143
SUN’IY INTELLEKT VA ROBOTEXNIKA TEXNOLOGIYALARINI
GEOINFORMATSION TIZIMLARDA (GAT) QO‘LLASH ISTIQBOLLARI
Rakhma ullae Kamol Ne’ma ulla o‘g‘li
Xalqa o inno a sion uni e si e i, “Aniq anla , ye kadas i a kommunal xo‘jaligi” ka ed asi
o‘qi u chisi,
E-mail: [email p o ec ed]
Rashido a Ozoda Bay amali qizi
Xalqa o inno a sion uni e si e i, Iq isodiyo akul e i, Axbo o exnologiyala i a izimla i
yo‘nalishi alabasi,
E-mail: [email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17665272
Anno asiya: Mazku maqolada sun’iy in ellek (SI) a obo exnika exnologiyala ini
geoaхbo o izimla ida (GAT) qo‘llash is iqbolla ini o‘ ganish maqsadida olib bo ilgan adqiqo
na ijada ushbu yo‘nalishda GAT-SI- obo exnika in eg a siyasining zamona iy hola i, amaliy
qo‘llanilish yo‘nalishla i hamda yuzaga kelayo gan exnik, huquqiy a ins i u sional cheklo la
ahlil qilingan.
Kali soʻzla : sun’iy in ellek , obo exnika, geoaxbo o exnologiyala i (GAT), d onla a
mobil obo la .
Bugungi kunda geog a ik axbo o exnologiyala i (GAT) - joylashu ga bog‘liq
ma’lumo la ni yig‘ish, saqlash, ahlil qilish a izualiza siya qilish usulla i -
an’ana iy shaklda emas, balki yuqo i exnologiyali yechimla o qali i ojlanmoqda.
Ayniqsa, sun’iy in ellek (SI) a obo exnika exnologiyala ining qo‘shilishi,
geoma’lumo la ni yig‘ish a qay a ishlash ja ayonida yangi imkoniya la ochmoqda.
Robo exnika sohasida [1] adabiyo da obo la ning komponen la i, ha aka
mexanizmla i qo‘llanishla i hamda GAT–SI– obo exnika in eg a siyasining mohiya i,
qo‘llanilishi a is iqbolla iga bag‘ishlangan. Unga ko‘ a GAT doi asida sun’iy
in ellek (SI) usulla i - xususan, mashinali o‘qi ish (Machine Lea ning), chuqu
o‘ ganish (Deep Lea ning), sun’iy ney on a moqla , hamda bilish-g a (Knowledge
G aph) exnologiyala i - geoma’lumo la ga yangi ahlil imkoniya la ini ochmoqda.
Ushbu yondashu la yo damida mu akkab azo iy- aq ma’lumo la ini qay a ishlash,
ula dan oydali naqsh a qonuniya la ni aniqlash, hamda basho a li modella ya a ish
mumkin bo‘lmoqda.
[2] adabiyo da kel i ilishicha GeoAI (Geospa ial A i icial In elligence)
ushunchasi quyidagicha a’ i lanadi, “GeoAI - bu geog a ik adqiqo la , mashinani
o‘qi ish, chuqu o‘ ganish a bilim g a exnologiyala ining in eg a siyasi bo‘lib,
geoma’lumo la dan bilim olish ja ayonini a oma lash i adi”. Shu boisdan bu
exnologiyala yo damida olib bo ilgan adqiqo ishida maso adan zondlash, sa eli
144
as i la i a d on yo damida olingan ma’lumo la ni a oma ik a zda asni lash,
aniqlash a modellash i ish imkoniya i ya a adi. Masalan, chuqu o‘ ganish
algo i mla i - ayniqsa kon olyu sion ney on a moqla a ecu en a moqla
(RNN) - up oq ahlili, o‘simlik qoplami moni o ingi, shaha in a uzilmasi aniqlash,
su esu sla ini kuza ish kabi azi ala da yuqo i aniqlikka e ishmoqda.
Robo exnika GAT ma’lumo la ini yig‘ish, qay a ishlash a eal aq ejimida
moni o ing qilish ja ayonida eng muhim exnologik osi ala dan bi idi . Zamona iy
obo ik izimla - bu na aqa mexanik qu ilmala , balki yuqo i da ajada in ellek ual
boshqa u algo i mla i, senso a moqla i a o‘z-o‘zini sozlash mexanizmla iga ega
mu akkab kibe ne ik izimla di . Mobil obo la , d onla , a onom ye us i anspo
osi ala i hamda a oma lash i ilgan senso pla o mala bugungi kunda
geoma’lumo la ni yig‘ish, ahlil qilish a xa i alashda keng qo‘llanilmoqda.
Robo exnik pla o mala yo damida GAT uchun aniq joy- aq ma’lumo la ini
yig‘ishning us unligi shundaki, ula inson omilidan mus aqil, uzluksiz a xa li
hududla da ham ishlay oladi. Masalan, d onla o‘ mon, og‘, da yo odiysi kabi
joyla da maso adan u ib yuqo i aniqlikdagi as i la a ideola ni oladi. Bu
ma’lumo la keyinchalik LiDAR (Ligh De ec ion and Ranging) skane la i yo damida
3D nuq ali bulu shaklida saqlanadi.
[3] ushbu adabiyo da kel i ilishicha, bunday izimla SLAM (Simul aneous
Localiza ion and Mapping - bi aq da joylashu a xa i alash) algo i mla iga
asoslanadi. SLAM algo i mi obo yoki d onning eal aq hola ini aniqlaydi, shu
bilan bi ga yangi hudud xa i asini ya a adi. Bu ja ayon GAT izimla i bilan
in eg a siyalashganda azo iy ma’lumo la ning aniqligini sezila li oshi adi.
Masalan, mobil ye obo la i yo‘l, ko‘p ik, inshoo la hola ini ekshi ishda
qo‘llaniladi. Ula yuqo i aniqlikdagi GPS modulla i, kame ala , laze skane la i bilan
jihozlanib, eal aq ma’lumo la ni ma kaziy GAT se e iga uza adi. Ae ial d onla
esa qishloq xo‘jaligi, ekologik moni o ing, anspo logis ikasi a abiiy esu sla ni
boshqa ish kabi sohala da muhim ol o‘ynaydi.
GAT pla o masida obo exnika omonidan o‘plangan geoma’lumo la sun’iy
in ellek (SI) algo i mla i bilan bi galikda ishlanadi. Bunday in eg a siya
ma’lumo la ni qay a ishlash zanji ini o‘liq a oma lash i ishga xizma qiladi. Ja ayon
oda da uch bosqichdan ibo a :
1. Ma’lumo la ni oldindan qay a ishlash (Da a cleaning, il e ing):
Robo la yoki d onla omonidan o‘plangan geoma’lumo la (masalan, LiDAR
nuq ali bulu la i, mul ispek al yoki hipe spek al as i la ) u li xa olik a
sho qinla ni o‘z ichiga oladi. Shu sababli, das lab ula ni ozalash, o ma lash a
145
no mallash i ish bosqichi amalga oshi iladi. Bu bosqichda aniq koo dina ala bilan
ishlash, o iqcha yoki chala ma’lumo la ni yo‘qo ish a sinx onlash i ish muhim
ahamiya ga ega;
2. Tasni lash a aniqlash (Classi ica ion and objec de ec ion). Ushbu
bosqichda SI algo i mla i - xususan, kon olyu sion ney on a moqla (CNN) a
chuqu o‘ ganish modella idan oydalaniladi;
3. Basho a qilish a xa i alash (P edic i e modelling, 3D mapping). Ushbu
bosqichda olingan ma’lumo la asosida 3D azo iy modella , aq bo‘yicha
o‘zga ishla xa i ala i a p ognoz ahlilla i ya a iladi. Masalan, joylashu dagi
o‘zga ishla ni aq o‘ ishi bilan kuza ish, anspo oqimla ini basho a qilish yoki
abiiy xa (su oshqini, sel, yong‘in) eh imolini oldindan aniqlash uchun GeoAI
yondashu la i qo‘llaniladi.
Robo exnika a SI-ni GAT bilan bi lash i ish o qali yig‘ilgan
geoma’lumo la ning ahlili yanada chuqu lashadi, inson omilining xa olik eh imoli
kamayadi a na ijada ahlilning aniqligi, ezligi hamda ishonchliligi sezila li da ajada
oshadi. Bu esa kelajakda o‘liq a onom GeoAI- obo ik izimla ya a ish uchun
mus ahkam poyde o bo‘lib xizma qiladi [4].
SI + GAT in eg a siyasi shaha sozlik sohasida in a uzilma ejala ini
ayyo lash, anspo a moqla ini op imallash i ish, u banis ika moni o ingi kabi
azi ala ni amalga oshi ishga yo dam be adi. Misol uchun, geoma’lumo la bazasi
yo damida anspo oqimla i ahlil qilinadi a op imal ma sh u la belgilanadi.
Robo ik a d onli izimla yo‘l, ko‘p ik, in a uzilma hola ini kuza ishi mumkin.
Robo la a d onla o qali o‘plangan geoma’lumo la SI algo i mla i
yo damida ekologik o‘zga ishla , yong‘in xa i, up oq e oziyasi kabi ja ayonla ni
aniqlashga xizma qiladi. GeoAI ki obida a o -muhi kuza u i bu in eg a siyaning
muhim sohala idan bi i ekanligi a’kidlangan.
Joylashu li ma’lumo la (masalan: eal- aq a ik, yo‘l ob o‘sida senso la )
GAT o qali ahlil qilinadi, SI algo i mla i ko‘p pa ame li model ya a adi,
obo exnika esa anspo izimla ini logis ika maqsadida boshqa ishi mumkin. Bu esa
ope a sion sama ado likni oshi ishga imkon be adi.
Geoma’lumo la yig‘ilishi ko‘pincha ka a hajmda bo‘ladi, lekin ula ha doim
ham o‘liq a xa osiz bo‘lmaydi. Ka a hajmli geoma’lumo la ni SI o qali qay a
ishlash uchun kuchli hisoblash in a uzilmasi, GPU/CPU esu sla i alab qilinadi.
Robo ik pla o mala esa ene giya, senso ba qa o ligi kabi cheklo la ga duch keladi.
Kelajakda GAT, SI a obo exnika sohala ining yanada chuqu in eg a siyasi
ku ilmoqda: 3D geoma’lumo la bazala i, eal- aq moni o ing, a oma lash i ilgan
146
ahlilla keng a qaladi. GeoAI qo‘lyozmasida ushbu yo‘nalishla ning «keyingi
bosqichi» ekanligi a’kidlangan. Shu bilan bi ga, exnologik in a uzilma, malaka
oshi ish a qonunchilikni yangilash muhim ahamiya ga ega bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. C aig J. J. «In oduc ion o Robo ics: Analysis, Con ol, Applica ions» - Pea son Educa ion,
2018.
2. Jiang B., Shekha S. “(Handbook o GeoAI).” - Sp inge Na u e, 2021.
3. S achniss C. “Robo ic Mapping and Explo a ion.” - Sp inge -Ve lag, 2009.
4. Liu X., Li D. “Geospa ial Da a Science and AI In eg a ion.” - Sp inge Na u e, 2022.
