi va tahlil qilindi. Ularning samarali joriy etilishi talabalarning individual qobiliyatlari va ehtiyojlariga, shuningdek, mehnat bozorining talablariga moslashtirilgan eng maqbul o‘quv strategiyasini tanlash, oliy ta’lim muassasalarida amalga oshiriladigan ko‘plab turli operatsiyalarni bajarish va takomillashtirish, samarali o‘quv jarayonini tashkil etish va zarur kommunikatsiyalarni yo‘lga qo‘yishda yordam beradi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Проблемы и перспективы цифровой трансформации образования в России и Китае. II Российско-китайская конференция исследователей образования «Цифровая трансфор мация образования и искусственный интеллект». Москва, Россия, 26–27 сентября 2019 г. 2. Амиров Р. А. Стратегия развития высшего образования в России // Вестник НГИЭИ. 2019. № 8 (99). С. 105–117.OECD. (2022). Artificial Intelligence in Education: Challenges and Opportunities. Paris: OECD Publishing. 3. Букина Т.В. Искусственный интеллект в образовании: современное состояние и перспективы развития // Общество: социология, психология, педагогика. 2025. № 1. С. 76–83. https://doi.org/10.24158/spp.2025.1.9.