245
GEOGRAFIK QOBIQ VA UNING QONUNIYATLARI HAQIDAGI
TA’LIMOT
Tosho Xudoynaza Ramazono ich,
Muxammado a Mahliyo Ha iz qizi,
Buxo o da la pedagogika ins i u i, Aniq a abiiy anla akul e i “Geog a iya” ka ed asi
p o esso i g. .n a o‘qi u chisi
Nu xono a Ga ha Xolmi za qizi,
Aniq a abiiy anla akul e i geog a iya yo‘nalishi alabasi
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17665622
Anno a siya: Ushbu inshoda geog a ik qobiqning mohiya i, uzilishi a uning asosiy
qonuniya la i ilmiy-naza iy asosda yo i ilgan. Geog a ik qobiq ye ning eng aol a mu akkab abiiy
izimi bo‘lib, li os e a, a mos e a, gid os e a a bios e aning o‘za o a’si i na ijasida shakllanadi.
Inshoda geog a ik qobiqning bu unlik, i miylik, zonallik, e ikal qa lamlilik, moddala aylanishi
a ene giya almashinu i kabi qonuniya la i ba a sil ushun i iladi. Shuningdek, geog a ik
qobiqdagi abiiy ja ayonla ning o‘za o bog‘liqligi, abiiy kompleksla ning shakllanishi, inson
aoliya ining geog a ik qobiq ba qa o ligiga a’si i a ba qa o i ojlanish amoyilla ining
ahamiya i izohlanadi. Mazku ish geog a iya anini o‘ ganayo ganla uchun naza iy asos bo‘lib
xizma qiladi a abia hamda jamiya o‘ asidagi o‘za o aloqala ni chuqu oq anglashga yo dam
be adi.
Kali so‘zla : Geog a ik qobiq, geog a ik qonuniya la , abia kompleksla i, modda
aylanishi, ene giya almashinu i, zonallik, i miylik, abiiy esu sla , ekologik mu ozana , e ikal
qa lamlilik, geog a ik zonala , iqlim o‘zga ishi, ba qa o i ojlanish, abiiy komponen la ,
geo izim, geog a ik ja ayonla , bios e a, a mos e a, li os e a, gid os e a.
Geog a ik qobiq - Ye sha ining eng mu akkab, eng o‘ziga xos a dinamik
izimla idan bi idi . U li os e a, gid os e a, a mos e a a bios e aning o‘za o uzluksiz
a’si idan hosil bo‘lgan yagona abia kompleksi bo‘lib, ba cha abiiy ja ayonla a
hodisala aynan shu hududda sodi bo‘ladi. Geog a ik qobiq Ye yuzini o‘ ab u gan
hayo makoni si a ida insoniya a aqqiyo i, iqlim o‘zga ishla i, su a up oq
esu sla ining shakllanishi, o‘simlik a hay ono dunyosining xilma-xilligi uchun
asosiy sha oi ya a adi. Geog a ik qobiqning eng muhim xususiya la idan bi i – uning
yaxli ligi a o‘za o bog‘liqligidi . Tabia ning bi o qismidagi o‘zga ish boshqasiga
be osi a a’si ko‘ sa adi. Masalan, a mos e a ha o a ining ko‘ a ilishi muzlikla ning
e ishiga, su sa hi a okean oqimla i ejimining o‘zga ishiga olib keladi. Shu a iqa,
geog a ik qobiq abiiy komponen la ning o‘za o chamba chas bog‘langan izimi
si a ida namoyon bo‘ladi.
Geog a ik qobiqda sodi bo‘ladigan ja ayonla ma’lum qonuniya la ga
asoslanadi. Ula dan bi inchisi – bu unlik qonuniya i. Bu qonuniya ga ko‘ a,
qobiqning ba cha a kibiy qismla i yagona izimni hosil qiladi. Ikkinchi muhim
246
qonuniya - uzluksizligi a chega alanganligi bo‘lib, geog a ik qobiq ga chi Ye
sha ini o‘liq qam ab olsada, uning yuqo i a pas ki chega ala i aniq: yuqo ida
opos e a bilan, pas da esa li os e aning yuqo i qa lamla i bilan chega alanadi. Yana
bi muhim qonuniya - i miklik, ya’ni abia da ja ayonla ning ak o iy sodi
bo‘lishidi . Kun- un almashinu i, aslla ning ke ma-ke ligi, gid ologik ja ayonla ,
shamolla a yog‘in-sochinla ning da iyligi geog a ik qobiqning i mik
xususiya idi . Shuningdek, zonallik qonuniya i ham ka a ahamiya ga ega. Quyosh
adia siyasining u licha aqsimlanishi na ijasida Ye yuzida iqlim min aqala i, up oq
u la i, o‘simlik a hay ono dunyosi geog a ik zonala bo‘yicha a qlanadi.
Geog a ik qobiqning o‘ziga xos yana bi qonuniya i - in eg allik yoki o‘za o a’si
qonuniya idi . Masalan, o‘ monla ning qisqa ishi iqlimning qu uqlashishiga,
up oqning deg ada siyasiga, hay onla yashash muhi ining o‘zga ishiga olib keladi.
Bu esa abia da ha bi hodisa boshqa ja ayonla bilan bog‘langanini ko‘ sa adi.
Insoniya ning xo‘jalik aoliya i ham geog a ik qobiqda ka a o‘zga ishla
kel i moqda. U baniza siya, sanoa ko xonala i, qishloq xo‘jaligi, anspo
a moqla ining kengayishi abia komponen la i o‘ asidagi mu ozana ga a’si
qilmoqda. Shu sababli geog a ik qobiq qonuniya la ini chuqu o‘ ganish, abia dan
oqilona oydalanish, ekologik ba qa o likni a’minlash bugungi kunning eng muhim
azi ala idan bi idi . Geog a ik qobiqning o‘ziga xosligi shundaki, unda moddala
doimo aylanishda bo‘ladi.
Su ning bug‘lanishi, yog‘in si a ida ye ga qay ishi, da yola o qali okeanla ga
quyilishi, o‘simlikla ning o osin ez ja ayoni, hay onla ning na as olishi hamda
up oqdagi biologik ja ayonla – bula ning ba chasi moddala aylanishining a kibiy
qismla i hisoblanadi. Ushbu ja ayonla geog a ik qobiqning doimiy yangilanib
u ishini a’minlaydi. Aga aylanish ja ayoni buzilsa, ekologik muammola
kuchayadi, abiiy mu ozana izdan chiqadi. Geog a ik qobiqda ene giya ham uzluksiz
ha aka da bo‘ladi. Quyosh adia siyasi Ye yuzidagi ba cha ja ayonla ning asosiy
ha aka lan i u chi kuchidi . Quyoshdan kelgan ene giya shamolla ni ha aka ga
kel i adi, okean oqimla ini shakllan i adi, o‘simlikla uchun o osin ez ja ayonini
a’minlaydi. Shuningdek, ene giyaning o‘zga ib u ishi iqlim zonala i, o‘simlik a
hay ono dunyosining aqsimlanishini belgilaydi. Shu bois geog a ik qobiqda
ene giya almashinu i qonuniya ini o‘ ganish abia ni chuqu anglashda muhim o‘ in
u adi.
Geog a ik qobiqning yana bi muhim jiha i - e ikal qa lamlilik. Ye yuzidan
yuqo iga ko‘ a ilgan sa i a mos e a a kibi, ha o a i a zichligi o‘zga adi. Xuddi
shuningdek, ye os iga chuqu lashgan sayin li os e aning a kibi, zichligi a ha o a i
247
o‘zga ib bo adi. Bu qa lamlilik geog a ik ja ayonla ning hududiy a qlanishiga olib
keladi. Masalan, og‘ min aqala ida ha o a ning o‘ acha pasayishi, o‘simlik
u la ining o‘zga ib bo ishi, da yola ning shakllanishi ana shu e ikal zonallik bilan
bog‘liq. Geog a ik qobiqning i ojlanishi uzoq geologik da la ni o‘z ichiga oladi.
Ye a ixida bi necha ma a global iqlim o‘zga ishla i, okean sa hining ko‘ a ilishi
yoki pasayishi, ma e ikla ning ko‘chishi, ulkanik aollikning kuchayishi kabi
ja ayonla sodi bo‘lgan. Bu hodisala geog a ik qobiqning hozi gi ko‘ inishini
shakllan i gan. Masalan, qadimgi okean ubi bugungi kunda baland og‘ izmasi
si a ida namoyon bo‘lishi yoki aksincha, qu uqlikla su os iga cho‘kib qolishi
mumkin bo‘lgan.
Bugungi kunda global ekologik muammola ham geog a ik qobiq
qonuniya la ini o‘ ganishni yanada dolza b qilmoqda. A mos e aga chiqa ilayo gan
za a li gazla , su esu sla ining i loslanishi, o‘ monla ning qisqa ishi, up oqla ni
sho‘ lanishi a e oziyaga uch ashi - bula ning ba chasi geog a ik qobiqning o‘za o
bog‘liq komponen la iga salbiy a’si ko‘ sa moqda. Bu ja ayonla na aqa abia
mu ozana ini buzadi, balki insonla ning hayo si a iga, iq isodiy i ojlanishiga ham
a’si qiladi. Shu bois, geog a ik qobiq a uning qonuniya la ini bilish ha bi kishi
uchun muhimdi . O‘qu chila bu ma zuni o‘ ganish o qali abia ning yaxli ligini,
ja ayonla ning o‘za o bog‘liqligini, insonning ekologik mas’uliya ini ushunib bo adi.
Geog a ik a akku ni i ojlan i ish o qali ye esu sla idan oqilona oydalanish
ko‘nikmala i shakllanadi. Ayniqsa, ekologik madaniya ni oshi ish, abia ni muho aza
qilishga bo‘lgan munosaba ni kuchay i ish jamiya a aqqiyo i uchun za u di .
Geog a ik qobiqning ba qa o i ojlanishi uchun insonning abia ga munosaba i hal
qilu chi omilla dan bi idi . Aholining ko‘payishi, sanoa ning kengayishi, anspo
osi ala ining ko‘payishi abiiy esu sla ning haddan ashqa i ishla ilishiga sabab
bo‘lmoqda. Bu esa qobiqning ichki qonuniya la iga zid a ishda o‘zga ishla ni
kuchay i adi. Masalan, ye os i su la i a ibsiz o ib olinishi na ijasida ye sa hida
cho‘kish hodisala i kuza ilishi mumkin. O‘ monla ning kesilishi esa na aqa hay ono
dunyosiga, balki iqlimning o‘zga ishiga ham sabab bo‘ladi. Bunday misolla
geog a ik qobiqning nozik a bog‘langan izim ekanini yana bi bo asdiqlaydi.
Geog a ik qobiqni o‘ ganishda ilmiy- adqiqo me odla ining ahamiya i ka a.
Zamona iy geoin o ma sion izimla (GAT), maso adan zondlash exnologiyala i,
sun’iy yo‘ldosh ma’lumo la i geog a ik ja ayonla ni aniq ahlil qilish imkonini
be moqda. Bu exnologiyala o qali hududla ning ekologo-geog a ik hola ini
kuza ish, iqlim o‘zga ishla ini moni o ing qilish, abiiy o a la xa ini baholash a
p ognozlash mumkin. Shuningdek, geog a ik modellash i ish usulla i yo damida
248
geog a ik qobiqdagi eh imoliy ja ayonla oldindan ko‘ iladi a muhim qa o la qabul
qilishda ilmiy asos bo‘lib xizma qiladi. Geog a ik qobiqning yana bi o‘ziga xos
jiha i - abiiy kompleksla ning shakllanishidi . Ha bi hududning iqlimi, up og‘i,
o‘simlik a hay ono dunyosi, su esu sla i u licha bo‘lib, ula o‘za o bi
bu unlikda abiiy geog a ik kompleksni hosil qiladi. Masalan, chala cho‘l, cho‘l,
o‘ mon, og‘, dash kabi abiiy zonala o‘ziga xos ja ayonla ga ega. Ha bi zona
geog a ik qobiq qonuniya la i a’si ida shakllanadi a o‘ziga xos abiiy ja ayonla
bilan aj alib u adi. Bu kompleksla inson aoliya ining hududiy ashkil e ilishida ham
muhim ol o‘ynaydi. Geog a ik qobiqning dinamikligini hisobga olgan holda,
abia dan oydalanish s a egiyasi ham ilmiy asosga ega bo‘lishi za u . Masalan,
qu g‘oqchil hududla da su ni ejab oydalanish, ye la ning sho‘ lanishiga qa shi
ku ash, o‘ monla ni iklash, da yola ni muho aza qilish kabi adbi la geog a ik qobiq
ba qa o ligini a’minlashga xizma qiladi. Bundan ashqa i, iqlim o‘zga ishiga
moslashish, abiiy o a la xa ini kamay i ish, ekologik xa sizlikni a’minlash kabi
cho a- adbi la ham global da ajada ahamiya kasb e adi. Shuni alohida a’kidlash
ke akki, geog a ik qobiq a uning qonuniya la ini o‘ ganish na aqa geog a iya
anining p edme i, balki global ekologik siyosa ning ham asosidi . BMT, UNESCO,
FAO kabi xalqa o ashkilo la geog a ik qobiqni muho aza qilish, ekologik
mu ozana ni saqlash, ba qa o i ojlanish s a egiyala ini amalga oshi ish bilan
shug‘ullanmoqda. Bu esa geog a ik qobiqning na aqa abiiy ja ayonla , balki
insoniya kelajagi uchun ham naqada muhimligini ko‘ sa adi. Umuman olganda,
geog a ik qobiq - mu akkab, ko‘p qa lamli a doim o‘zga ib u u chi izim bo‘lib,
uning qonuniya la ini bilish abia ni anglash, ekologik muammola ni hal e ish, abia
a jamiya o‘ asidagi uyg‘unlikni a’minlash uchun muhim ahamiya ga ega. Inson
aqa ushbu qonuniya la ga mos a ishda ha aka qilgan aqdi da, Ye ning abiiy
boylikla i as ab qolingan bo‘ladi a kelajak a lodla ga ba qa o hayo iy makon
qoldi iladi. Geog a ik qobiqning ba qa o i ojlanishi masalasiga yana bi muhim
jiha - abiiy esu sla dan oqilona oydalanish amoyili ki adi. Ye os i boylikla i,
su esu sla i, o‘ monla , up oq unumdo ligi, biologik xilma-xillik kabi ba cha
komponen la cheklangan bo‘lib, ula o‘g‘ i boshqa ilmasa, qay a iklanmas da ajada
yo‘qolib ke ishi mumkin. Shuning uchun ham bugungi kunda abia dan oydalanish
s a egiyala ida “ba qa o i ojlanish”, “ekologik balans”, “ esu sla ni qay a iklash”
kabi ushunchala alohida o‘ in u moqda. Tabia kompleksla ining buzilishi yoki
ula ning haddan ashqa i eksplua a siya qilinishi geog a ik qobiq qonuniya la iga
qa shi ha aka bo‘lib, bu ekologik muammola ni chuqu lash i adi. Masalan,
up oqning no o‘g‘ i ishla ilishi e oziyaning kuchayishiga, biologik xilma-xillikning
249
kamayishiga, su ning i loslanishiga olib keladi. O‘ monla ning kamayishi ka bona
angid idning ko‘payishiga sabab bo‘lib, global isishni jadallash i adi. Bu o‘zga ishla
esa geog a ik qobiqning abiiymu ozana ini izdan chiqa adi. Shu bilan bi ga,
geog a ik qobiqning yana bi muhim jiha i - hududiy a qlanish. Ye sha ining u li
bu chakla i abiiy sha oi la , iqlim, elye , ye os i boylikla i, lo a a auna bilan bi -
bi idan a q qiladi. Bu a qlanish geog a ik qonuniya la ning amaliy ko‘ inishidi .
Masalan, ek a o ial hududla yuqo i ha o a a namlik bilan aj alib u sa, qu b
min aqala i so uq iqlim, qu uq ha osi bilan xa ak e lanadi. Cho‘l a ya im cho‘l
hududla ida yog‘in kam, o‘simlikla siy ak, hay ono dunyosi sha oi ga moslashgan
bo‘ladi. Bu hududiy a o u la inson xo‘jalik aoliya la ini ham u licha
shakllan i adi. Insoniya geog a ik qobiq qonuniya la idan kelib chiqib yashashi
za u . Masalan, su aqchilligi bo‘lgan hududla da omchila ib sug‘o ish, su ni ejash
exnologiyala idan oydalanish, shamol kuchli bo‘lgan hududla da esa shamol
ene ge ikasidan oydalanish iq isodiy hamda ekologik jiha dan eng maqbul
yondashu di . Demak, abia qonuniya la ga bo‘ysunadi, inson esa shu
qonuniya la ga mos a ishda aoliya yu i ishi ke ak. Kelajak a lod uchun sog‘lom
ekologik muhi qoldi ish geog a ik qobiqdan oqilona oydalanishni aqozo qiladi.
Bugungi kunda “yashil iq isodiyo ”, “ oza exnologiyala ”, “ene giya ejamko lik”,
“qay a iklanu chi ene giya manbala i” kabi yo‘nalishla geog a ik qobiqni as ashga
xizma qilmoqda. Bu ja ayonla na aqa abia ni muho aza qiladi, balki iq isodiy
i ojlanishning yangi, ekologik xa siz yo‘lini akli e adi.
Xulosa
Geog a ik qobiq Ye ning eng aol, mu akkab a o‘za o bog‘langan abia
izimi bo‘lib, unda moddala aylanishi, ene giya almashinu i, i miylik, zonallik a
e ikal qa lamlilik kabi qonuniya la asosida ja ayonla sodi bo‘ladi. Ushbu
qonuniya la geog a ik qobiqning yaxli ligini, abiiy komponen la o‘ asidagi
chamba chas aloqani a’minlaydi. Geog a ik qobiqda sodi bo‘ladigan ja ayonla ni
chuqu o‘ ganish na aqa an i oji, balki abia dan oqilona oydalanish, ekologik
mu ozana ni saqlash a ba qa o i ojlanishni a’minlash uchun ham muhimdi .
Inson aoliya ining kuchayishi na ijasida yuzaga kelayo gan ekologik muammola
geog a ik qobiq qonuniya la iga amal qilish, abiiy esu sla ni ejash a a o -muhi ni
muho aza qilish za u a ini yanada oshi moqda. Geog a ik qobiqni anglash o qali
jamiya abia bilan uyg‘un yashash, kelajak a lodla uchun sog‘lom ekologik muhi
qoldi ish imkoniga ega bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Salimo R., Xo‘jaye M. “Umumiy geog a iya” – Toshken : O‘qi u chi, 2019.
2. Qodi o Q., Jo‘ aye N. “Fizik geog a iya asosla i” – Toshken : Inno a siya-Ziyo, 2021.
250
3. Be dikulo B. “Tabiiy geog a iya a geo izimla naza iyasi” – Toshken : Fan, 2018.
4. A.N. S aho . “Geog a ik qobiq qonuniya la i” – Mosk a: Nauka, 2010.
5. V.M. Ko lyako . “Global geosis emala a ula ning i ojlanishi” – Mosk a: Mi , 2015.
6. Odilo A., E gashe D. “Ekologiya a abia dan oydalanish”– Toshken : Uni e si e , 2020.
7. UNESCO. “Sus ainable De elopmen and En i onmen al P o ec ion” – Pa is, 2018.
8. In e ne manbala i: geog a iya, geo izimla a ekologiya bo‘yicha ilmiy maqolala .
