241
EKOLOGIK MUAMMOLAR VA ULARNINI BARTARAF ETISHDA
HOZIRGI DAVRDAGI GLOBAL MUAMMOLAR
Nulu a I naza o a Isma ullaye na
Xalqa o inno a sion uni e si e i, “Aniq anla , ye kadas i a kommunal xo‘jaligi”
ka ed asi dosen i,
E-mail: [email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17665609
Anno asiya: Mazku maqola ekologik muammola a uni ba a a e ish masalala iga
bag‘ishlangan bo‘lib, bunda asosan insonnning a o muhi ga a’si ini o‘g‘ i baholay bilishda
yo dam be adi. Hozi gi da da insoniya oldida u gan eng dolza b a yechimini ku ayo gan
masala haqida ik yu i iladi. Tabia ni muho aza qilishda BMT bu un dunyoda olib bo ilayo gan
ishla haqida nazo a qilib bo ishi ko‘zda u ilgan.
Insoniya hayo aoliya ining eng ilg‘o g‘oyala ining abia bilan bog‘liq masala i ezda
yechimini opishi za u masala. Shunining uchun mazku ma zuda bu ik la yu il ilgan. Ushbu
ma e ialni chop e ishga adbiq e ish za u dep hisoblaymiz.
Kali so‘zla : ekologiya, global, issiqxona sama asi, ka bona angid id, is gazi, xalqa o
hamko lik, BMT, kimyo iy moddala , iq isodiy inqi oz.
Ekologik muammola – bu inson aoliya i na ijasida abiiy muhi ning buzilishi,
abiiy asu sla ning kamayishi a a o -muhi ga za a ye kazu chi ja ayonla di .
Bugungi kunda ekologik inqi oz bu un insoniya uchun eng global muammola dan
bi i hisoblanadi.
Hozi gi da dagi global ekologik muammola dan bi i bu iqlimning o‘zga ishi.
Bu ja ayonda ka bona angid id, is gazi a boshqa zaha li gazla ning oshib bo ishi
bilan ye yuzasida “issiqxona sama asi” hosil bo‘lishi, bundan ashqa i kimyo iy
moddala ning ozalanib ulgu masdan yana o‘planib qolishi sabab bo‘ladi. Buning
na ijasida muzlikla ning e ishi yuzaga kelmoqda. Muzlikla ning e ishi esa dengiz
sa hining ko‘ a ishi kabi muammola ni yuzaga kel i adi. Chuchuk su miqdo ining
kamayishi yuzaga kelmoqda.
Hozi gi pay da insoniya oldida u gan eng dolza b masalala dan bi i bu
ekologik muammola di . Fan- axnika a aqqiyo i, sanoa ning jadal i ojlanishi,
shaha la ning kengayishi a aholining ko‘payishi abia ga kuchli bosim o‘ kazmoqda.
Na ijada ha o, su a up oqla ning i loslanishi, o‘ monla ning kamayishi, iqlim
o‘zga ishi kabi muammola bu un dunyoda jiddiy oqiba la ga olib kelmoqda.
Ekologik muammola ning ba a a e ilishida yana bi asosiy masalal dan bi i
bu ha oning i loslanishi. Bunda anspo osi ala i, za od- ab ikala , ene giya ishlab
chiqa ish ko xonala ining a mos e aga zaha li gazla ni chiqa ish, bu global isish,
242
kislo alali yong‘i ning hosil bo‘lishi kabi muammola yuzaga kelmoqda. Inson
saloma ligi esa bu ja ayonda muammoga aylanmoqda.
Tup oqla ning i loslanishi esa unumdo likning pasayishiga olb keladi. Su
ha zala ining i loslanishi da yo su la i miqdo ining kamayishi, da yoga
ashlanayo gan chiqindila miqdo ini oshib bo ishi na ijasida da yo su la i ham
i loslanib bo moqda.
Hozi gi da dagi kimyo iy moddala abia da ko‘plab ishla ilmoqda. Ayniqsa
sanoa da ishlab chiqa ishda u li moddala dan oydalaniladi, qishloq xo‘jaligida esa
azo li og‘i la ko‘plab qo‘llanilmoqda, ha xil o‘simlikni o‘s i u chi s imulya o la a
boshqa moddala dan oydalanish na ijasida abia da kimyo iy moddala ning oshib
bo ishi kuza ilmoqda.
Kun sayin insoniya su aqchilligiga ham duch kelayap i. Chunki ichiladigan
da yo su ining ka a qismi sanoa da qo‘llanilmoqda.
Global muamoning yuazaga yuzaga kelishi insonning asl mohiya i bilan
yashash a si o‘ asidagi maso a kun sayin kengaya bo ayo ganligi a inson aoliya i,
abia ni ma jud uning qud a i beqiyos da ajada ulkan kuch si a ida ye ku asida
namoyon bo‘lmoqda. Haqiqa dan ham kishilik jamiya i hozi gi kunda shunday ishlab
chiqa ish ya a gak-ki, bu kuch yo damida insoniya ye bag‘ idan million onnalab
uda, ne , ko‘mi singa i abiiy qazilmala i bi joydan ikkinchi joyga ko‘chi ish,
qay a ishlash a xalq xo‘jaligining u li sohala ida qo‘llash qud a iga ega.
Ekologik sis emala o‘zining nihoya da mu akkab dinamik hodisala bilan
xa ak e nib, ula kechikish hodisala i, o‘zga ib u ishi, akkumulya i e ek la i,
kamchilikla i, ula ning o‘za o bi -bi la i bilan bog‘liqligida namoyon bo‘ladi.
Global ekologik muammola ni ba a a e ish uchun Xalqa o hamko lik su a
ha odek muhimdi . 1945 yilda BMT ashkil e ish munosaba i bilan ekologiya
sohasidagi xalqa o hamko lik ushbu xalqa o ashkilo aoliya ining muhim a kibiy
qismi si a ida i ojlana boshladi. Hozi da BMT 14 a ix isoslashgan ashkilo la idan 6
asi a o -muhi muho azasiga aloqado masalala bilan shug‘ullanadi.
Hozi gi aq da global muammola ning 4 a gu uhi ma jud bo‘lib, bula
Xalqa o siyosiy munosaba la da ujudga kelgan global muammola :
Xalqa o iq isodiy munosaba la da paydo bo‘lgan global muammola ;
Ij imoiy sohada ugudga kelgan global muammola ;
Inson a abia o‘ asidagi munosaba la ning buzilishi na ijasida ujudga
kelgan global muammola kabila di .
243
Tabia dagi bo‘layo gan ekologik muamola ni ba a a e ishning quyidagi
usulla i ma jud: Bula jahon hamjamiya ini bi lash i ish za u . Bunda global
muammola ga qa shi ku ashda ba cha da la la ning hamko likda ha aka i za u .
Keyingi o‘ inda qonunchilikni kuchay i ish za u bo‘ladi: Bunda ekologik
alabla ni buzganlik uchun majbu iy ja obga likni og‘i lash i ish muhim hisoblanadi.
Masalan, ha bi kesilgan da ax uchun ja ima solinishi a hokazola .
A o muhi ni muho aza qilish uchun cho ala yu i ish quyidagicha bo‘lishi
mumkin. Umumiy ekologik aziya ni yaxshilash maqsadida a mos e a a
gid os e aga chiqindila chiqishini chega alash. Bunday cho ala quyidagicha bo‘lishi
mumkin:
Umumiy ekologik aziya ni yaxshilash maqsadida abia kompleksla ini
saqlash maqsadida qo‘ iqxonala , milliy bog‘la ya a ish;
Ba’zi u la ni saqlab qolish uchun masalan baliq o lashni cheklash. O qilishni
cheklash. Chiqindila ashlanishini cheklash.
A o muhi ni muho aza qilishning ilmiy asosla ini ekologiya ani o ganadi.
Ekologiya abiiy muhi ga inson a’si ining oqiba la ini o‘ ganish, ahlil e ish a ula ni
ba a a e ishga yo dam be adi. U insonning abia bilan o‘za o munosaba la ini ahlil
qilib, iq isodiy, ilmiy a sog‘lomlash i ish jiha la ini aniqlaydi. Masalan, ekologiya
sanoa ning ha oni i loslan i ishi, abiiy esu sla ning kamayishi, iqlim o‘zga ishla i
kabi global muammola ni o‘ ganadi a ula ga yechim opishga ha aka qiladi.
• Tahlil a adqiqo bo‘yicha: Ekologiya insonning abiiy esu sla dan
oydalanishi, uning a o -muhi ga salbiy a’si i (ha o, su , up oqning
i loslanishi) a bu a’si la ning oqiba la ini (masalan, ozon qa lamining
yupqalashishi, iqlim o‘zga ishla i) o‘ ganadi.
• Iq isodiy muammola bo‘yicha: Ekologiya insonning iq isodiy aoliya i
na ijasida yuzaga keladigan esu sla ning kamayishi a uning oqiba la ini ahlil
qiladi.
• Sog‘lomlash i ishga yo dam bo‘yicha: Tabia ning saloma likka ijobiy
a’si ini o‘ ganadi a i loslanish oqiba ida yuzaga keladigan sog‘liq
muammola ini ahlil qiladi.
• Ilmiy asos bo‘yicha: Ba cha bilimla ning asosini ashkil e u chi abia ni
o‘ ganish o qali insonning abia ga a’si i bo‘yicha ilmiy xulosala
shakllan i adi.
• Yechimla akli e ishda: Ekologiya muammola ni ba a a e ishga qa a ilgan
yechimla (masalan, oza exnologiyala dan oydalanish, esu sla ni ejash)
akli e adi.
244
Xulosa qilib ay ganda, ekologik muammola dolza b masala hisoblanib,
insoniya saloma ligini saqlashda eng asosiy ko‘ sa kich hisoblanadi. Chunki a o -
muhi muammola i bu un dunyoda insoniya oldida u gan muammola dan
bo‘lganligi uchun asosiy masalala ni yo i ib be adi. Baja ilishi lozim bo‘lgan
masala ning asl maqsadi yo i ilishi lozimdi . Bunda mana shu masalalala ma zuda
keng yo i ildi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. To‘x aye A., Hamido A. “Ekologiya asosla i a abia ni muho aza qilish” T. ”O‘qi u chi”
1994 yil.
2. E gashe A., To‘x aye A., Ma lono O. “Ekologiya”. Toshken -2003 yil
3. Odum Y.U. “Osno yiy ekologi” Mosk a 1975 yil
4. Mus a oye S., Su ono P., O‘ oqo S. “Umumiy ekologiya”. Toshken -2006 yil
