265
AI-PEDTECH: SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA SHAXSGA
YO‘NALTIRILGAN TA’LIMNI TASHKIL ETISHNING INNOVATSION
MODELI
Jo‘ aye Inomjon
Xalqa o inno a sion un e si e i, “Iq isod” akul e i dekani,
E-mail: inomju aye [email protected]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17665664
Anno a siya. Mazku maqolada oliy a’limda sun’iy in ellek exnologiyala i asosida
shaxsga yo‘nal i ilgan a’limni ashkil e ishning inno a sion yondashu la i bag‘ishlangan bo‘lib,
bunda alabala ning indi idual o‘qu eh iyojla i a kogni i xususiya la iga moslashgan a’limni
a’minlo chi kompleks gib id AI-PedTech modeli akli e ilgan. Model pedagogik-modulli,
exnologik-in eg a sion a psixodidak ik-adap i komponen la ni bi lash i gan bo‘lib, u sun’iy
in ellek ning mashinali o‘qi ish, Lea ning Analy ics a adap i a’lim pla o mala i bilan
in eg a siyalashgan holda ishlashga asoslanganligidi .
Kali so‘zla : sun’iy in ellek , AI-PedTech, shaxsga yo‘nal i ilgan a’lim, adap i a’lim,
aqamli pedagogika, mashinali o‘qi ish, oliy a’lim, EdTech, lea ning analy ics, inno a sion a’lim
modeli.
Jahonda aqamli ans o ma siya ja ayonla i a’lim izimining mazmuni, shakli
a boshqa u mexanizmla ini ubdan o‘zga i moqda. Ayniqsa, sun’iy in ellek (SI)
exnologiyala ining a’lim ja ayoniga ki ib kelishi a’limni indi iduallash i ish,
adap i lash i ish, nazo a a baholash izimla ini a oma lash i ish kabi
yo‘nalishla ida yangi imkoniya la ya a moqda [3]. Oliy a’lim muassasala ida SI
exnologiyala ini qo‘llanilishi na ijasida alabala ning indi idual eh iyoj a
imkoniya la iga moslash i ilgan a’lim yo‘lla ini ya a ish, shuningdek,
o‘qi u chila ning pedagogik aoliya sama ado ligini oshi ish imkoniya i kengayib
bo moqda [4]. Raqamli a’lim muhi ida alaba ma kaziga yo‘nal i ilgan o‘qu
ja ayonini ashkil e ish za u iya i o ib, bunda SI asosidagi a’lim anali ikasi a
adap i o‘qu izimla ining oli obo a o ib bo moqda [5].
Zamona iy ilmiy manbala da SI a’lim ja ayoniga ikki asosiy yo‘nalishda a’si
ko‘ sa ayo gani e’ i o e iladi: bi inchisi - o‘qi u chining pedagogik aoliya ini
qo‘llab-qu a lash, ikkinchisi - alabaning o‘qu ja ayonini indi iduallash i ish o qali
o‘qi ish sama ado ligini oshi ish [6]. Bu ja ayonning ma kazida SI exnologiyala i
o qali shaxsga yo‘nal i ilgan o‘qi ish modelini shakllan i ish g‘oyasi u adi. [7]
adabiyo da kel i ilishicha oliy a’limda SI qo‘llanilishining asosiy adqiqo
yo‘nalishla i adap i o‘qi ish, o‘qu ja ayonini a oma lash i ish, o‘qu na ijala ini
basho a lash a a’lim anali ikasi hisoblanadi. Shu boisdan, SI osi ala ini a’lim
266
ja ayoniga in eg a siya qilish na aqa exnologik yangilik, balki zamona iy pedagogik
konsepsiyaning a kibiy qismiga aylanmoqda [1].
Yuqo idagila ni inoba ga olgan holda, ushbu adqiqo da oliy a’lim izimida
shaxsga yo‘nal i ilgan a’limni sama ali ashkil e ish uchun SI exnologiyala ini
pedagogik a psixodidak ik yondashu la bilan uyg‘unlash i u chi kompleks gib id
AI-PedTech modeli akli e ilgan. Ushbu model pedagogik-modulli, exnologik-
in eg a sion a psixodidak ik-adap i komponen la asosida shakllanib, a’limning
ba cha bosqichla iga in eg a siyalashgan holda a’lim si a ini oshi ishni maqsad
qiladi. Tadqiqo ning ilmiy yangiligi shundaki, u ma jud yondashu la ga nisba an SI
exnologiyala i yo damida a’lim ja ayonini na aqa indi iduallash i adi, balki
psixologik-pedagogik moslash i ishni ham a’minlaydi.
2. Naza iy asosla
2.1. Oliy a’limda shaxsga yo‘nal i ilgan a’lim konsepsiyasi
Shaxsga yo‘nal i ilgan a’lim pa adigmasi o‘qi ish ja ayonida alabaning
shaxsiy xususiya la ini e’ ibo ga olish, uning bilimga bo‘lgan eh iyojini, qiziqishini,
o‘qu mo i a siyasini a kogni i i ojlanish da ajasini hisobga olishga asoslanadi
[3]. Mazku yondashu a’lim ja ayonini s anda gu uhli a’limdan a qli a ishda
indi idual o‘qu ayek o iyala i o qali ashkil e ishni alab e adi. Sun’iy in ellek dan
oydalanish ushbu ja ayonni si a jiha idan yangi bosqichga ko‘ a ib, alabala ning
o‘qu aoliya ini eal aq ejimida baholash, diagnos ika qilish a indi idual
yo‘nalishla ni belgilash imkonini be adi [5].
Oliy a’limda shaxsga yo‘nal i ilgan yondashu ning us u o ligi ko‘plab ilmiy
adqiqo la da asoslab be ilgan bo‘lib, bunda SI exnologiyala ining qo‘llanilishi
ushbu konsepsiyani sama ali amalga oshi ishda muhim osi a si a ida qa almoqda
[7]. Xususan, o‘qu ja ayonini moslash i ish, di e ensiallash i ish a
indi iduallash i ishda SI asosidagi adap i a’lim pla o mala i, in ellek ual u o la ,
ahliliy panella a a’lim anali ikasi osi ala i muhim ahamiya kasb e adi [1].
Na ijada, alabaning o‘qu aoliya i maqsadga yo‘nal i ilgan, boshqa iladigan a
doimiy eska i aloqa asosida akomillashib bo adigan ja ayonga aylanadi.
2.2. Raqamli pedagogika a EdTech ans o ma siyasi
Raqamli pedagogika a’lim ja ayonida aqamli exnologiyala ni qo‘llash o qali
me odik, ashkiliy a nazo a ja ayonla ini yangilashni naza da u adi [4]. Bu
yo‘nalish zamona iy EdTech osi ala i, SI, Lea ning Analy ics a adap i o‘qu
exnologiyala i in eg a siyasining kuchayishi bilan izohlanadi. Popenici a Ke ning
a’kidlashicha, SI a’limning mazmuni a me odikasiga a’si e ibgina qolmay, balki
o‘qi u chining oli a pedagogik unksiyala ini ham qay a alqin e moqda [5].
267
Raqamli ans o ma siya sha oi ida a’lim ja ayonini boshqa ish anali ikaga
asoslangan qa o la qabul qilishni, o‘qu chila ni qo‘llab-qu a lashning
a oma lash i ilgan izimla ini ya a ishni alab e adi [6].
2.3. Sun’iy in ellek asosida a’limni shaxsiylash i ishning ilmiy asosla i
Sun’iy in ellek a’lim ja ayonida shaxsga yo‘nal i ilgan yondashu ni amalga
oshi ishning eng sama ali osi ala idan bi i si a ida qa aladi [2]. Zawacki-Rich e a
hammualli la ining me a- ahliliga ko‘ a, oliy a’limda SI qo‘llanilishi asosan o‘ a
yo‘nalishda i ojlanmoqda: adap i o‘qi ish, o‘qu ma’lumo la ini ahlil qilish,
baholash a a ibga solish hamda a’lim ja ayonini a oma lash i ish [7]. SI asosidagi
a’limni indi iduallash i ish ja ayonida o‘qu kon en i, opshi iqla mu akkabligi,
a’lim su ’a i a baholash izimi alaba p o ili a eh iyojla iga mos a ishda
moslash i iladi [3].
3. Kompleks gib id AI-PedTech modeli
Takli e ilayo gan AI-PedTech modeli oliy a’limda shaxsga yo‘nal i ilgan
a’limni sama ali ashkil e ish uchun sun’iy in ellek exnologiyala ini pedagogik a
psixodidak ik yondashu la bilan in eg a siya qilu chi kompleks yondashu
hisoblanadi. Mazku modelning za u ligi so‘nggi yilla da a’lim ja ayonida SI a biqi,
adap i o‘qi ish, o‘qu ma’lumo la ini ahlil qilish a a’limni a oma lash i ish
bo‘yicha olib bo ilgan ilmiy adqiqo la na ijala i bilan asoslanadi [2; 5; 7]. Model
uch asosiy komponen dan a kib opgan bo‘lib, ula ning o‘za o uz iy bog‘liqligi
a’lim ja ayonining sama ado ligini oshi ishga xizma qiladi.
3.1. Modelning konsep ual uzilishi
Model quyidagi uch asosiy blokdan ibo a :
• Pedagogik-modulli blok;
• Texnologik-in eg a sion blok;
• Psixodidak ik-adap i blok.
Ha bi blokning o‘za o uyg‘unlashu i na ijasida a’lim ja ayoni maqsadga
yo‘nal i ilgan, boshqa iladigan, da a-d i en a shaxsga moslash i ilgan xususiya
kasb e adi [1; 3].
3.2. Pedagogik-modulli blok
Pedagogik-modulli blok a’lim ja ayonini kompe ensiyaga yo‘nal i ilgan holda
ejalash i ishni naza da u adi. Bu blokda o‘qu maqsadla i, ku ilayo gan na ijala ,
modul mazmuni, baholash mezonla i a e leksiya mexanizmla i ishlab chiqiladi [1].
Na ijada a’lim ja ayoni izimli, maqsadli a moni o ingga ega bo‘ladi.
Blok azi ala i:
• o‘qu modulini loyihalash;
268
• o‘qu na ijala ini belgilash;
• baholash mezonla ini ishlab chiqish;
• o‘qu ja ayonida pedagogik moni o ingni amalga oshi ish.
3.3. Texnologik-in eg a sion blok
Texnologik-in eg a sion blok modelning “ aqamli yad osi” bo‘lib, SI, Lea ning
Analy ics, LMS a EdTech osi ala ining yagona eko izimda ishlashini a’minlaydi.
Bu blok SI asosida a’lim ja ayonini a oma lash i ish, o‘qu ma’lumo la ini ahlil
qilish, p ognozlash, a siyala be ish a adap i o‘qi ishni amalga oshi ish imkonini
be adi [2; 6].
Ushbu blok quyidagi exnologiyala ni o‘z ichiga oladi:
• Machine Lea ning a Deep Lea ning algo i mla i;
• Lea ning Analy ics;
• LMS + Big Da a in eg a siyasi;
• AI u o la a a oma lash i ilgan baholash izimla i.
3.4. Psixodidak ik-adap i blok
Mazku blok modelning inno a sion komponen i bo‘lib, alabaning psixologik
a kogni i xususiya la i asosida a’lim ja ayonini moslash i ishni naza da u adi.
Psixodidak ik-adap i blok quyidagi azi ala ni baja adi:
• alabaning kogni i uslubi, o‘qu mo i a siyasi a psixo ipini aniqlash;
• indi idual a’lim ayek o iyasini ishlab chiqish;
• adap i kon en , opshi iqla a baholashni shakllan i ish;
• shaxsga mos o‘qu su ’a i a yuklama aqsimo ini belgilash [3].
3.5. Modelning ishlash mexanizmi
AI-PedTech modeli 6 bosqichli sikl asosida ishlaydi:
Bosqich
Ja ayon mazmuni
Texnologiya
1
Diagnos ika
Lea ning Analy ics
2
Psixokogni i ahlil
AI-p o iling
3
Indi idual yo‘nalish anlash
Recommende AI
4
Adap i o‘qi ish
Adap i e Lea ning
5
Baholash a eska i aloqa
AI-assessmen
6
Tak o iy moslash i ish
Rein o cemen Lea ning
Mazku siklning uzluksiz amalga oshib bo ishi na ijasida a’lim ja ayoni
“jonli” a alabaning o‘zga u chan eh iyojla iga mos a zda yangilanadi [2; 6].
4. AI–PedTech modelini jo iy e ish s a egiyasi
AI–PedTech modelining oliy a’lim ja ayoniga sama ali in eg a siyasi
bosqichma-bosqich amalga oshi ilishi lozim. Bunda exnologik in a uzilma,
pedagogik ayyo ga lik, o‘qi u chila kompe ensiyasi, a’lim anali ikasi hamda
psixodidak ik yondashu ning uyg‘unlashu i muhim omilla si a ida qa aladi [3].
269
Quyida modelni jo iy e ishning akli e ilayo gan besh bosqichli s a egiyasi
kel i iladi.
4.1. Diagnos ika a ayyo ga lik bosqichi
Das labki bosqichda a’lim muassasasining ma jud aqamli in a uzilmasi,
p o esso -o‘qi u chila hamda alabala aqamli kompe ensiyala i, aqamli
madaniya i, SI osi ala i bilan ishlash da ajasi ahlil qilinadi [6]. Lea ning Analy ics
a diagnos ika osi ala i yo damida ma jud a’lim ja ayoni, o‘qi ish sama ado ligi a
alabala eh iyojla i aniqlanadi. Ushbu bosqich o‘qu ja ayonida qaysi komponen la
SI o qali sama ali qo‘llanishi mumkinligini belgilab be adi.
4.2. Pedagogik a me odik loyihalash
Ikkinchi bosqichda o‘qu das u la i, an modulla i a baholash ja ayonla i AI–
PedTech modeliga moslash i iladi. Pedagogik-modulli blok asosida o‘qu
maqsadla i, ku ilayo gan na ijala , baholash mezonla i qay a ko‘ ib chiqiladi a
kompe ensiya iy yondashu ga mos a ishda akomillash i iladi [1]. O‘qi ish
ja ayoniga qo‘llaniladigan aqamli esu sla , AI u o la , adap i o‘qu kon en la i a
eska i aloqa mexanizmla i belgilab chiqiladi.
4.3. Texnologik in eg a siya a AI xizma la ini ishga ushi ish
Uchinchi bosqichda LMS, Lea ning Analy ics, AI-p o iling,
a oma lash i ilgan baholash izimla i, adap i pla o mala a SI xizma la i a’lim
ja ayoniga in eg a siya qilinadi [2]. Bu ja ayon o‘qu ma’lumo la ini o‘plash, ahlil
qilish a boshqa u qa o la ini qabul qilish ja ayonini aqamlash i ishga imkon
be adi. Talabala aoliya iga asoslangan SI a siyala i, indi idual a’lim
ayek o iyala i hamda eal aq ejimidagi akademik yo dam xizma la i yo‘lga
qo‘yiladi [7].
4.4. O‘qi u chila uchun p o essional i ojlanish a men o lash
To‘ inchi bosqichda o‘qi u chila ning SI asosida a’lim be ish ko‘nikmala ini
i ojlan i ish, aqamli pedagogika, a’lim anali ikasi a psixodidak ik yondashu la
bo‘yicha malaka oshi ish ja ayoni yo‘lga qo‘yiladi [5]. O‘qi u chila uchun
eningla , semina la , onlayn ku sla , men o lik das u la i ashkil e iladi. Ula ning SI
osi ala idan pedagogik maqsadla da o‘g‘ i oydalanish kompe ensiyasi
shakllan i iladi.
4.5. Moni o ing, baholash a uzluksiz akomillash i ish
So‘nggi bosqichda AI–PedTech modelining sama ado ligi Lea ning Analy ics
asosida doimiy a ishda baholanadi. O‘qu ja ayonining na ijala i, alabala qoniqish
da ajasi, akademik ko‘ sa kichla , o‘qi ish si a i a o‘qu ja ayonining psixodidak ik
270
sama ado ligi moni o ing qilinadi [4]. Olingan na ijala asosida model uzluksiz
akomillash i iladi a o‘qu ja ayoniga dinamik moslash i ish amaliyo i jo iy e iladi.
Xulosa qilib ay ganda, aqamli ans o ma siya sha oi ida oliy a’lim izimida
sun’iy in ellek ga asoslangan a’lim ja ayonini jo iy e ish a’limning si a
ko‘ sa kichla ini sezila li oshi ishga xizma qiladi. Mazku adqiqo da akli e ilgan
AI–PedTech modeli a’lim ja ayoniga kompleks yondashu ni naza da u adi. Unda
pedagogik-modulli, exnologik-in eg a sion a psixodidak ik-adap i komponen la
uyg‘unlashgan bo‘lib, SI osi ala i yo damida shaxsga yo‘nal i ilgan a’limni
sama ali ashkil e ish imkonini be adi. Shuningdek, modelning jo iy e ilishi a’lim
ja ayonida indi iduallash i ilgan o‘qi ish, a oma lash i ilgan baholash, eal aq
ahlili, o‘qi u chi aoliya ini qo‘llab-qu a lash hamda alabaning o‘qu
mo i a siyasini oshi ishga xizma qiladi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Ande son T., D on J. Th ee gene a ions o dis ance educa ion pedagogy // In e na ional Re iew
o Resea ch in Open and Dis ance Lea ning. – 2011. – Vol. 12, No. 3. – P. 80–97.
2. Bake R. S. J. d., Siemens G. Educa ional da a mining and lea ning analy ics // Camb idge
Handbook o he Lea ning Sciences. – 2nd ed. – Camb idge: Camb idge Uni e si y P ess,
2014. – P. 253–272. DOI: 10.1017/CBO9781139519526.016.
3. Holmes W., Bialik M., Fadel C. A i icial In elligence in Educa ion: P omises and Implica ions
o Teaching and Lea ning. – Bos on: Cen e o Cu iculum Redesign, 2019. – 112 p.
4. Luckin R., Holmes W., G i i hs M., Fo cie L. B. In elligence Unleashed: An A gumen o AI
in Educa ion. – London: Pea son, 2016. – 60 p.
5. Popenici S. A. D., Ke S. Explo ing he impac o a i icial in elligence on eaching and
lea ning in highe educa ion // Resea ch and P ac ice in Technology Enhanced Lea ning. –
2017. – Vol. 12, A icle 22. – P. 1–13. DOI: 10.1186/s41039-017-0062-8.
6. Siemens G., Long P. Pene a ing he og: Analy ics in lea ning and educa ion // Jou nal o
Lea ning Analy ics. – 2016. – Vol. 3, No. 2. – P. 5–20. DOI: 10.17471/2499-4324/195.
7. Zawacki-Rich e O., Ma ín V. I., Bond M., Gou e neu F. Sys ema ic e iew o esea ch on
a i icial in elligence applica ions in highe educa ion // Compu e s & Educa ion. – 2019. –
Vol. 141. – A icle 103–105. DOI: 10.1016/j.compedu.2019.103705.
