229
IQTISODIY O‘SISH VA RIVOJLANISH TARMOQLARI HAMDA
STRATEGIYALARI
Yusupo Shahboz Yunus o‘g‘li
Xalqa o inno a sion uni e si e i, ATT alabasi
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17665581
Anno a siya. Ushbu maqola iq isodiy o‘sish a uning i ojlanish a moqla i hamda
s a egiyala ini chuqu ahlil qilishga qa a ilgan. Iq isodiy o‘sishning ahamiya i, uning
mamlaka ning u mush da ajasini yaxshilash, ish o‘ inla ini ya a ish a global
aqoba ba doshlikni oshi ishdagi oli o‘ ganilgan. Maqolada iq isodiy o‘sishning u li a moqla i
– sanoa , qishloq xo‘jaligi, xizma la sek o i a exnologiyala – o‘za o bog‘langanligi a ha
bi ining o‘ziga xos ahamiya i a o‘sishga qo‘shgan hissala i ko‘ sa ib o‘ ilgan. Shuningdek,
i ojlanish a moqla ining in eg a siyasi a mode niza siyasi iq isodiy o‘sishning sama ado ligini
oshi ishda qanday ol o‘ynashini ahlil e adi.Iq isodiy i ojlanish uchun za u bo‘lgan s a egiyala
ham alohida e' ibo qa a ilgan. In es i siyala ni ag‘ba lan i ish, a'lim izimi a kad la
malakasini oshi ish, sanoa a qishloq xo‘jaligini mode niza siya qilish, shuningdek, ashqi sa doni
i ojlan i ish kabi s a egiyala ni o‘z ichiga oladi. Ushbu s a egiyala iq isodiy o‘sishni na aqa
qisqa mudda da, balki uzoq mudda da ba qa o a izchil a'minlashga imkon be adi. Maqolada,
shuningdek, iq isodiy o‘sishning uzoq mudda li a ba qa o bo‘lishini a'minlashda sama ali
siyosa la a qa o la qabul qilishning ahamiya i ko‘ sa ilgan. Maqola o‘z ichiga iq isodiy o‘sish
a i ojlanish a moqla i haqida keng ko‘lamli ahlilla ni olib, da la la ning o‘z iq isodiy
siyosa la ini qanday qilib o‘zga ayo gan global sha oi ga moslash i ishla i za u ligini a'kidlaydi.
Bu, o‘z na ba ida, mamlaka ning aqoba ba doshligini oshi ish a jahon iq isodiyo ida o‘z o‘ nini
mus ahkamlash uchun muhim omildi . Maqola iq isodiy o‘sishning ha bi komponen ini ahlil
qilish o qali, da la la a iq isodchila uchun amaliy a siyala ni aqdim e adi.
Kali so‘zla : Iq isodiy o‘sish, i ojlanish a moqla i, sanoa , qishloq xo‘jaligi, xizma la
sek o i, in es i siyala , a'lim a malaka, s a egiyala , inno a siyala , ba qa o i ojlanish.
Ki ish
Iq isodiy o‘sish – bu mamlaka ning umumiy iq isodiy aoliya ining o ishi,
ya'ni yalpi ichki mahsulo (YIM) ning ko‘payishi o qali o‘lchanadigan ja ayondi .
Iq isodiy o‘sish da la ning u mush da ajasini yaxshilash, ish o‘ inla ini ya a ish,
ij imoiy a iq isodiy i ojlanishning ba qa o ligini a'minlashda muhim ahamiya ga
ega. Iq isodiy o‘sish, shuningdek, mamlaka ning global aqoba ba doshligini oshi ish
a xalqa o bozo la da o‘z o‘ nini mus ahkamlash uchun za u sha -sha oi la
ya a adi.Bi oq, iq isodiy o‘sishning da ajasi a si a ini a'minlash aqa gina
o‘sishning miqdo iy ko‘ sa kichla i bilan bog‘liq emas. O‘sishning u li a moqla iga,
masalan, sanoa , qishloq xo‘jaligi, xizma la sek o i a exnologiyala ga e' ibo
qa a ish za u . Ushbu a moqla o‘za o bog‘liq bo‘lib, iq isodiy o‘sishni
ezlash i u chi a ula ni mode niza siya qilishga xizma qilu chi omilla dan
bi idi .Ri ojlanish s a egiyala i, shu jumladan, in es i siyala ni jalb qilish, a'lim a
230
malaka oshi ish, sanoa a qishloq xo‘jaligini mode niza siya qilish kabi siyosa la ,
iq isodiy o‘sishning ba qa o a uzluksiz bo‘lishini a'minlashda muhim ol o‘ynaydi.
Ushbu maqolada iq isodiy o‘sishning asosiy komponen la i a i ojlanish a moqla i,
shuningdek, mamlaka la omonidan amalga oshi iladigan iq isodiy s a egiyala a
siyosa la haqida ba a sil ma'lumo be iladi. Maqsad – iq isodiy o‘sishning sama ali
yo‘lla i a a moqla ini ko‘ sa ish o qali da la la uchun amaliy a siyala ishlab
chiqish.
Iq isodiy o‘sish a i ojlanish a moqla i sohasida ko‘plab ilmiy adqiqo la a
maqolala ma jud. Ushbu adabiyo la iq isodiy o‘sishning u li omilla i, i ojlanish
s a egiyala i a a moqla ining o‘za o aloqala ini ahlil qilishga qa a ilgan. Iq isodiy
o‘sish naza iyasi asosan Robe Solou, Theodo Schul z a Ama ya Sen kabi
olimla ning ishla iga asoslanadi. Solou o‘zining "O‘sish naza iyasi" asa ida kapi al,
mehna a exnologik o‘sishning iq isodiy o‘sishga a'si ini o‘ gangan. Shuningdek,
Schul z qishloq xo‘jaligi a a'limning iq isodiy i ojlanishga a'si i haqida ba a sil
ik bildi gan. Ama ya Sen esa o‘zining "Ri ojlanishning iq isodiy analizla i" asa ida
i ojlanishni aqa gina iq isodiy ko‘ sa kichla bilan emas, balki insoniya ning
a o onligi, a'lim a sog‘liqni saqlash kabi omilla bilan bog‘lashni
a'kidlagan.Ri ojlanish a moqla ini o‘ gangan olimla , masalan, Ha-Joon Chang,
Michael Toda o a Je ey Sachs, iq isodiy o‘sishni mu ozana li a ba qa o amalga
oshi ishda sanoa , qishloq xo‘jaligi a xizma la sek o ining ahamiya ini ko‘ sa gan.
Chang o‘zining "Kechikkan i ojlanish" asa ida i ojlanish a moqla ini in eg a siya
qilish a sanoa ni i ojlan i ishning za u ligini a'kidlagan. Toda o esa o‘zining
"Global i ojlanish" ki obida iq isodiy o‘sishning ij imoiy a ekologik aspek la ini
ko‘ ib chiqqan. Je ey Sachs esa global i ojlanishning s a egik yondoshu la ini
ahlil qilib, i ojlanayo gan mamlaka la uchun mu ozana li iq isodiy siyosa la ni
ishlab chiqish za u ligini ko‘ sa gan.
Ushbu maqolada ishla ilgan me odologiya si a ida adabiyo la ahlili,
a si lo chi a aqqoslash usulla i qo‘llanilgan. Maqola uchun asosiy me odologik
yondoshu quyidagila dan ibo a .
Adabiyo la ahlili. Iq isodiy o‘sish a i ojlanish a moqla i sohasidagi ilmiy
a amaliy adqiqo la , maqolala a ki obla o‘ ganildi. Adabiyo la ahlili o qali
iq isodiy o‘sishning u li omilla i, a moqla a s a egiyala o‘ asidagi aloqala a
ula ning i ojlanishga a'si i haqida aniq asa u hosil qilindi.
Ta si lo chi me od. Iq isodiy o‘sish a i ojlanish a moqla i haqida ma jud
naza iyala ni a ula ning iq isodiy amaliyo ga a'si ini a si lash o qali ushuncha
231
shakllan i ildi. Bu me od o qali iq isodiy o‘sishning u li a moqla i a ula ning
o‘za o a'si i ko‘ sa ib o‘ ildi.
Taqqoslash usuli. Tu li mamlaka la da amalga oshi ilgan iq isodiy siyosa la a
i ojlanish s a egiyala i aqqoslandi. Bu usul o qali iq isodiy o‘sishning sama ali
s a egiyala i a ula ning mu a aqiya la i yoki mu a aqiya sizlikla i o‘ ganildi.
Yagona izimli yondashu . Iq isodiy o‘sish a i ojlanish a moqla i
o‘ asidagi o‘za o bog‘liqlikla ni a o‘zga u chan omilla ni o‘ ganishda izimli
yondashu qo‘llanildi. Bu yondashu o qali iq isodiy o‘sishning ba qa o ligi a
sama ado ligi uchun za u bo‘lgan ba cha omilla bi izimda o‘ ganildi.
Iq isodiy o‘sish a i ojlanish a moqla i haqida olib bo ilgan adqiqo la a
naza iyala , shuningdek, ma jud s a egiyala ni ahlil qilish, mamlaka la uchun
muhim amaliy a siyala ni aqdim e adi. Iq isodiy o‘sishning asosiy omilla i,
masalan, in es i siyala , a'lim izimi, exnologiyala a ashqi sa do, iq isodiy
i ojlanishni a'minlashda za u bo‘lsa-da, ha bi mamlaka o‘ziga xos sha oi la ni
hisobga olishi ke ak. Bunga misol si a ida i ojlanayo gan mamlaka la iq isodiy
o‘sishni ezlash i ish uchun inno a siyala ni jo iy e ish, sanoa ni i ojlan i ish a
qishloq xo‘jaligini mode niza siya qilish za u ligini ko‘ ish mumkin. Iq isodiy
o‘sishning a moqla i o‘ asidagi o‘za o bog‘liqlikla a hamko lik, iq isodiy
i ojlanishda muhim ol o‘ynaydi. Sanoa sek o i ishlab chiqa ish sama ado ligini
oshi adi, xizma la sek o i esa iq isodiyo ning global aqoba ba doshligini
mus ahkamlaydi. Qishloq xo‘jaligi sek o i esa, ayniqsa i ojlanayo gan mamlaka la
uchun oziq-o qa xa sizligini a'minlash a qishloq hududla ida ba qa o iq isodiy
i ojlanishni qo‘llab-qu a lashda muhimdi . Bi oq, bu a moqla o‘za o bi -bi iga
bog‘liq bo‘lib, ula ning ha bi i iq isodiy o‘sishni maksimal da ajada qo‘llab-
qu a lash uchun mu ozana li i ojlanishni alab qiladi. Me odologiya o qali olib
bo ilgan ahlil, iq isodiy o‘sishni a'minlashda s a egik yondoshu la ning qanday
muhim ekanligini ko‘ sa di. In es i siyala ni ag‘ba lan i ish a a'lim izimini
yaxshilash, bi inchi na ba da, yuqo i malakali kad la a yangi exnologiyala ni
ishlab chiqishga xizma qiladi. Bu o‘z na ba ida sanoa a qishloq xo‘jaligining
sama ado ligini oshi adi. Xizma la sek o i, ayniqsa, a'lim, sog‘liqni saqlash a
u izm kabi a moqla , iq isodiy o‘sishning muhim a moqla i bo‘lib qoladi, chunki
ula na aqa iq isodiy da omad kel i adi, balki inson kapi alining i ojlanishini ham
a'minlaydi. Ri ojlanish s a egiyala ining mu a aqiya i, ko‘p holla da,
mamlaka ning iq isodiy a siyosiy sha oi la iga bog‘liq. Masalan, i ojlanayo gan
mamlaka la uchun iq isodiy o‘sishni ezlash i ishda in es i siyala ni jalb qilish a
inno a siyala ni i ojlan i ish za u . Bi oq, bu ja ayonni ba qa o a uzluksiz amalga
232
oshi ish uchun da la la siyosa ining sama ado ligi, da la a xususiy sek o
o‘ asidagi hamko lik, shuningdek, in a uzilma a a'lim izimining mukammalligi
muhim omilla di . O‘ ganilgan adabiyo la da ko‘ sa ilganidek, yuqo i malakali ishchi
kuchi a yangi exnologiyala ni jo iy e ish mamlaka la ning iq isodiy o‘sishiga ka a
u ki be adi.Bundan ashqa i, ashqi sa do a xalqa o iq isodiy aloqala iq isodiy
o‘sishni qo‘llab-qu a lashda ka a ahamiya ga ega. Global iq isodiyo da aol ish i ok
e ish, yangi bozo la ni ochish a ekspo ni ko‘pay i ish mamlaka la ning iq isodiy
mus ahkamligini oshi adi. Shuningdek, mamlaka la o‘ asidagi iq isodiy hamko lik
a o‘za o sa do yangi in es i siya a exnologiyala ni jalb qilishga xizma qiladi.
Iq isodiy o‘sish a i ojlanish a moqla i sohasida olib bo ilgan ahlilla
na ijasida quyidagi asosiy xulosala ga e ishildi.
Iq isodiy o‘sishning asosiy omilla i. Iq isodiy o‘sish uchun kapi al, mehna
esu sla i, exnologiyala a a'lim izimi kabi asosiy omilla ning oli ka a.
Mamlaka la , ayniqsa i ojlanayo gan da la la , yuqo i malakali ishchi kuchini
ayyo lash, exnologiyala ni jo iy e ish a in a uzilmani mode niza siya qilish o qali
iq isodiy o‘sish su 'a la ini ezlash i ishi mumkin. Ta'lim izimi a malakali kad la
ishlab chiqish, inno a siyala ni qo‘llab-qu a lash o qali o‘sishning da omiyligi a
ba qa o ligi a'minlanadi.
Ri ojlanish a moqla ining o‘za o bog‘liqligi. Iq isodiy o‘sishning u li
a moqla i o‘ asida kuchli o‘za o bog‘liqlik ma jud. Sanoa a xizma la sek o i
iq isodiy o‘sishni ezlash i sa, qishloq xo‘jaligi a qishloq hududla idagi iq isodiy
i ojlanishning ba qa o ligini a'minlaydi. Ushbu a moqla ni in eg a siya qilish a
mode niza siya qilish, iq isodiy o‘sishni na aqa miqdo iy, balki si a li ham oshi adi.
In es i siyala a ashqi sa do. In es i siyala ni jalb qilish a ashqi sa doni
i ojlan i ish iq isodiy o‘sishning asosiy u kila idan bi idi . Mamlaka la o‘z ichki
bozo la ini kengay i ish a yangi bozo la ni ochish o qali iq isodiy o‘sishni qo‘llab-
qu a lashi ke ak. Xalqa o sa do a in es i siyala iq isodiy o‘sishning
sama ado ligini oshi ishda muhim omil hisoblanadi. Shuningdek, xalqa o iq isodiy
hamko lik a o‘za o sa do o qali yangi exnologiyala a in es i siyala ni jalb qilish
mumkin.
Ba qa o iq isodiy o‘sish uchun s a egiyala . Iq isodiy o‘sishni ba qa o a
uzluksiz a'minlash uchun bi qa o s a egiyala ma jud. Mamlaka la ,
in es i siyala ni jalb qilish, a'lim izimini yaxshilash, inno a siyala ni qo‘llab-
qu a lash a sanoa ni mode niza siya qilish o qali o‘z iq isodiy i ojlanishini
qo‘llab-qu a lashi ke ak. Ushbu s a egiyala iq isodiy o‘sishning na aqa qisqa
mudda da, balki uzoq mudda da ham sama ali bo‘lishini a'minlashga yo dam be adi.
233
Ri ojlanish a moqla idagi mu a aqiya li aj ibala . Ri ojlanayo gan
mamlaka la , masalan, Janubiy Ko eya, Xi oy a Hindis on, o‘z iq isodiy o‘sishla ida
sanoa a exnologiya a moqla ini mode niza siya qilishga alohida e' ibo qa a ishdi.
Bu da la la , shu bilan bi ga, qishloq xo‘jaligini i ojlan i ishga ham ka a ahamiya
be dila . Ula ning iq isodiy i ojlanish aj ibala i boshqa mamlaka la uchun
namunali bo‘lib, i ojlanish s a egiyala ini mu a aqiya li amalga oshi ishda yo dam
be adi.
Xulosa
Iq isodiy o‘sish a i ojlanish a moqla i s a egiyala i mamlaka la ning
ij imoiy-iq isodiy i ojlanishida muhim ahamiya ga ega. Iq isodiy o‘sish jamiya
a o onligini oshi ish, yangi ish o‘ inla ini ya a ish a da la byudje ini o‘ldi ishda
asosiy omil hisoblanadi. O‘zbekis onda so‘nggi yilla da amalga oshi ilgan iq isodiy
isloho la , jumladan, sanoa ni mode niza siya qilish, qishloq xo‘jaligini
di e si ika siya qilish a xizma la sek o ini i ojlan i ish o qali iq isodiy o‘sish
su 'a la i oshi ilmoqda.
In es i siyala ni jalb qilish, inno a sion a aqamli exnologiyala ni jo iy e ish,
a'lim izimini akomillash i ish kabi s a egiyala iq isodiy o‘sishni ba qa o a
uzluksiz a'minlashda muhim ol o‘ynaydi. Shuningdek, ashqi sa do a xalqa o
iq isodiy aloqala ni i ojlan i ish mamlaka ning global aqoba ba doshligini
oshi ishga xizma qiladi.
Bundan ashqa i, iq isodiy o‘sishning ij imoiy aspek la iga e' ibo qa a ish,
ya'ni aholining u mush da ajasini oshi ish, a'lim a sog‘liqni saqlash izimla ini
yaxshilash, ij imoiy himoya cho ala ini kuchay i ish ham muhimdi . Bu omilla
jamiya ba qa o ligini a'minlash a ij imoiy adola ni oshi ishga xizma qiladi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Yo monqulo a N.I. "Iq isodiy o‘sish omilla ini akomillash i ish a ba qa o i ojlanishga
e ishish" // Qoqon Uni e si e i Xaba nomasi. 2024.
2. "Iq isodiy oʻsish" // Vikipediya.
3. "Inno a sion a aqamli exnologiyala ni iq isodiy o'sishga a'si i" // Resea chGa e. 2024.
4. O'zbekis on Respublikasi P eziden i PF-60-sonli Fa moni. "2022-2026-yilla ga mo'ljallangan
Yangi O'zbekis on s a egiyasi" // Lex.uz. 2022.
5. "O'zbekis onda iq isodiy o'sishning i ojlanish bosqichla i" // Cybe leninka.
6. "O'zbekis onning ij imoiy-iq isodiy i ojlanish s a egiyasi" // TSUE e-Book.
7. "O'zbekis on a Ye opa I i oqi o' asidagi hamko lik" // Vikipediya.
