BANK TIZIMINING MOLIYAVIY BARQARORLIKKA TA'SIRI

202 RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA MAKTABGACHA VA MAKTAB TA’LIM SIFATINI INNOVATSION TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA PROGNOZLASH Poshokulova Mohigul Kaxramonovna Xalqaro innovatsion universiteti, “Aniq fanlar, yer kadastri va kommunal xo‘jaligi” kafedrasi o‘qituvchisi, E-mail: [email protected] DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17665507 Annotatsiya. Raqamli iqtisodiyot sharoitida ta’limda innovatsion texnologiyalarning qo‘llanilish istiqbollari mavzusi, zamonaviy ta’lim tizimining rivojlanishi va raqamli texnologiyalarning ta’lim jarayoniga integratsiyasi bilan bog‘liq muhim masalalarni hamda ta’lim tizimi sifatini oshirishning innovatsion yondashuvlari hamda ularni prognozlash imkoniyatlari tahlil qilinadi. Ta’lim jarayoni va tizimida raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali o‘quv-tarbiya jarayonining samaradorligini oshirish, boshqaruv tizimini optimallashtirish va sifat monitoringini avtomatlashtirish yo‘llari ko‘rsatib beriladi. Shuningdek, ta’lim xizmatlari sifatiga ta’sir etuvchi omillarni axborot tizimlari yordamida prognozlashning nazariy va amaliy asoslari yoritiladi. Tadqiqot natijalari ta’lim sohasida raqamli transformatsiyani chuqurlashtirish hamda sifatni boshqarishda innovatsion texnologiyalarni samarali qo‘llashga xizmat qiladi Kalit so‘zlar. Raqamli iqtisodiyot, prognoz, regressiya modeli, modernizatsiya, infratuzilma. Dunyo hamjamiyatida fan va texnika taraqqiyotining jadallik bilan amalga oshishi. innovatsion texnologiyalarni o‘zlashtirish bilan bog‘liq bo‘lgan o‘zgarishlarni keltirib chiqarmoqda. Rivojlangan mamlakatlarda ta’limga qarashning bir usuli xarajat sifatida qarashdir, O‘quvchilar va ularning oilalari, ish beruvchilar, davlat ham ta’limga sarf xarajat qiladi. Yevropa va Markaziy Osiyo mintaqasida hukumat xarajatlarining taxminan 12 foizi ta’limga ajratiladi. Ammo ta’lim faqat xarajatlarni ko‘rsatuvchi bir elementdan ko‘ra ko‘proqdir: bu investitsiya – o‘qituvchilarga va o‘quvchilar, balki bir mamlakatning kelajakdagi ishchi kuchidir. Ta’lim har yili taxminan 9-10 foiz daromadni qaytaradi. Bu shuni anglatadik,. har bir o‘quv yilida o‘rtacha daromad 10 foizga oshadi . Ammo ta’limning qiymati faqat daromad bilan cheklanmaydi. Ta’lim tanlovlarni kengaytiradi. U ijtimoiy qadriyatlarni avlodlar o‘rtasida uzatadi. Hozirgi va kelajakdagi iste’molni oshiradi. Ta’lim orqali yoshlar yaxshiroq tanlovlar qilishlari mumkin – kelajak va dunyoni qadrlashni o‘rganishlari mumkin. Raqamli iqtisodiyotning shakllanishi inson faoliyatining barcha sohalarida, jumladan ta’lim tizimida ham tub o‘zgarishlarga sabab bo‘lmoqda [1]. Bugungi kunda ta’lim sifatini oshirish, o‘qitish jarayonini modernizatsiya qilish va boshqaruv mexanizmlarini takomillashtirish raqamli texnologiyalar yordamida amalga oshirilmoqda [2]. 203 Ayniqsa, maktabgacha va umumiy o‘rta ta’lim tizimi raqamli yechimlar joriy etilishini talab qiladigan eng muhim sohalardan biridir. Ta’lim sifatini oshirish jarayonida ma’lumotlarni tahlil qilish, o‘qituvchi va o‘quvchi faoliyatini monitoring qilish, o‘quv natijalarini prognozlash kabi jarayonlar innovatsion axborot tizimlari yordamida amalga oshirilmoqda [3]. Shu nuqtayi nazardan, ta’lim sifati ko‘rsatkichlarini prognozlash bo‘yicha raqamli model yaratish dolzarb ilmiy-amaliy masalalardan biri hisoblanadi. Raqamli iqtisodiyot va ta’lim tizimida innovatsion texnologiyalarning o‘rni. Raqamli iqtisodiyotda asosiy resurs - bu ma’lumotdir. Ta’lim sohasida ushbu resursni to‘plash, qayta ishlash va tahlil qilish jarayonlari raqamli platformalar orqali amalga oshirilmoqda. Maktabgacha ta’lim muassasalarida raqamli kuzatuv tizimlari, elektron metodik qo‘llanmalar, onlayn baholash tizimlari va sun’iy intellekt asosidagi o‘quv dasturlari joriy etilmoqda [4]. Maktab ta’limida esa Learning Management Systems (LMS), elektron kundaliklar, Big Data tahlili hamda o‘quvchilarning shaxsiy rivojlanish traektoriyasini aniqlovchi algoritmlar keng qo‘llanmoqda. Bu jarayonlar ta’lim sifati monitoringini yanada aniqroq va tezroq amalga oshirish imkonini beradi. Ta’lim sifatini prognozlash yondashuvlari. Ta’lim sifati prognozlashning asosiy maqsadi - mavjud ma’lumotlar asosida ta’lim natijalarining kelajakdagi holatini aniqlashdir [5]. Bunda quyidagi yondashuvlardan foydalanish mumkin: statistik regressiya modellarini qo‘llash; mashinaviy o‘rganish (machine learning) usullari yordamida o‘quv natijalarini bashoratlash; o‘qituvchilar faoliyati, o‘quv resurslari va o‘quvchilar yutuqlari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni aniqlash. Masalan, o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasi, davomati va raqamli platformalarda faol ishtiroki haqidagi ma’lumotlar asosida ta’lim sifati prognoz modeli yaratilishi mumkin [6]. Bu model boshqaruv qarorlarini qabul qilishda ishonchli vosita bo‘lib xizmat qiladi. Amaliy mexanizmlar va muammolar. Prognozlash jarayonida ta’lim muassasalari tomonidan yig‘iladigan katta hajmdagi ma’lumotlardan foydalanish zarur. Buning uchun yagona raqamli ma’lumotlar bazasi, tahliliy platformalar va sifat monitoring tizimlarini yaratish muhimdir. Shu bilan birga, raqamli infratuzilmaning yetarli emasligi, kadrlarning raqamli savodxonligi pastligi va ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlashdagi muammolar ushbu jarayonni cheklab turuvchi omillar sifatida namoyon bo‘lmoqda [7]. Mazkur muammolarni bartaraf etish uchun ta’lim sohasida raqamli kompetensiyalarni 204 oshirish, axborot xavfsizligi standartlarini joriy etish va innovatsion texnologiyalarni amaliyotga keng tatbiq etish zarur. 1-grafikda Qashqadaryo viloyati maktabgacha va maktab ta’limi tashkilotlarida ta’lim sifatini yanada oshirish uchun ta’lim xarajatlari ham yana bir tarmoq hisoblanadi. 1-grafik. Qashqadaryo viloyati maktabgacha va maktab ta’limi sifatini oshirishga sarflanadigan xarajatlar hajmining trend modeli 1 Uning trend modellaridan olingan o‘rta muddatli prognozi 1-jadvalda keltirilgan. Ko‘rish mumkinki ta’lim xizmatlari hajmi 3.2 baravarga o‘sib, o‘rtacha sur’ati 32-35% atrofida bo‘lib, raqamli texnologiyalarni joriy etish, pedagoglarni qayta tayyorlash va infratuzilmani modernizatsiya qilish demakdir. Ta’lim sifatini oshirish uchun ajratilayotgan mablag‘ hajmi sezilarli o‘sishda - bu sifat indeksiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Umumta’lim maktablari soni 15,6% o‘sishni ifodalab, bu o‘sish ta’lim xizmatlari hajmidagi keskin o‘sish bilan taqqoslaganda pastroq - demak, xarajatlar asosan sifat va texnologiyalarga yo‘naltirilmoqda. Axborot va aloqa xizmatlari hajmi 63% o‘sishni ifodalab, Bu sektordagi o‘sish raqamli iqtisodiyot infratuzilmasi (internet tarmoqlari, raqamli platformalar, elektron darsliklar) rivojlanayotganini ko‘rsatadi. Yashash va ovqatlanish xizmatlari hajmi 2,17 baravar o‘sishni ifodalab, Bu xizmatlarning kengayishi - ijtimoiy-iqtisodiy sharoit yaxshilanishini, demak, o‘quvchi va pedagoglarning farovonlik darajasi ortishini bildiradi. 1-jadval Qashqadaryo viloyati maktabgacha va maktab ta’limi sifatini oshirish tarmoqlarining prognozi 2 Yillar Ta’lim sohasidagi Umumta'lim maktablar Axborot va aloqa hasidagi Yashash va ovqatlanish 1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat statistika agentligi va Qashqadaryo viloyat bo‘limi ma’lumotlari bilan Excel dasturida muallif tomonidan chizilgan. 2 Excel dasturi yordamida muallif ishlanmasi. 205 xizmatlar hajmining trend modeli prognozi (mlrd, so‘mda) sonining trend modeli prognozi (donaga) xizmatlar hajmining trend modeli prognozi (mlrd, so‘mda) bo‘yicha xizmatlar hajmining trend modeli prognozi (mlrd, so‘mda) 2024 (haqiqiy) 1166,2 1321 1098 639,7 2025 1369,54 1332,11 1162,33 733,75 2026 1762,75 1375,37 1305,53 872,56 2027 2268,85 1422,40 1458,03 1027,62 2028 2920,26 1473,19 1619,82 1199,80 2029 3758,70 1527,76 1790,90 1389,99 Qashqadaryo viloyatida ta’lim sektoriga ajratilayotgan mablag‘lar 2024–2029 yillarda barqaror o‘suvchi trendda, bu raqamli iqtisodiyot sharoitida sifatni oshirish uchun mustahkam asos yaratadi. Axborot va aloqa xizmatlari hajmining oshishi - innovatsion texnologiyalar joriy etilishining asosiy ko‘rsatkichi. Bu ta’lim tizimining raqamlashtirilishi bilan bevosita bog‘liq. Maktablar soni ortib borayotgan bo‘lsa-da, xarajatlar hajmidagi tez o‘sish sifat, malaka va texnologiyalarga yo‘naltirilayotganini ko‘rsatadi. Prognoz natijalari Qashqadaryo viloyatida ta’lim sifatini oshirish uchun 2029 yilgacha moliyaviy, infratuzilmaviy va raqamli baza sezilarli darajada kuchayishini ko‘rsatadi. 1-grafik. Qashqadaryo viloyati maktabgacha va maktab ta’limi sifatini oshirish tarmoqlarining prognozining o‘rtacha yillik o‘sish sur’ati 3 Eng tez o‘suvchi soha - ta’lim xizmatlari (26 %), bu viloyatda raqamli iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalarga sarmoya ortib borayotganini ko‘rsatadi. Axborot va aloqa xizmatlarining 10 % o‘sishi raqamli infratuzilma mustahkamlanayotganidan dalolat beradi. Maktablar soni o‘sishi nisbatan sekin (2,9 3 Word dasturi yordamida muallif ishlanmasi. 206 %), demak, asosiy e’tibor infratuzilma emas, ta’lim sifati va texnologik modernizatsiyaga qaratilgan. Yashash va ovqatlanish xizmatlari (16,7 %) ijtimoiyiqtisodiy farovonlikning yaxshilanishini ifodalaydi. Xulosa qilib aytganda raqamli iqtisodiyot sharoitida ta’lim tizimini samarali rivojlantirish raqamli transformatsiyasiz amalga oshmaydi. Maktabgacha va maktab ta’lim xizmatlarining sifatini prognozlashda innovatsion texnologiyalarni qo‘llash ta’lim boshqaruvini ilmiy asosda takomillashtirishga imkon beradi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, raqamli texnologiyalar ta’lim sifatini oshirish bilan birga, prognozlash jarayonini tezkor, aniq va samarali qiladi. Shu bois, kelgusida raqamli prognoz modellarini ishlab chiqish va ularni amaliyotga joriy etish ta’lim tizimining raqamli iqtisodiyot talablariga mos ravishda modernizatsiya qilinishini ta’minlaydi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. To‘xtayev A. (2022). Raqamli iqtisodiyot va innovatsion rivojlanish yo‘nalishlari. Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti. 2. Karimov N. (2021). Ta’limda raqamli texnologiyalarni joriy etish nazariyasi va amaliyoti. Toshkent: TDPU nashriyoti. 3. Rahmonova D. (2020). Maktab ta’limida axborot tizimlari samaradorligini oshirish yo‘llari. “Axborot texnologiyalari” jurnali, №4. 4. Mahmudov B. (2023). Raqamli ta’lim platformalarining innovatsion imkoniyatlari. Toshkent: “Innovatsiya” nashriyoti. 5. Qodirova S. (2021). Ta’lim sifatini prognozlashning statistik modellari. Toshkent: “Fan” nashriyoti. 6. Abdullayev M. (2022). Axborot xavfsizligi va raqamli ta’lim tizimida xavf omillari. Toshkent: “Innovatsion ta’lim” jurnali, №3. 7. O‘zbekiston Respublikasi milliy statistika qo‘mitasi (https://stat.uz/uz/ )