635
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
O’ZBEKISTONDA KORRUPSIYAGA QARSHI KURASH MEXANIZMLARI
Komiljono a Nozima
Toshken da la ibbiyo uni e si e i
1-Tibbiy p o ilak ika a jamoa saloma ligi akul e i 2-bosqich alabasi.
Shaka o Bobu
O'qi u chi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17665266
Anno a siya. Ushbu ilmiy maqola O‘zbekis onda ko upsiyaga qa shi ku ashning
shakllanishi, i ojlanishi a bugungi hola ini kompleks ahlil qiladi. Mamlaka da 2017–2025-
yilla da omida amalga oshi ilgan siyosiy, huquqiy a ins i u sional isloho la ko upsiya iy
omilla ni ba a a e ish, da la boshqa u i izimini soddalash i ish a sha o likni a’minlashga
qa a ilganligi bilan aj alib u adi. Maqolada Ko upsiyaga qa shi ku ash agen ligining
aoliya i, da la xizma chila i uchun majbu iy mol-mulk dekla a siyasi, man aa la
o‘qnashu ini oldini olish mexanizmi, da la o ganla idagi aqamlash i ish ja ayonla i, elek on
hukuma izimining kengayishi hamda da la xa idla ining o‘liq sha o lashu i asosiy yo‘nalish
si a ida ko‘ ib chiqiladi. Shuningdek, a’lim izimida halollik madaniya ini shakllan i ish,
uqa olik jamiya i a OAVning ko upsiyaga qa shi ku ashdagi o‘ ni, iq isodiy isloho la
na ijasida ko upsiya da ajasining pasayishi ilmiy asosda ahlil qilinadi. Mamlaka ning BMT,
OECD, Ye opa I i oqi a boshqa xalqa o ashkilo la bilan hamko ligi ko upsiyaga qa shi
milliy siyosa ning sama ado ligini oshi ayo gan omil si a ida baholanadi. Tadqiqo
ko upsiyaga qa shi ku ashning kompleks, izimli a uzoq mudda li xa ak e ga ega ekanini
hamda ushbu yo‘nalish O‘zbekis onning iq isodiy-ij imoiy a aqqiyo iga be osi a a’si
ko‘ sa ayo ganini ilmiy dalilla bilan ko‘ sa ib be adi.
Kali so‘zla : Ko upsiya, da la boshqa u i, aqamlash i ish, ochiqlik, sha o lik,
halollik madaniya i, da la xizma chila i dekla a siyasi, man aa la o‘qnashu i, ko upsiyaga
qa shi ku ash agen ligi, uqa olik jamiya i, xalqa o hamko lik, elek on hukuma , da la
xa idla i, OAV, an iko upsiya siyosa i.
Abs ac . This scien i ic a icle p o ides a comp ehensi e analysis o an i-co up ion
e o ms in Uzbekis an, ocusing on he legal, ins i u ional, economic, and social mechanisms
implemen ed be ween 2017 and 2025. The s udy examines he es ablishmen and ac i i ies o he
An i-Co up ion Agency, he in oduc ion o manda o y asse decla a ion o ci il se an s,
con lic -o -in e es p e en ion policies, and he expansion o digi al go e nance sys ems.
Pa icula a en ion is gi en o he de elopmen o e-go e nmen , anspa ency in public
p ocu emen , and he educ ion o di ec human in ol emen h ough digi aliza ion. The a icle
also highligh s he ole o educa ion in building a cul u e o in eg i y, he g owing in luence o
ci il socie y and media, and he impac o economic e o ms on educing co up ion isks.
Fu he mo e, Uzbekis an’s coope a ion wi h in e na ional o ganiza ions—such as he
UN, OECD, and he Eu opean Union—is assessed as an impo an ac o in s eng hening
na ional an i-co up ion s a egies. The indings demons a e ha he an i-co up ion policy o
Uzbekis an is sys emic, mul i-dimensional, and s a egically aligned wi h he coun y’s long- e m
socio-economic de elopmen goals.
Keywo ds: An i-co up ion, go e nance, anspa ency, digi aliza ion, in eg i y, asse
decla a ion, con lic o in e es , public p ocu emen , ci il se ice, ci il socie y, in e na ional
coope a ion, e-go e nmen , media, legal e o ms.
636
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Аннотация. В данной научной статье проводится комплексный анализ реформ в
сфере борьбы с коррупцией, осуществляемых в Узбекистане в период 2017–2025 годов.
Рассматриваются правовые, институциональные и социально-экономические
меры, направленные на предотвращение коррупционных рисков и повышение
прозрачности государственной системы управления. Особое внимание уделяется
деятельности Агентства по противодействию коррупции, внедрению обязательного
декларирования доходов и имущества государственных служащих, предотвращению
конфликта интересов, а также широкому внедрению цифровых технологий в
государственные процессы. В статье анализируется роль электронной системы госуслуг,
прозрачность государственных закупок, участие гражданского общества и средств
массовой информации в антикоррупционной деятельности. Кроме того,
рассматривается международное сотрудничество Узбекистана с ООН, ОЭСР и другими
международными структурами, способствующее укреплению национальной
антикоррупционной политики. Исследование показывает, что борьба с коррупцией в
Узбекистане носит системный и долгосрочный характер, оказывая значительное влияние
на социально-экономическое развитие страны.
Ключевые слова: Антикоррупция, государственное управление, прозрачность,
цифровизация, добросовестность, декларация активов, конфликт интересов,
государственные закупки, государственная служба, гражданское общество,
международное сотрудничество, электронное правительство, средства массовой
информации, правовые реформы.
Ko upsiya ha qanday da la ning siyosiy, iq isodiy a ij imoiy ba qa o ligiga pu u
ye kazadigan salbiy hodisa si a ida ko‘plab mamlaka la oldida u gan dolza b muammola dan
bi idi . U da la a jamiya a aqqiyo iga, aholining u mush a o onligiga, mamlaka ning
xalqa o maydondagi ob o‘yiga be osi a a’si ko‘ sa adi. O‘zbekis on ham mus aqillikning
das labki yilla idan boshlab ko upsiyaga qa shi ku ashishni muhim ja ayonga aylan i ib
kelmoqda. Lekin aynan 2017-yildan keyingi ochiqlik siyosa i, iq isodiy libe allashu , da la
boshqa u ining isloh qilinishi, aqamlash i ish ja ayonla ining jadallashu i ushbu yo‘nalishda
ub bu ilish yasadi.
Bugungi kunda ko upsiyaga qa shi ku ash O‘zbekis on i ojlanish s a egiyala ining
asosiy yo‘nalishla idan bi iga aylangan. Ko upsiyani kamay i ish da la izimini
mus ahkamlash, in es i siya muhi ini yaxshilash, jamiya da ishonchni oshi ish, adbi ko likni
qo‘llab-qu a lash, qonun us u o ligini a’minlash kabi keng ko‘lamli azi ala ga xizma
qilmoqda. Ushbu maqola O‘zbekis onning ko upsiyaga qa shi ku ash bo asida amalga
oshi ilayo gan siyosiy, huquqiy, ins i u sional, iq isodiy a ij imoiy isloho la ini ilmiy ahlil
qilishga bag‘ishlanadi.
Maqolada ko upsiyaga qa shi ku ash mexanizmla ining shakllanishi, qonunchilik bazasi,
aqamlash i ish ja ayonla i, a’lim a ma’ i a ning o‘ ni, uqa olik jamiya i ins i u la ining
aollashu i, xalqa o hamko lik hamda is iqboldagi azi ala a o licha yo i iladi. Tadqiqo ning
asosiy maqsadi O‘zbekis onda ko upsiyaga qa shi olib bo ilayo gan siyosa ni ilmiy asosda ahlil
qilish, ma jud na ijala ni o‘ ganish a akomillash i ish bo‘yicha ilmiy xulosala be ishdan
ibo a .
1. Ko upsiyaga qa shi ku ashning huquqiy asosla i
637
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
O‘zbekis on ko upsiyaga qa shi ku ash sohasida mus ahkam huquqiy baza ya a ishga
ka a e’ ibo qa a di. 2017-yildan boshlab ko upsiyaga oid qonunchilikni akomillash i ish
yanada ezlashdi. 2017-yil 3-yan a da qabul qilingan “Ko upsiyaga qa shi ku ashish
o‘g‘ isida”gi Qonun ushbu yo‘nalishning huquqiy poyde o ini ya a di. Qonun ko upsiyani
oldini olish, uning oqiba la ini kamay i ish, ja obga likni kuchay i ish, da la o ganla i
aoliya ining sha o ligini a’minlash kabi mexanizmla ni belgilab be di.
Shuningdek, quyidagi no ma i -huquqiy hujja la qabul qilindi:
– Da la xizma ini isloh qilishga qa a ilgan qonunla ;
– Ma’mu iy isloho la konsepsiyasi;
– Jinoya kodeksiga ko upsion jinoya la bo‘yicha maxsus moddala ning ki i ilishi;
– Man aa la o‘qnashu ini a ibga solu chi hujja la ;
– Da la xizma iga qabul qilishda ochiq anlo izimi;
– Da la xizma chila ining da omad a mol-mulk dekla a siyasi izimi.
Huquqiy isloho la ning izchilligi ko upsiyaga qa shi siyosa ning sama ado ligini oshi di.
Bugungi kunda huquqiy mexanizmla na aqa jazolash, balki ko upsiyaning oldini
olishga ham qa a ilgani bilan alohida ahamiya ga ega.
2. Ko upsiyaga qa shi ku ash agen ligining ashkil e ilishi a uning aoliya i
2020-yilda O‘zbekis onda Ko upsiyaga qa shi ku ash agen ligi ashkil e ildi. Bu
da la o ganla i aoliya idagi ko upsion xa a la ni o‘ ganish, ahlil qilish, p o ilak ika
cho ala ini ishlab chiqish, da la o ganla ida halollik a sha o lik s anda la ini jo iy e ish
azi ala ini ma kazlash i di.
Agen likning asosiy unksiyala i quyidagila dan ibo a :
– da la boshqa u ida ko upsiyaga moyil ja ayonla ni ahlil qilish;
– da la xizma chila ining dekla a siya izimini yu i ish;
– da la o ganla ida ko upsiya iy xa la ni baholash;
– halollik s anda la ini ishlab chiqish;
– jamoa chilik bilan ochiq muloqo ;
– ko upsion jinoya la bo‘yicha s a is ik ma’lumo la ni e’lon qilish.
Agen likning shakllanishi ko upsiyaga qa shi ku ashni ma kazlash i ilgan da la
siyosa iga aylan i di.
3. Da la boshqa u ida aqamlash i ish a inson omilining kamayishi
Zamona iy ko upsiyaga qa shi ku ashning eng sama ali osi ala idan bi i —
aqamlash i ish. O‘zbekis on oxi gi yilla da elek on hukuma izimini keng jo iy e ib, da la
xizma la ining aksa iya ini onlayn shaklga o‘ kazdi.
Bugungi kunda my.go .uz, id.ego .uz, E-xa id, soliq.uz, bojxona elek on izimla i
ko upsiyani kamay i ishga sezila li a’si ko‘ sa moqda.
Raqamlash i ishning a zallikla i:
– da la xodimi a uqa o o‘ asidagi be osi a aloqa qisqa adi;
– ba cha ja ayonla a oma lash i iladi;
– sha o lik a izchillik a’minlanadi;
– hujja la elek on a zda yu i iladi;
– da la xa idla i ochiq ja ayonga aylanadi.
Elek on ende la ko upsiyani eng ko‘p uch aydigan sohala dan bi i — da la
xa idla ida nolegal kelishu la eh imolini keskin kamay i di. Bugungi kunda ba cha ende la
ochiq pla o mada e’lon qilinadi, bu esa jamoa chilik nazo a i imkoniya ini kengay i adi.
638
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
4. Da la xizma chila ining mol-mulk dekla a siyasi a man aa la o‘qnashu i
nazo a i
Ko upsiyaning asosiy ko‘ inishla idan bi i mansabdo shaxsla ning da omadla i a eal
mol-mulk o‘ asidagi nomu anosiblikdan kelib chiqadi. Shu bois O‘zbekis onda majbu iy mol-
mulk dekla a siyasi izimi jo iy e ila boshlandi. Ushbu izim da la xodimla i aoliya ini
nazo a qilishning eng sama ali mexanizmla idan bi i hisoblanadi.
Bundan ashqa i, da la xizma ida man aa la o‘qnashu ini oldini olish bo‘yicha
mexanizmla jo iy qilindi. Aga xodimning qa indoshla i, do‘s la i yoki anishla i bilan bog‘liq
qa o qabul qilinadigan aziya yuzaga kelsa, xodim ushbu ja ayondan che lash i iladi. Bu
amaliyo i ojlangan da la la da keng qo‘llaniladi a ko upsiyani kamay i ishda muhim
ahamiya kasb e adi.
5. Ta’lim izimida halollik amoyilla ining shakllanishi
Yoshla ongida halollik a adola ga sodiqlikni shakllan i masdan u ib, ko upsiyani
bu unlay kamay i ish imkoni yo‘q. Shu sababli mak ab, kollej a oliy a’lim muassasala ida:
– halollik da sla i;
– ko upsiyaga qa shi semina la ;
– ochiq im ihon izimi;
– aqamlash i ilgan baholash;
– halollik ma kazla i aoliya i yo‘lga qo‘yildi.
Oliy a’lim muassasala ida ko upsiyaning oldini olish bo‘yicha maxsus bo‘limla ashkil
e ildi. O‘qi u chila aoliya i us idan nazo a kuchay i ildi, im ihonla kame ala o qali nazo a
qilinmoqda.
Bu ja ayonla ning ba chasi a’lim izimini sog‘lomlash i ish a ko upsiyaning ildizini
kesishga qa a ilgan.
6. Omma iy axbo o osi ala i a uqa olik jamiya ining oli
Ko upsiyani yengish aqa da la ning o‘zi baja a oladigan azi a emas. Fuqa olik
jamiya i, bloge la , ju nalis la a noda la ashkilo la ning oli bu ja ayonda juda muhim.
O‘zbekis on so‘nggi yilla da OAV e kinligini kengay i di, ju nalis la ning ko upsiyaga
oid ak la ni yo i ishi qo‘llab-qu a lanmoqda.
Bugungi kunda:
– bloge la omonidan ochilayo gan ko upsiya hola la i;
– da la xizma la i us idan jamoa chilik nazo a i;
– ochiq ma’lumo la po alla idan oydalanish;
– ko upsiyaga oid jamoa chilik eshi u la i;
– OAVning e kin ekshi u la i kuchaydi.
Shuningdek, ko upsiya haqida xaba be gan shaxsla ni himoya qilish a
ag‘ba lan i ish izimi jo iy e ilmoqda. Bu esa uqa ola ning aolligini kuchay i adi.
7. Iq isodiy isloho la a ko upsiyaning kamayishi
Iq isodiy sohada ko upsiyani kamay i ish iq isodiy o‘sishning muhim omili hisoblanadi.
O‘zbekis on so‘nggi yilla da:
– bojxona izimini aqamlash i di;
– soliq izimini soddalash i di;
– bank izimini isloh qildi;
– da la xa idla i sha o ligini oshi di;
– yi ik in es i siya loyihala ida audi izimini jo iy e di.
639
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Na ijada “soya iq isodiyo i”ning ulushi sezila li da ajada kamaymoqda, biznes muhi
yaxshilanmoqda.
8. Xalqa o hamko lik a global aj iba
O‘zbekis on ko upsiyaga qa shi ku ashda xalqa o ashkilo la bilan hamko likni
kengay i gan:
– BMTning Ko upsiyaga qa shi kon ensiyasi;
– OECD bilan hamko lik;
– Jahon banki loyihala i;
– USAID das u la i;
– Ye opa I i oqi ashabbusla i.
Xalqa o ekspe la O‘zbekis ondagi isloho la ni mun azam baholab bo moqda a
a siyala be ib kelmoqda. Global aj ibaning milliy siyosa ga a biq qilinishi ko upsiya
da ajasining pasayishiga xizma qilmoqda.
O‘zbekis on ko upsiyaga qa shi ku ash sohasida qisqa aq ichida sezila li na ijala ga
e ishdi. Huquqiy asosla mus ahkamlandi, da la boshqa u i aqamlash i ildi, sha o lik oshdi,
da la xizma chila ining mas’uliya i kuchay i ildi, jamoa chilik nazo a i yo‘lga qo‘yildi, xalqa o
hamko lik kengaydi. Bi oq bu sohada hali baja ilishi lozim bo‘lgan azi ala ko‘p. Kelgusi
yilla da quyidagila ga e’ ibo qa a ish za u :
– da la xizma ida malaka oshi ish izimini kuchay i ish;
– ko upsiyaga oid jinoya la uchun jazoni muqa a lash i ish;
– a’lim izimida halollik madaniya ini yanada kengay i ish;
– biznes a iq isodiyo sohala ida sha o likni oshi ish;
– aqamlash i ishni ba cha da la o ganla iga a biq e ish.
Shu a iqa O‘zbekis on ko upsiyaga qa shi ku ashning zamona iy, kompleks izimini
shakllan i ib, ochiq a halol da la boshqa u i sa i izchil ha aka qilmoqda.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. O‘zbekis on Respublikasi “Ko upsiyaga qa shi ku ashish o‘g‘ isida”gi Qonuni.
2. O‘zbekis on Respublikasi Ko upsiyaga qa shi ku ash agen ligining yillik hisobo la i.
3. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining ma’ uzala a a monla i.
4. BMT Ko upsiyaga qa shi kon ensiyasi ma e ialla i.
5. OECD An i-Co up ion Repo s.
6. T anspa ency In e na ional: Global Co up ion Index.
7. Jahon banki a USAID ko upsiyaga qa shi siyosa bo‘yicha hisobo la i.
8. “Open Da a Uzbekis an” — ochiq ma’lumo la po ali.
9. Ko upsiya a da la boshqa u i bo‘yicha ilmiy maqolala o‘plamla i.
