238
POLIMER CHIQINDILARI: GLOBAL EKOLOGIK MUAMMO VA UNI
HAL ETISH YO‘LLARI
Abdullaye O abek Huseno ich
Iq isodiyo а pedаgogikа uni e si e i NTM . . .d., PhD .b p o esso
Qа shi shаhа , O‘zbekis on
E-mаil: [email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17665599
Ano a siya. Polime ma e ialla dan (PM) ayyo langan idish- a o a qadoqlash
mahsulo la i keng a qalgan bo‘lib, ula ning ishlab chiqa ish hajmi yil sayin o ib bo moqda.
Bi oq ushbu mahsulo la ning ekologik muammola ni kuchay i ayo gani – ayniqsa ula ning
pa chalanmasligi a chiqindila miqdo ining oshib bo ishi global da ajadagi muammo si a ida
ko‘ a ilmoqda. Qay a ishlash amaliyo i muammoni qisman hal qilsa-da, u ham yuqo i xa aja a
mehna alab e adi. Ay im da la la chiqindila ni kamay i ish a ikkilamchi ma e ialla dan
oydalanishni qonuniy jiha dan a ibga solmoqda. Mazku muammoning eng maqbul yechimi
si a ida biologik pa chalanadigan polime ma e ialla ni ishlab chiqish a amaliyo ga a biq e ish
za u ligi a’kidlanadi.
Kali so‘zla . polime ma e ialla , chiqindila , qay a ishlash, ekologik muammo, bio-
pa chalanish, qadoqlash, ikkilamchi xomashyo.
Ano a siya. Полимерные материалы (ПМ), используемые для упаковки и тары,
находят широкое применение, и объем их производства ежегодно растет. Однако из-за их
низкой разлагаемости и накопления отходов возникает острая экологическая проблема.
Хотя переработка отходов частично решает этот вопрос, она требует значительных
затрат и усилий. Некоторые страны вводят законодательные нормы для обязательного
использования вторичных ПМ. Наиболее перспективным решением считается разработка
биоразлагаемых полимеров, которые распадаются на безопасные компоненты под
воздействием внешней среды.
Ключевые слова. полимерные материалы, отходы, переработка, экологическая
проблема, биоразложение, упаковка, вторичное сырьё.
Ano a siya. Polyme ma e ials (PM), widely used in packaging and con aine s, a e
inc easingly p oduced each yea . Howe e , hei esis ance o decomposi ion and accumula ion in
he en i onmen ha e aised se ious ecological conce ns. While ecycling o e s a pa ial solu ion,
i is labo -in ensi e and cos ly. Se e al coun ies a e in oducing egula ions o encou age he use
o ecycled PM. The mos p omising solu ion is he de elopmen and implemen a ion o
biodeg adable polyme s ha can b eak down in o ha mless componen s unde en i onmen al
condi ions.
Keywo ds. polyme ma e ials, was e, ecycling, en i onmen al p oblem, biodeg ada ion,
packaging, seconda y aw ma e ials.
Polime ma e ialla (PM) is e’molining us un yo‘nalishi bu idish- a o,
qadoqlash (moslashu chan a qa iq) hamda bi ma alik idishla ishlab chiqa ishdi :
ishlab chiqa ilayo gan PM hajmining qa iyb 40 oizi oziq-o qa (47%) a nooziq-
o qa (53%) mahsulo la i uchun a o a qadoqlash si a ida ishla iladi. O‘ gan as ning
239
70-yilla ining o‘ ala idayoq bu sohala da PM is e’moli bo‘yicha shisha a qog‘oz-
ka on ma e ialla idan keyin uchinchi o‘ inga chiqdi. Ammo shisha idishla , oda da,
qay a oydalanish aylanishida bo‘lsa, qog‘oz esa abiiy sha oi da pa chalanadi.
PMdan ayyo langan qadoqla esa, maishiy chiqindila ning 40 oizidan o ig‘ini
ashkil e gan holda, deya li "abadiy" – ula 30–80 yil da omida pa chalanmaydi. Shu
bois "polime axla i" bilan qanday muomala qilish ke akligi bugungi kunda global
ekologik muammoga aylanmoqda.
Polime chiqindila i muammosining yechimi XXI as da dunyodagi ekologik
hola ga ka a a’si ko‘ sa adi a, eh imolki, PM ishlab chiqa ishning i ojlanish
su ’a la i a yo‘nalishla ini belgilaydi. Aks holda, insoniya o‘zini polime
chiqindila i – ya’ni PM mahsulo la ini ishlab chiqa ishdagi chiqindila (masalan,
qolipdan aj a ilgan bo‘lakla , ishlab chiqa ishdagi o iqcha ma e ialla a boshqala )
hamda oydalanilgan PM mahsulo la i (keyinchalik – PM chiqindila i deb a aladi)
bilan o‘ ab ashlaydi.
PM chiqindila ini yoqish a pi oliz qilish esa ekologik muhi ni ubdan
yaxshilamaydi, chunki bu ja ayonda i ik o ganizmla uchun za a li bo‘lgan ko‘plab
gazla a ae ozolla aj alib chiqadi.
Ikkilamchi qay a ishlash ( ecycling) bu masalani qisman hal qiladi, bi oq bu
ye da ham ka a mehna a ene giya sa i alab e iladi: maishiy chiqindila dan PM
a o a qadoqla ni aj a ish, ula ni PM u la iga ko‘ a sa alash, yu ish, qu i ish,
maydalash a keyin yakuniy mahsulo ga qay a ishlash ke ak bo‘ladi.
Ba’zi mamlaka la da PM chiqindila ini qay a ishlashni jadallash i ish uchun
majbu iy yig‘ish a qay a ishlash bo‘yicha qonuniy me’yo la qabul qilinmoqda.
Masalan, G‘a biy Ye opaning ay im da la la i di ek i ala ida polime qadoqla da
kamida 15% ikkilamchi PM ishla ilishini alab qiladi. Ge maniyada bu k o a 50% ni
ashkil e adi a 60% gacha oshi ilishi ejalash i ilgan. Bi oq ba’zi mu axassisla buni
exnik jiha dan mumkin emas deb hisoblaydi, chunki aqa anspo a nooziq-o qa
mahsulo la i uchun 25% gacha ikkilamchi PMdan oydalanish mumkin, oziq-o qa
mahsulo la i uchun esa emas.
Shuningdek, bi lamchi a ikkilamchi PM a alashmasidan ayyo langan
mahsulo la anna xi bilan bog‘liq aziya ham mu akkabdi . Bi omondan, bu un
dunyoda bi lamchi PM na xi doimiy a ishda o ib bo moqda, ikkinchi omondan,
PM chiqindila ini yig‘ish a qay a ishlash bilan bog‘liq qo‘shimcha xa aja la a alash
PM na xining oshishiga olib keladi. Bunda ula ning si a i, oda da, bi lamchi PMga
nisba an pas bo‘ladi. Shuningdek, psixologik jiha dan ham ha bi is e’molchi
240
bunday (ha o se i ika langan bo‘lsa ham) mahsulo la dan oydalanishga ozi
bo‘la e maydi – masalan, oziq-o qa mahsulo la i qadoqlashda.
Fa az qilaylik, PM a o a qadoqla ning muhim qismi ikkilamchi qay a
ishlashdan o‘ adi. Shunda ham sa ol ug‘iladi: bu ma e ialni necha ma a qay a
ishlash mumkin? Bi pay kelib, bu muammoni boshqa yo‘l bilan hal qilish za u
bo‘ladi. Ha qanday hola da ham a o -muhi dagi ekologik aziya yomonlashib
bo moqda a bu hola ko‘p jiha dan polime "axla i"ning o‘planishi bilan bog‘liq.
Mu axassisla ik icha, bu muammoning adikal yechimi – bu ashqi muhi
omilla i a’si ida belgilangan aq ichida o‘z-o‘zidan pa chalanib, i ik a noo ganik
abia uchun xa siz komponen la ga aylana oladigan keng u dagi PM ya a ish a
jo iy qilishdi . Yuqo i molekulya bi ikmala ning aynan mana shunday bio-
pa chalanish xususiya i PM chiqindila ini boshqa ishdagi ko‘plab muammola ni
ba a a e ishga yo dam be adigan us u o yo‘nalishga aylanishi ke ak.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Барышева, Н. С., & Жданова, А. А. (2018). Полимерные материалы и экология:
переработка и утилизация отходов. Москва: Химия.
2. Исаев, А. И. (2015). Экологически безопасные полимерные материалы: биоразлагаемые
полимеры. Санкт-Петербург: Политехника.
3. Na ayan, R. (2001). Biodeg adable and Compos able Al e na i es o Con en ional Plas ics. In
Handbook o Biodeg adable Polyme s (pp. 1-22). CRC P ess.
4. Алимов, В. А. (2017). Утилизация и переработка отходов полимерных материалов.
Москва: Профобразование.
5. Eu opean Commission. (1994). Eu opean Pa liamen and Council Di ec i e 94/62/EC on
Packaging and Packaging Was e. O icial Jou nal o he Eu opean Communi ies.
6. Shamsuye a, M., & End es, H.-J. (2021). Plas ics ecycling in he EU: Challenges and
oppo uni ies. Sus ainabili y, 13(19), 10620. h ps://doi.o g/10.3390/su131910620
7. Турсунов, Ш. А. (2020). Polime ma e ialla ni qay a ishlash a ekologik xa sizlik masalala i.
Toshken : Fan a exnologiya nash iyo i.
8. G oss, R. A., & Kal a, B. (2002). Biodeg adable Polyme s o he En i onmen . Science,
297(5582), 803–807. h ps://doi.o g/10.1126/science.297.5582.803
9. Шевченко, В. В. (2019). Современные подходы к решению проблемы пластиковых
отходов. Экология и промышленность России, 23(4), 6-10.
10. Тожиев, Н. Т., & Тургунов, Ж. Ж. (2021). Polime chiqindila a ula ning ekologik
xa sizligini a’minlash yo‘lla i. O‘zbekis on anla akademiyasi axbo o nomasi, 4(1), 112–117.
