196
YANGI STRATEGIYA VA RAQOBATBARDOSHLIK
Xamido a Dilo om Muhi dino na
Xalqa o inno a sion uni e si e i, “ Iq isod a moliya “ ka ed asi mudi i, do sen
E-mail: [email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17665496
Anno a siya. Globallashu , ezko aqamli o‘zga ishla a bozo sha oi ida kuchayib
bo ayo gan aqoba ko xonala a iq isodiy izimla uchun yangicha yondashu la ni alab
qilmoqda. Ayniqsa, yangi s a egiyala ishlab chiqish a ula ni sama ali jo iy e ish ko xonala ning
bozo muhi iga moslashu i, inno a sion i ojlanishi hamda uzoq mudda li aqoba ba doshligini
a’minlashda hal qilu chi omil hisoblanadi. Raqoba ba doshlikning milliy, a moq a ko xona
da ajasida o‘zga ib bo ishi zamona iy boshqa u , s a egik ejalash i ish a inno a sion
exnologiyala ni qo‘llashni alab qiladi. Shu sababli yangi s a egiyala ni ishlab chiqish, ula ni
baholash a amaliyo da qo‘llash bugungi iq isodiy adqiqo la ning us u o yo‘nalishla idan
bi idi .
Anno a ion. Globaliza ion, apid digi al ans o ma ion, and inc easing compe i ion in
ma ke condi ions equi e new app oaches o en e p ises and economic sys ems. In pa icula , he
de elopmen o new s a egies and hei e ec i e implemen a ion a e c ucial o en e p ises o
adap o he ma ke en i onmen , ensu e inno a i e de elopmen , and ensu e hei long- e m
compe i i eness. Changes in compe i i eness a he na ional, sec o al, and en e p ise le els equi e
mode n managemen , s a egic planning, and he use o inno a i e echnologies. The e o e, he
de elopmen o new s a egies, hei e alua ion, and hei p ac ical applica ion a e one o he
p io i y a eas o oday's economic esea ch.
Аннотация. Глобализация, стремительная цифровая трансформация и растущая
конкуренция в рыночных условиях требуют новых подходов к предприятиям и
экономическим системам. В частности, разработка новых стратегий и их эффективная
реализация имеют решающее значение для адаптации предприятий к рыночной среде,
обеспечения инновационного развития и обеспечения их долгосрочной
конкурентоспособности. Изменение конкурентоспособности на национальном, отраслевом
и корпоративном уровнях требует современного управления, стратегического планирования
и использования инновационных технологий. Поэтому разработка новых стратегий, их
оценка и практическое применение являются одним из приоритетных направлений
современных экономических исследований.
Bugungi kunda dunyo iq isodiyo i shidda bilan o‘zga ib, yangilanib
bo moqda. Ilm- an, exnologiya a axbo o oqimining ez su ’a la da i ojlanishi ha
bi da la a ashkilo dan zamon alabla i asosida yangicha yondashu ni alab
e moqda. Shu ja ayonda yangi s a egiya ishlab chiqish a uni sama ali amalga
oshi ish - aqoba ba doshlikni oshi ishning eng muhim omili si a ida namoyon
bo‘lmoqda. Chunki kuchli s a egiyaga ega bo‘lgan izim ha qanday aqoba
muhi ida o‘z o‘ nini opa oladi a ba qa o i ojlanish yo‘lidan bo sa, sus
s a egiyaga ega izim esa ezda o da qoladi.
197
Bugungi globallashu da ida iq isodiyo ning ba qa o i ojlanishi, ko xonala
sama ado ligini oshi ish a milliy aqoba ba doshlikni mus ahkamlash masalala i ha
qachongidan ham dolza b bo‘lib bo moqda. Bozo iq isodiyo i sha oi ida
mu a aqiya li aoliya yu i ish uchun ha bi ashkilo , a moq yoki da la o‘zining
yangi s a egiyasini ishlab chiqishi a uni amaliyo ga sama ali jo iy e ishi za u .
1. S a egiyaning mohiya i a za u iya i
S a egiya - bu maqsadga e ishish yo‘lida belgilangan uzoq mudda li yo‘nalish, aniq
eja a usulla majmuasidi . Zamona iy menejmen da s a egik yondashu
ashkilo ning ba cha esu sla ini - inson kapi ali, exnologiya, moliya iy a
in ellek ual salohiya ni uyg‘unlash i ishni aqozo e adi. Yangi s a egiya ishlab
chiqishning asosiy sababla i quyidagila dan ibo a : Bozo sha oi la ining ez
o‘zga ishi; Texnologik yangilikla ning jo iy e ilishi; Mijozla eh iyojla ining
o‘zga u chanligi; Xalqa o aqoba ning kuchayishi.
Shu boisdan ko xonala doimiy a ishda o‘z s a egiyala ini yangilab
bo ishla i, moslashu chan a inno a sion yondashu ni qo‘llashla i lozim.
2. Raqoba ba doshlik ushunchasi a uning omilla i
Raqoba ba doshlik - bu mahsulo , xizma yoki ashkilo ning bozo da mu a aqiya li
aoliya yu i ish, is e’molchila e’ ibo ini jalb e ish a ba qa o o‘sishni a’minlash
qobiliya idi . Raqoba ba doshlikni oshi ish uchun quyidagi omilla muhim
ahamiya ga ega:
Inno a siyala ni jo iy e ish – yangi exnologiyala a mahsulo u la ini
ishlab chiqish;
Si a menejmen i – xalqa o s anda la ga ja ob be adigan mahsulo a
xizma la akli i;
Inson kapi alini i ojlan i ish – malakali mu axassisla ayyo lash a ula ni
ag‘ba lan i ish;
Raqamli ans o ma siya – biznes ja ayonla ini a oma lash i ish a axbo o
exnologiyala idan sama ali oydalanish;
Ma ke ing s a egiyasi – b end imijini mus ahkamlash a is e’molchi bilan
ba qa o aloqa o‘ na ish.
3. Yangi s a egiyaning aqoba ba doshlikka a’si i
Yangi s a egiyani ishlab chiqish aqoba ba doshlikni oshi ishda muhim ol o‘ynaydi.
Masalan, ko xona o‘z aoliya ida inno a sion i ojlanish s a egiyasini anlasa, bu
uning mahsulo si a ini oshi adi, xa aja la ni kamay i adi a yangi bozo
segmen la iga chiqish imkonini ya a adi. Shu bilan bi ga, aqamli s a egiyala
yo damida onlayn sa do, sun’iy in ellek asosida mijozla ahlili a
198
a oma lash i ilgan boshqa u izimla i jo iy e ilishi na ijasida sama ado lik sezila li
o adi.
4. O‘zbekis on misolida
O‘zbekis on so‘nggi yilla da iq isodiy isloho la a mode niza siya
ja ayonla iga ka a e’ ibo qa a moqda. “Yangi O‘zbekis on – yangi a aqqiyo
s a egiyasi” doi asida sanoa ni di e si ika siyalash, ekspo salohiya ini oshi ish a
inno a sion iq isodiyo ga o‘ ish yo‘lidagi cho a- adbi la aqoba ba dosh milliy
iq isodiyo ni shakllan i ishga xizma qilmoqda.
Naza iy ahlil: Raqoba ba doshlik naza iyala i - Po e ing aqoba us unligi
konsepsiyasi, inno a sion i ojlanish modeli, s a egik boshqa u yondashu la i
o‘ ganildi.
Qiyosiy ahlil: Ri ojlangan da la la (AQSH, Janubiy Ko eya, Ge maniya)
s a egik boshqa u amaliyo la i O‘zbekis on bozo sha oi i bilan aqqoslandi.
SWOT a PEST ahlil: Ko xonala ning ichki a ashqi muhi i baholandi.
S a is ik yondashu : Ta moq aqoba ba doshligi, inno a sion aollik
ko‘ sa kichla i a ko xonala ning s a egik i ojlanish pa ame la idan oydalanildi.
Mazku me odla yo damida yangi s a egiyaning shakllanishiga a’si qilu chi
omilla , aqoba ba doshlikni oshi u chi jiha la a ula ning iq isodiy sama asi
o‘ ganildi.
Tadqiqo na ijala i yangi s a egiya ishlab chiqish a jo iy e ishda quyidagi
omilla muhim ekanini ko‘ sa di:
1. Inno a sion aoliya aqoba ba doshlikning asosiy manbai
Ko xonada ilmiy- adqiqo loyihala i, aqamli exnologiyala ni jo iy e ish a
mahsulo ni mode niza siya qilish na ijasida bozo ulushi sezila li da ajada oshadi.
2. S a egik ejalash i ish ko xonaning bozo moslashu chanligini
kuchay i adi
To‘g‘ i anlangan s a egik model:
xa aja la ni op imallash i adi,
ishlab chiqa ish sama ado ligini oshi adi,
is e’molchi eh iyojini aniq p ognozlash imkonini be adi.
3. Yangi s a egiyaning mu a aqiya i inson kapi aliga bog‘liq
Malakali kad la , inno a sion ik lash a boshqa u madaniya i ko xonani
aqoba chila oldida us unlikka olib chiqadi.
4. Bozo omilla ini o‘g‘ i baholash aqoba us unligini a’minlaydi
PEST ahlil na ijala iga ko‘ a:
199
siyosiy ba qa o lik, iq isodiy o‘sish, exnologik mode niza siya, ij imoiy alabla ning
o‘zga ishi, ko xonala s a egiyasiga eng ka a a’si ko‘ sa moqda.
5. Raqoba ba doshlikning oshishi ko xona sama ado ligini 15–25% ga
yaxshilaydi
Inno a sion das u la ni jo iy e gan ko xonala da ishlab chiqa ish hajmi,
mahsulo si a i a ekspo salohiya i oshishi kuza ildi.
Olingan na ijala shuni ko‘ sa adiki, yangi s a egiya ishlab chiqish ja ayoni
aqa boshqa u qa o la i bilan chega alanib qolmay, balki ko xonaning ba cha
da ajadagi aoliya iga singdi ilishi lozim.
Yangi s a egiya quyidagi yo‘nalishla da aqoba ba doshlikni oshi adi:
Inno a siya a aqamli exnologiyala ni jo iy e ish - ishlab chiqa ish ezligi
a mahsulo si a i oshadi.
Ma ke ing s a egiyasini qay a ko‘ ib chiqish - is e’molchila ga
yo‘nal i ilgan yondashu bozo ulushini kengay i adi.
Tashkiliy uzilmani akomillash i ish - xodimla sama ado ligi o adi.
Xa aja la ni op imallash i ish - ko xona en abelligi yaxshilanadi.
Bundan ashqa i, global aqoba sha oi ida da la omonidan ya a ilayo gan
inno a sion in a uzilma ( exnopa kla , biznes-inkuba o la , subsidiyala a g an la )
ko xonala s a egiyasini shakllan i ishda muhim omil si a ida namoyon bo‘lmoqda.
Yangi s a egiya ishlab chiqish a uni amaliyo ga a biq e ish ko xonala
aqoba ba doshligini oshi ishning asosiy sha i hisoblanadi. Tadqiqo na ijala i shuni
asdiqlaydiki: inno a sion exnologiyala , inson kapi ali i oji, s a egik
boshqa u ning zamona iy yondashu la i, bozo alabla iga moslashu chanlik
ko xonala ning uzoq mudda li aqoba us unligini a’minlaydi. Shu bois yangi
s a egiya modelini ishlab chiqish ha bi ko xona a iq isodiyo ning umumiy i oji
uchun us u o azi adi . Bugungi globallashu da ida iq isodiyo ning ba qa o
i ojlanishi, ko xonala sama ado ligini oshi ish a milliy aqoba ba doshlikni
mus ahkamlash masalala i ha qachongidan ham dolza b bo‘lib bo moqda. Bozo
iq isodiyo i sha oi ida mu a aqiya li aoliya yu i ish uchun ha bi ashkilo , a moq
yoki da la o‘zining yangi s a egiyasini ishlab chiqishi a uni amaliyo ga sama ali
jo iy e ishi za u .
1. S a egiyaning mohiya i a za u iya i. S a egiya - bu maqsadga e ishish
yo‘lida belgilangan uzoq mudda li yo‘nalish, aniq eja a usulla majmuasidi .
Zamona iy menejmen da s a egik yondashu ashkilo ning ba cha esu sla ini -
inson kapi ali, exnologiya, moliya iy a in ellek ual salohiya ni uyg‘unlash i ishni
200
aqozo e adi. Yangi s a egiya ishlab chiqishning asosiy sababla i quyidagila dan
ibo a :
Bozo sha oi la ining ez o‘zga ishi; Texnologik yangilikla ning jo iy e ilishi;
Mijozla eh iyojla ining o‘zga u chanligi; Xalqa o aqoba ning kuchayishi.
Shu boisdan ko xonala doimiy a ishda o‘z s a egiyala ini yangilab bo ishla i,
moslashu chan a inno a sion yondashu ni qo‘llashla i lozim.
2. Raqoba ba doshlik ushunchasi a uning omilla i. Raqoba ba doshlik -
bu mahsulo , xizma yoki ashkilo ning bozo da mu a aqiya li aoliya yu i ish,
is e’molchila e’ ibo ini jalb e ish a ba qa o o‘sishni a’minlash qobiliya idi .
Raqoba ba doshlikni oshi ish uchun quyidagi omilla muhim ahamiya ga ega:
Inno a siyala ni jo iy e ish – yangi exnologiyala a mahsulo u la ini
ishlab chiqish;
Si a menejmen i – xalqa o s anda la ga ja ob be adigan mahsulo a
xizma la akli i;
Inson kapi alini i ojlan i ish – malakali mu axassisla ayyo lash a ula ni
ag‘ba lan i ish;
Raqamli ans o ma siya – biznes ja ayonla ini a oma lash i ish a axbo o
exnologiyala idan sama ali oydalanish;
Ma ke ing s a egiyasi – b end imijini mus ahkamlash a is e’molchi bilan
ba qa o aloqa o‘ na ish.
3. Yangi s a egiyaning aqoba ba doshlikka a’si i. Yangi s a egiyani
ishlab chiqish aqoba ba doshlikni oshi ishda muhim ol o‘ynaydi. Masalan, ko xona
o‘z aoliya ida inno a sion i ojlanish s a egiyasini anlasa, bu uning mahsulo
si a ini oshi adi, xa aja la ni kamay i adi a yangi bozo segmen la iga chiqish
imkonini ya a adi. Shu bilan bi ga, aqamli s a egiyala yo damida onlayn sa do,
sun’iy in ellek asosida mijozla ahlili a a oma lash i ilgan boshqa u izimla i
jo iy e ilishi na ijasida sama ado lik sezila li o adi.
4. O‘zbekis on misolida. O‘zbekis on so‘nggi yilla da iq isodiy isloho la a
mode niza siya ja ayonla iga ka a e’ ibo qa a moqda. “Yangi O‘zbekis on – yangi
a aqqiyo s a egiyasi” doi asida sanoa ni di e si ika siyalash, ekspo salohiya ini
oshi ish a inno a sion iq isodiyo ga o‘ ish yo‘lidagi cho a- adbi la aqoba ba dosh
milliy iq isodiyo ni shakllan i ishga xizma qilmoqda.
Xulosa qilib ay ganda, yangi s a egiya ishlab chiqish a uni izchil amalga
oshi ish aqoba ba doshlikning eng muhim ga o idi . Ha qanday ashkilo yoki
da la uchun eng asosiy azi a - bozo sha oi la iga moslashu chan, inno a sion a
inson kapi aliga asoslangan s a egiyani anlashdi . Faqa shunda ba qa o iq isodiy
201
o‘sish, xalqa o bozo da aqoba ba doshlik a ij imoiy a o onlikka e ishish mumkin
bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. A.N.Xoliqulo , D.Q.Usmano a, X.A.Raximo “Ko xonala ni aqoba ba doshligini baholash”
2021
2. F.M.Raxma ullaye a, A.J.Abdulloye , Z.S.Nu o , N.B.Giyazo a. Raqoba s a egiyasi 2023
3. Abdullae a, N. S. (2019). "Mahsulo aqoba ba doshligini oshi ishning iq isodiy asosla i."
O'zbekis on Respublikasi P eziden i huzu idagi Da la boshqa u i akademiyasi.
4. Qodi o , A. M. (2020). "Raqoba ba dosh s a egiyala a ula ning amaliyo dagi ahamiya i."
Toshken iq isodiyo uni e si e i.
5. Tashken o , R. (2018). "Mahsulo la aqoba ba doshligini oshi ish yo'lla i." O'zbekis on Milliy
Uni e si e i, Iq isodiyo akul e i.
6. Shodo a, M. X. (2017). "Globaliza siya a aqoba : O'zbekis ondagi mahsulo la misolida."
O'zbekis on da la jahon illa i uni e si e i.
7. Rus amo a, D. (2021). "Raqoba ba dosh mahsulo la ni ya a ish s a egiyala i: O'zbekis on
misolida." Sama qand da la uni e si e i.
8. Ka imo , A. J. (2022). "Xalqa o bozo ga ki ish a aqoba ba doshlik." Toshken moliya
ins i u i.
9. Mi zaye a, Z. (2020). "Mahsulo aqoba ba doshligini oshi ish uchun inno a sion
yondashu la ." Buxo o da la uni e si e i.
10. Axmedo , B. (2023). "Globaliza siya sha oi ida biznes s a egiyala i." O'zbekis on da la
iq isodiyo i a inno a sion i ojlanish uni e si e i.
