202
RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA MAKTABGACHA VA MAKTAB
TA’LIM SIFATINI INNOVATSION TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA
PROGNOZLASH
Poshokulo a Mohigul Kax amono na
Xalqa o inno a sion uni e si e i, “Aniq anla , ye kadas i a kommunal xo‘jaligi” ka ed asi
o‘qi u chisi,
E-mail: [email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17665535
Anno a siya. Raqamli iq isodiyo sha oi ida a’limda inno a sion exnologiyala ning
qo‘llanilish is iqbolla i ma zusi, zamona iy a’lim izimining i ojlanishi a aqamli
exnologiyala ning a’lim ja ayoniga in eg a siyasi bilan bog‘liq muhim masalala ni hamda a’lim
izimi si a ini oshi ishning inno a sion yondashu la i hamda ula ni p ognozlash imkoniya la i
ahlil qilinadi. Ta’lim ja ayoni a izimida aqamli exnologiyala ni jo iy e ish o qali o‘qu - a biya
ja ayonining sama ado ligini oshi ish, boshqa u izimini op imallash i ish a si a moni o ingini
a oma lash i ish yo‘lla i ko‘ sa ib be iladi. Shuningdek, a’lim xizma la i si a iga a’si e u chi
omilla ni axbo o izimla i yo damida p ognozlashning naza iy a amaliy asosla i yo i iladi.
Tadqiqo na ijala i a’lim sohasida aqamli ans o ma siyani chuqu lash i ish hamda si a ni
boshqa ishda inno a sion exnologiyala ni sama ali qo‘llashga xizma qiladi
Kali so‘zla . Raqamli iq isodiyo , p ognoz, eg essiya modeli, mode niza siya, in a uzilma.
Dunyo hamjamiya ida an a exnika a aqqiyo ining jadallik bilan amalga
oshishi. inno a sion exnologiyala ni o‘zlash i ish bilan bog‘liq bo‘lgan
o‘zga ishla ni kel i ib chiqa moqda.
Ri ojlangan mamlaka la da a’limga qa ashning bi usuli xa aja si a ida
qa ashdi , O‘qu chila a ula ning oilala i, ish be u chila , da la ham a’limga sa
xa aja qiladi. Ye opa a Ma kaziy Osiyo min aqasida hukuma xa aja la ining
axminan 12 oizi a’limga aj a iladi. Ammo a’lim aqa xa aja la ni ko‘ sa u chi bi
elemen dan ko‘ a ko‘p oqdi : bu in es i siya – o‘qi u chila ga a o‘qu chila , balki
bi mamlaka ning kelajakdagi ishchi kuchidi . Ta’lim ha yili axminan 9-10 oiz
da omadni qay a adi. Bu shuni angla adik,. ha bi o‘qu yilida o‘ acha da omad 10
oizga oshadi . Ammo a’limning qiyma i aqa da omad bilan cheklanmaydi. Ta’lim
anlo la ni kengay i adi. U ij imoiy qad iya la ni a lodla o‘ asida uza adi. Hozi gi
a kelajakdagi is e’molni oshi adi. Ta’lim o qali yoshla yaxshi oq anlo la qilishla i
mumkin – kelajak a dunyoni qad lashni o‘ ganishla i mumkin. Raqamli
iq isodiyo ning shakllanishi inson aoliya ining ba cha sohala ida, jumladan a’lim
izimida ham ub o‘zga ishla ga sabab bo‘lmoqda [1]. Bugungi kunda a’lim si a ini
oshi ish, o‘qi ish ja ayonini mode niza siya qilish a boshqa u mexanizmla ini
akomillash i ish aqamli exnologiyala yo damida amalga oshi ilmoqda [2].
203
Ayniqsa, mak abgacha a umumiy o‘ a a’lim izimi aqamli yechimla jo iy
e ilishini alab qiladigan eng muhim sohala dan bi idi .
Ta’lim si a ini oshi ish ja ayonida ma’lumo la ni ahlil qilish, o‘qi u chi a
o‘qu chi aoliya ini moni o ing qilish, o‘qu na ijala ini p ognozlash kabi ja ayonla
inno a sion axbo o izimla i yo damida amalga oshi ilmoqda [3]. Shu nuq ayi
naza dan, a’lim si a i ko‘ sa kichla ini p ognozlash bo‘yicha aqamli model ya a ish
dolza b ilmiy-amaliy masalala dan bi i hisoblanadi.
Raqamli iq isodiyo a a’lim izimida inno a sion exnologiyala ning o‘ ni.
Raqamli iq isodiyo da asosiy esu s - bu ma’lumo di . Ta’lim sohasida ushbu esu sni
o‘plash, qay a ishlash a ahlil qilish ja ayonla i aqamli pla o mala o qali amalga
oshi ilmoqda. Mak abgacha a’lim muassasala ida aqamli kuza u izimla i, elek on
me odik qo‘llanmala , onlayn baholash izimla i a sun’iy in ellek asosidagi o‘qu
das u la i jo iy e ilmoqda [4].
Mak ab a’limida esa Lea ning Managemen Sys ems (LMS), elek on
kundalikla , Big Da a ahlili hamda o‘qu chila ning shaxsiy i ojlanish
aek o iyasini aniqlo chi algo i mla keng qo‘llanmoqda. Bu ja ayonla a’lim si a i
moni o ingini yanada aniq oq a ez oq amalga oshi ish imkonini be adi. Ta’lim
si a ini p ognozlash yondashu la i. Ta’lim si a i p ognozlashning asosiy maqsadi -
ma jud ma’lumo la asosida a’lim na ijala ining kelajakdagi hola ini aniqlashdi [5].
Bunda quyidagi yondashu la dan oydalanish mumkin:
s a is ik eg essiya modella ini qo‘llash;
mashina iy o‘ ganish (machine lea ning) usulla i yo damida o‘qu na ijala ini
basho a lash;
o‘qi u chila aoliya i, o‘qu esu sla i a o‘qu chila yu uqla i o‘ asidagi
o‘za o bog‘liqlikni aniqlash. Masalan, o‘qu chila ning o‘zlash i ish da ajasi,
da oma i a aqamli pla o mala da aol ish i oki haqidagi ma’lumo la asosida
a’lim si a i p ognoz modeli ya a ilishi mumkin [6]. Bu model boshqa u qa o la ini
qabul qilishda ishonchli osi a bo‘lib xizma qiladi.
Amaliy mexanizmla a muammola . P ognozlash ja ayonida a’lim
muassasala i omonidan yig‘iladigan ka a hajmdagi ma’lumo la dan oydalanish
za u . Buning uchun yagona aqamli ma’lumo la bazasi, ahliliy pla o mala a si a
moni o ing izimla ini ya a ish muhimdi .
Shu bilan bi ga, aqamli in a uzilmaning ye a li emasligi, kad la ning aqamli
sa odxonligi pas ligi a ma’lumo la xa sizligini a’minlashdagi muammola ushbu
ja ayonni cheklab u u chi omilla si a ida namoyon bo‘lmoqda [7]. Mazku
muammola ni ba a a e ish uchun a’lim sohasida aqamli kompe ensiyala ni
204
oshi ish, axbo o xa sizligi s anda la ini jo iy e ish a inno a sion exnologiyala ni
amaliyo ga keng a biq e ish za u .
1-g a ikda Qashqada yo iloya i mak abgacha a mak ab a’limi ashkilo la ida
a’lim si a ini yanada oshi ish uchun a’lim xa aja la i ham yana bi a moq
hisoblanadi.
1-g a ik. Qashqada yo iloya i mak abgacha a mak ab a’limi si a ini
oshi ishga sa lanadigan xa aja la hajmining end modeli
1
Uning end modella idan olingan o‘ a mudda li p ognozi 1-jad alda
kel i ilgan. Ko‘ ish mumkinki a’lim xizma la i hajmi 3.2 ba a a ga o‘sib, o‘ acha
su ’a i 32-35% a o ida bo‘lib, aqamli exnologiyala ni jo iy e ish, pedagogla ni
qay a ayyo lash a in a uzilmani mode niza siya qilish demakdi . Ta’lim si a ini
oshi ish uchun aj a ilayo gan mablag‘ hajmi sezila li o‘sishda - bu si a indeksiga
ijobiy a’si ko‘ sa ishi mumkin. Umum a’lim mak abla i soni 15,6% o‘sishni
i odalab, bu o‘sish a’lim xizma la i hajmidagi keskin o‘sish bilan aqqoslaganda
pas oq - demak, xa aja la asosan si a a exnologiyala ga yo‘nal i ilmoqda.
Axbo o a aloqa xizma la i hajmi 63% o‘sishni i odalab, Bu sek o dagi o‘sish
aqamli iq isodiyo in a uzilmasi (in e ne a moqla i, aqamli pla o mala , elek on
da slikla ) i ojlanayo ganini ko‘ sa adi. Yashash a o qa lanish xizma la i hajmi
2,17 ba a a o‘sishni i odalab, Bu xizma la ning kengayishi - ij imoiy-iq isodiy
sha oi yaxshilanishini, demak, o‘qu chi a pedagogla ning a o onlik da ajasi
o ishini bildi adi.
1-jad al
Qashqada yo iloya i mak abgacha a mak ab a’limi si a ini oshi ish
a moqla ining p ognozi
2
Yilla
Ta’lim
sohasidagi
Umum a'lim
mak abla
Axbo o a aloqa
hasidagi
Yashash a
o qa lanish
1
O‘zbekis on Respublikasi P eziden i huzu idagi Da la s a is ika agen ligi a Qashqada yo iloya bo‘limi
ma’lumo la i bilan Excel das u ida mualli omonidan chizilgan.
2
Excel das u i yo damida mualli ishlanmasi.
205
xizma la
hajmining end
modeli p ognozi
(ml d, so‘mda)
sonining end
modeli p ognozi
(donaga)
xizma la
hajmining end
modeli p ognozi
(ml d, so‘mda)
bo‘yicha
xizma la
hajmining end
modeli p ognozi
(ml d, so‘mda)
2024
(haqiqiy)
1166,2
1321
1098
639,7
2025
1369,54
1332,11
1162,33
733,75
2026
1762,75
1375,37
1305,53
872,56
2027
2268,85
1422,40
1458,03
1027,62
2028
2920,26
1473,19
1619,82
1199,80
2029
3758,70
1527,76
1790,90
1389,99
Qashqada yo iloya ida a’lim sek o iga aj a ilayo gan mablag‘la 2024–2029
yilla da ba qa o o‘su chi endda, bu aqamli iq isodiyo sha oi ida si a ni oshi ish
uchun mus ahkam asos ya a adi. Axbo o a aloqa xizma la i hajmining oshishi -
inno a sion exnologiyala jo iy e ilishining asosiy ko‘ sa kichi. Bu a’lim izimining
aqamlash i ilishi bilan be osi a bog‘liq. Mak abla soni o ib bo ayo gan bo‘lsa-da,
xa aja la hajmidagi ez o‘sish si a , malaka a exnologiyala ga yo‘nal i ilayo ganini
ko‘ sa adi. P ognoz na ijala i Qashqada yo iloya ida a’lim si a ini oshi ish uchun
2029 yilgacha moliya iy, in a uzilma iy a aqamli baza sezila li da ajada
kuchayishini ko‘ sa adi.
1-g a ik. Qashqada yo iloya i mak abgacha a mak ab a’limi si a ini
oshi ish a moqla ining p ognozining o‘ acha yillik o‘sish su ’a i
3
Eng ez o‘su chi soha - a’lim xizma la i (26 %), bu iloya da aqamli
iq isodiyo a inno a sion exnologiyala ga sa moya o ib bo ayo ganini ko‘ sa adi.
Axbo o a aloqa xizma la ining 10 % o‘sishi aqamli in a uzilma
mus ahkamlanayo ganidan dalola be adi. Mak abla soni o‘sishi nisba an sekin (2,9
3
Wo d das u i yo damida mualli ishlanmasi.
206
%), demak, asosiy e’ ibo in a uzilma emas, a’lim si a i a exnologik
mode niza siyaga qa a ilgan. Yashash a o qa lanish xizma la i (16,7 %) ij imoiy-
iq isodiy a o onlikning yaxshilanishini i odalaydi.
Xulosa qilib ay ganda aqamli iq isodiyo sha oi ida a’lim izimini
sama ali i ojlan i ish aqamli ans o ma siyasiz amalga oshmaydi. Mak abgacha a
mak ab a’lim xizma la ining si a ini p ognozlashda inno a sion exnologiyala ni
qo‘llash a’lim boshqa u ini ilmiy asosda akomillash i ishga imkon be adi. Tadqiqo
na ijala i shuni ko‘ sa adiki, aqamli exnologiyala a’lim si a ini oshi ish bilan
bi ga, p ognozlash ja ayonini ezko , aniq a sama ali qiladi. Shu bois, kelgusida
aqamli p ognoz modella ini ishlab chiqish a ula ni amaliyo ga jo iy e ish a’lim
izimining aqamli iq isodiyo alabla iga mos a ishda mode niza siya qilinishini
a’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. To‘x aye A. (2022). Raqamli iq isodiyo a inno a sion i ojlanish yo‘nalishla i. Toshken :
Iq isodiyo nash iyo i.
2. Ka imo N. (2021). Ta’limda aqamli exnologiyala ni jo iy e ish naza iyasi a amaliyo i.
Toshken : TDPU nash iyo i.
3. Rahmono a D. (2020). Mak ab a’limida axbo o izimla i sama ado ligini oshi ish yo‘lla i.
“Axbo o exnologiyala i” ju nali, №4.
4. Mahmudo B. (2023). Raqamli a’lim pla o mala ining inno a sion imkoniya la i. Toshken :
“Inno a siya” nash iyo i.
5. Qodi o a S. (2021). Ta’lim si a ini p ognozlashning s a is ik modella i. Toshken : “Fan”
nash iyo i.
6. Abdullaye M. (2022). Axbo o xa sizligi a aqamli a’lim izimida xa omilla i. Toshken :
“Inno a sion a’lim” ju nali, №3.
7. O‘zbekis on Respublikasi milliy s a is ika qo‘mi asi (h ps://s a .uz/uz/ )
