178
SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARI ASOSIDA IQTISODIY
MA’LUMOTLARNI MATEMATIK TAHLIL QILISHNING AXBOROT
YECHIMLARI
E kino a Loba Hamza qizi
Xalqa o inno a sion uni e si e i, “Aniq anla , ye kadas i a kommunal xo‘jaligi” ka ed asi
o‘qi u chisi,
E-mail: [email p o ec ed]
Sunna o Dilshodbek O i o‘g‘li
Xalqa o inno a sion uni e si e i, Iq isodiyo akul e i, iq isod yo‘nalishi alabasi,
E-mail: [email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17665434
Anno a siya. Mazku ma’ uzada sun’iy in ellek exnologiyala ini iq isodiy ma’lumo la ni
ma ema ik ahlil qilish ja ayoniga a biq e ishning axbo o yechimla i ahlil qilingan. Bunda
das lab iq isodiy ko‘ sa kichla ni qay a ishlash, ahlil qilish a basho a lashda sun’iy ney on
a moqla , mashinali o‘qi ish algo i mla i hamda s a is ik modella ni qo‘llash sama ado ligi
oshi ish yo‘lla i yo i ilgan. Shuningdek, iq isodiy ja ayonla ning mu akkab o‘za o bog‘liqligini
aniqlash a boshqa u qa o la ini qabul qilishda sun’iy in ellek asosidagi yondashu la ning
a zallikla i ko‘ sa ib o‘ ilgan.
Tadqiqo na ijasida iq isodiy ma’lumo la ni ahlil qilish uchun axbo o izimini ya a ishning
konsep ual modeli akli e ilgan hamda iq isodiy ko‘ sa kichla asosida basho a lashning
ma ema ik algo i mla i ishlab chiqilgan. Takli e ilgan yechimla iq isodiy ja ayonla ni
a oma lash i ish, xa a la ni kamay i ish hamda ma jud esu sla dan yanada sama ali oydalanish
imkoniya ini ya a adi.
Kali so‘zla : Mashinali o‘qi ish (Machine Lea ning), sun’iy in ellek , ney on a moq,
basho a lash, axbo o izimi, ma ema ik modellash i ish, iq isodiy ahlil.
Iq isodiy ahlil - bu iq isodiy ja ayonla , ko xona yoki a moq aoliya i
na ijala ini o‘ ganish, ula ning hola ini baholash, kamchilik a imkoniya la ni
aniqlash hamda kelgusida sama ado likni oshi ish bo‘yicha xulosala chiqa ish
ja ayonidi .
Boshqacha qilib ay ganda, iq isodiy ahlil - bu iq isodiy ko‘ sa kichla
o‘ asidagi bog‘liqlikni aniqlash, iq isodiy aoliya na ijala ini ma ema ik, s a is ik
yoki iq isodiy usulla yo damida baholash a asoslangan qa o la qabul qilish
ja ayonidi [2].
Ma ema ik modellash i ish - bu eal ja ayonla a izimla ning ma ema ik
i odala o qali ahlil qilinishi, ula ni p ognoz qilish a op imallash i ish usuli
hisoblanadi. Bugungi a’lim izimida ma ema ik modellash i ishning ahamiya i o ib
bo moqda, chunki u alabala da man iqiy ik lash, anali ik a akku a amaliy
ko‘nikmala ni shakllan i adi[1].
179
Sun’iy in ellek a ma ema ik ahlilning naza iy asosla i
Sun’iy in ellek a ma ema ik ahlilning naza iy asosla i quyidagi bi nech a
qismga bo‘linadi:
• Sun’iy in ellek ushunchasi a i ojlanish bosqichla i;
• Ma ema ik ahlilning sun’iy in ellek dagi oli;
• AI modella ida aniqlik ko‘ sa kichla i.
1. Sun’iy in ellek - bu inson a akku iga xos bo‘lgan qa o qabul qilish,
o‘ ganish a ahlil ja ayonla ini a oma lash i u chi izimla majmuasidi .
Unga mashinali o‘qi ish (Machine Lea ning), chuqu o‘ ganish (Deep
Lea ning) hamda ney on a moqla (Neu al Ne wo ks) kabila ki adi.
2. Ma ema ik ahlilning sun’iy in ellek dagi oli ma ema ik ahlil sun’iy
in ellek izimla ining asosiy poyde o i hisoblanadi. AI algo i mla ida
eh imolla naza iyasi, chiziqli algeb a, di e ensial englamala a
op imallash i ish kabi me odla keng qo‘llaniladi. Masalan, g adien descen -
yo‘qo ish unksiyasini minimallash i ish maqsadida ishla iladi; eg essiya -
iq isodiy ko‘ sa kichla ni basho a lash uchun; ko elya siya ahlili esa omilla
o‘ asidagi bog‘liqlikni aniqlash ishla iladi a h.k [3].
3. AI modella ida aniqlik ko‘ sa kichla i. AI modella ining na ijala ini
baholash uchun quyidagi ma ema ik ko‘ sa kichla qo‘llaniladi:
• MSE (Mean Squa ed E o ) – o‘ acha k ad a xa olik;
• RMSE (Roo Mean Squa ed E o ) – o‘ acha ildiz k ad a xa olik;
• MAE (Mean Absolu e E o ) – o‘ acha absolyu xa olik;
• (De e mina ion coe icien ) – modelning aniqlik da ajasini i odalaydi.
Iq isodiy ma’lumo la ni ma ema ik ahlil qilishning axbo o yechimla i
Iq isodiy ma’lumo la ni ma ema ik ahlil qilishning axbo o yechimla ini ham
quyidagi bi nech a bosqich asosida ko‘ ib chiqishimiz mumkin:
• adqiqo obyek i a maqsadi;
• ahlil modeli;
• amaliy na ijala ;
• axbo o izimi yechimi.
1. Tadqiqo obyek i si a ida iq isodiy ma’lumo la ni qay a ishlo chi
sun’iy in ellek izimi anlandi. Bundan ko‘zlangan asosiy maqsad - iq isodiy o‘sish,
da omad yoki ishlab chiqa ish hajmi kabi ko‘ sa kichla ni AI algo i mla i yo damida
ahlil qilish a basho a lashdi [4].
2. Tahlil modeli.
180
Tizim quyidagi bosqichla da ishlaydi:
1. Ma’lumo la ni yig‘ish: iq isodiy s a is ik bazala dan olingan ma’lumo la ;
2. Ma’lumo la ni ayyo lash: no maliza siya a ozalash;
3. Modelni o‘qi ish: eg ession yoki ney on a moq modella i yo damida;
4. Aniqlikni baholash: MSE, a boshqa ko‘ sa kichla o qali;
5. Na ijani izuallash i ish: (g a ik a jad al ko‘ inishida).
3. Amaliy na ijala . Sun’iy in ellek asosidagi model iq isodiy o‘sish
dinamikasini 95% aniqlik bilan basho a qila oldi. Ma ema ik ko‘ sa kichla o qali
model xa oligi aniqlanib, RMSE = 0.07, = 0.93 na ijasi olindi. Bu esa modelning
ishonchliligi yuqo i da ajada ekanligini ko‘ sa adi.
4. Axbo o izimi yechimi. Model Py hon das u lash ili asosida ishlab
chiqilib, Pandas, NumPy, Sciki -lea n ku ubxonala i yo damida amalga oshi ildi.
Na ijala in e ak i ko‘ inishda eb in e eys o qali as i landi. Bu yechim iq isodiy
ahlilchila uchun ezko a aniq qa o qabul qilish imkonini be adi.
Xulosa qilib ay ganda, adqiqo ishi na ijasida iq isodiy ma’lumo la ni
ma ema ik ahlil qilishda sun’iy in ellek exnologiyala idan oydalanish yuqo i
sama ado likni be adi. AI asosidagi ma ema ik modella yo damida iq isodiy
ja ayonla ni ahlil qilish a basho a lash aniqligi oshadi, inson omiliga bog‘liq
bo‘lgan xa olikla kamayadi. Tizim axbo o lash i ish ja ayonla ini a oma lash i adi
a qa o qabul qilishni ezlash i ish imkoniya ini be adi. Bu esa aqamli iq isodiyo
i ojlanishida ham muhim ahamiya kasb e adi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Sokolo , V. ( ah .). Ma ema ik modellash i ish: naza iya a amaliyo . – Toshken : O‘zbekis on
Milliy uni e si e i nash iyo i, 2018. – 160 b.
2. Ka imo , A., Tu suno , D. Sun’iy in ellek a iq isodiy ahlil: amaliy misolla . – Toshken :
Ilmiy nash iyo , 2019. – 150 b.
3. Islomo , B. Iq isodiy ma’lumo la ni ahlil qilish a p ognozlash usulla i. – Toshken :
O‘zbekis on iq isodiyo uni e si e i nash iyo i, 2021. – 180 b.
4. Xolma o , R. Raqamli iq isodiyo a sun’iy in ellek asosla i. – Toshken : Inno a siya
nash iyo i, 2022. – 220 b.
