OILADAGI KONFLIKTLAR VA ULARNING YECHIMLARI: MUAMMO ANIQLASH USULLARI

292 OILADAGI KONFLIKTLAR VA ULARNING YECHIMLARI: MUAMMO ANIQLASH USULLARI Ochilov Akmal Eshtemirovich Xalqaro innovatsion universiteti, “Pedagogika” kafedrasi mudiri, dotsent Xaqnazarova F. Xalqaro innovatsion universiteti, “Pedagogika” yo’nalishi 2-kurs magistranti DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17665720 Annotatsiya. Ushbu maqolada oiladagi konfliktlarning mohiyati, ularning ijtimoiypsixologik omillari, shuningdek muammolarni aniqlash va yechish usullari tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari oilaviy totuvlikni mustahkamlash, nizolarni oldini olish, hamda ijobiy kommunikatsiya madaniyatini shakllantirishga yo‘naltirilgan. Annotatsiya. В данной статье анализируется природа семейных конфликтов, их социально-психологические факторы, а также методы выявления и разрешения проблем. Результаты исследования направлены на укрепление семейного согласия, профилактику конфликтов и формирование культуры позитивного общения. Annotation. This article analyzes the nature of family conflicts, their socio-psychological factors, and methods for identifying and resolving problems. The research findings are aimed at strengthening family harmony, preventing conflicts, and fostering a culture of positive communication. Oila jamiyatning eng muhim ijtimoiy instituti bo‘lib, inson shaxsining shakllanishida, ijtimoiylashuvida va psixologik barqarorligida muhim rol o‘ynaydi. Sharqning buyuk allomalari va ma’rifatparvarlari hisoblangan Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Kaykovus, Yusuf Xos Hojib, Alisher Navoiy, Husayn Voiz Koshifiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Rizouddin ibn Faxruddin, Ahmad Donish, Abdulla Avloniy, Fitrat va boshqalarning asarlarida Markaziy osiyoda yashab kelayotgan xalqlar, jumladan, о‘zbek xalqining oilaviy hayoti, undagi о‘zaro munosabatlarning (ayniqsa er-xotin) milliy psixologik xususiyatlari, er-xotinning burch va vazifalari, oilaning turmush tarzi va tarbiyaviy muhiti va boshqalar haqida qimmatli fikrlar mavjud. Oilaviy turmush va undagi shaxslararo munosabatlar madaniyatiga xos masalalar buyuk muhaddis allomalar Muhammad ibn Ismoil Buxoriy, At-Termiziy ijodlarida hamda tasavvuf falsafasining yirik namoyandalari bо‘lmish Ahmad Yassaviy, Baxovuddin Naqshband, Najmiddin Kubro tariqatlarida ham keng yoritilgandir. 293 Sharq mutafakkirlarining ilmiy-madaniy merosini о‘rganar ekanmiz, ularda bayon qilingan oilaviy turmush qoidalari, undagi shaxslararo munosabatlar madaniyati, farzand kamoloti, erkak bilan ayol munosabati, insoniy fazilatlarning shakllanishi haqidagi qimmatli fikrlar sharq xalqlari, xususan, о‘zbek xalqining og‘zaki ijodi, eposining (о‘zbek xalq maqollari, ertaklari, dostonlari, afsonalari, rivoyatlari) uzviyligi asosida tarkib topgan ilmiy-madaniy meros ekanligini kо‘ramiz. Chunonchi, о‘zbek xalqining og‘zaki ijodi va eposlarida mardlik, halollik, kamtarlik, ishonch, sevgiga-sadoqat, dо‘stlik, adolatlilik, mehnatsevarlik, hamfikrlilik, orastalik, gо‘zallik, oqillik, e’tiqod, hurmat-ehtirom, oila sha’ni va g‘ururini himoya qilish, tug‘ilgan joyiga muhabbat, ezgulikka intilish, halol va pok yashash ulug‘langan. Bu voqelikni biz Alpomish, Kuntug‘mish, Gо‘rо‘g‘li, Oysuluv, Layli va Majnun, Yusuf va Zulayho kabi qator о‘zbek xalq dostonlarining qahramonlari misolida kо‘rishimiz mumkin. О‘z davrining yetuk ulamosi Rizouddin ibn Faxruddin er-xotin munosabatlarining sofligi naqadar muhim ahamiyat kasb etishini e’tirof etgan holda bu masalaga shunday yondashadi. "Gо‘zal muomalali bо‘lmoq islom shariatining birinchi qoidalaridandir. Gо‘zal muomalaning eng lozim qismi xotin bilan bо‘lajak muomaladir.Qur’oni Karim xotinlar bilan gо‘zal mushoirat etishga buyurgandir. Bunday muomala etuvchi erning dunyosi tuzuk, oxirati rohat bо‘lur. Xotinga gо‘zal muomala qiluvchi oliy tabiatli erlar shariatu aql tarafidan man etilgan narsalarga xotinlarini yо‘llamaydilar va eng aziz bolasiga bо‘lgan mehrushafqati darajasida oqibat kо‘rsatib, xotinlarini barcha mashaqqatdan saqlaydilar, qurbilari yetmagan xizmatga buyurmaydilar". Har qanday jamiyat barqarorligi avvalo oilaviy munosabatlarning sog‘lomligiga, undagi o‘zaro hurmat va ishonchga tayanadi. Shu bilan birga, zamonaviy hayotning tezkorligi, iqtisodiy bosimlar, ma’naviy qadriyatlarning o‘zgarishi oilaviy hayotda turli xil nizolarning kuchayishiga sabab bo‘lmoqda. Konflikt (lotincha conflictus – to‘qnashuv, qarama-qarshilik) – bu ikki yoki undan ortiq shaxs, guruh yoki manfaat o‘rtasidagi qarama-qarshilik natijasida yuzaga keladigan psixologik holatdir. Oilaviy kontekstda esa konflikt ko‘pincha er-xotin, ota-ona va farzandlar, yoki aka-uka, opa-singillar o‘rtasidagi o‘zaro tushunmovchiliklar orqali namoyon bo‘ladi. Oiladagi konfliktlar har doim ham salbiy oqibat keltirmaydi. Ba’zi holatlarda ular ijtimoiy-psixologik o‘sish, munosabatlarning yangilanishi va muammolarning ochiq muhokamasi uchun turtki bo‘lishi mumkin. Biroq konfliktni boshqarish 294 mexanizmlari bo‘lmasa, u hissiy ziddiyat, ishonchsizlik va hatto ajralishgacha olib kelishi mumkin. Psixologiyada konfliktlar insoniy ehtiyojlar, motivlar va qadriyatlar to‘qnashuvi sifatida izohlanadi. K. Levin, A. Maslou, E. Erikson kabi olimlar konfliktlarni shaxsiy o‘sish jarayonining ajralmas qismi sifatida ko‘rishgan. Maslou nazariyasida ehtiyojlar ierarxiyasi buzilganda (ya’ni xavfsizlik yoki e’tirof ehtiyoji qondirilmaganda) inson ichki norozi holatga tushadi va bu oila ichida tashqi konflikt sifatida namoyon bo‘ladi. Ilmiy adabiyotlarda oilaviy nizolar quyidagicha tasniflanadi: - Konstruktiv konfliktlar – muammolarni hal etish, muloqotni yaxshilashga yordam beradi. - Destruktiv konfliktlar – shaxslararo ishonchni buzadi, hissiy zo‘riqishga olib keladi. - Ochiq konflikt – tomonlar o‘z norozi fikrini bevosita bildiradi. - Yopiq konflikt – hissiy norozilik ichda saqlanadi, lekin vaqt o‘tishi bilan kuchayadi. K. Tomas modeli bo‘yicha har bir inson konfliktga besh xil strategiya bilan yondashadi: 1.Raqobatlashish (g‘alaba yoki ustunlikka intilish) 2.Hamkorlik (yechimni birgalikda topish) 3.Murosa (qisman yon berish) 4.Chekinish (konfliktdan qochish) 5.Moslashish (boshqaning fikriga to‘liq qo‘shilish) Oilaviy munosabatlarda eng samarali yo‘l — hamkorlik va murosa strategiyasidir. Oilaviy nizolarni hal etishning birinchi bosqichi — muammoni to‘g‘ri aniqlashdir. Psixologik amaliyotda quyidagi usullar samarali deb topilgan: - Ochiq suhbat – tomonlarning har biri o‘z nuqtai nazarini tinchlik bilan bayon qiladi. - Nizo kundaligi – oilaviy a’zolar o‘z his-tuyg‘ularini yozma tarzda ifoda etadi. - Emotsional diagnostika – psixolog his-tuyg‘ularni, tana tili va nutqdagi o‘zgarishlarni kuzatadi. - Oilaviy mediatsiya – neytral shaxs yordamida kelishuvga erishish jarayoni. Oiladagi uzoq davom etgan konfliktlar nafaqat er-xotin munosabatlariga, balki farzandlarning ruhiy holatiga ham salbiy ta’sir qiladi. Bolalar o‘zaro nizo, baqiriq, 295 tajovuzkor muhitda o‘sib, keyinchalik agressiv yoki tortinchoq shaxs sifatida shakllanishi mumkin. Tadqiqot jarayonida quyidagi metodlardan foydalanildi: 1. So‘rovnoma – 25 ta oiladan iborat guruh o‘rtasida 10 ta savoldan tashkil topgan anonim so‘rov o‘tkazildi. 2. Kuzatish metodi – oilaviy muloqot jarayonlari tahlil qilindi. 3. Suhbat – er-xotinlar bilan individual psixologik suhbat o‘tkazilib, konflikt sabablari aniqlangan. 4. Tahlil va taqqoslash – ilmiy manbalar va amaliy kuzatish natijalari solishtirildi. So‘rov natijalariga ko‘ra: - 60% hollarda konflikt sababi – kommunikatsiya yetishmasligi; - 25% hollarda – moliyaviy muammolar; - 10% hollarda – tarbiya va qadriyatdagi tafovut; - 5% hollarda – rashk yoki e’tibor yetishmasligi. Muammoni aniqlashda ochiq suhbat va mediatsiya eng samarali usul sifatida qayd etildi. Oilalarning 80% holatida muloqot madaniyatini oshirish orqali nizolar kamaygan. Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, oilaviy nizolarni bartaraf etish uchun psixologik savodxonlik va kommunikatsiya ko‘nikmalari muhim ahamiyatga ega. O‘z his-tuyg‘ularini ifoda etish, tinglash va empatiya madaniyatini shakllantirish — barqaror munosabatlarning asosi. Konfliktlar oilaning parchalanishiga emas, balki o‘zaro munosabatlarni yangilash va chuqurlashtirishga xizmat qilishi mumkin. Oiladagi konfliktlarni to‘g‘ri aniqlash va boshqarish — barqaror oila qurishning muhim omilidir. Har bir oila a’zosi o‘z his-tuyg‘ularini ochiq ifoda etish, boshqalarning fikrini eshitish va murosaga kelish ko‘nikmalariga ega bo‘lishi lozim. Muammolarni erta bosqichda aniqlash, psixologik yondashuv va mediatsiya tizimidan foydalanish oilaviy totuvlikni saqlab qolishga xizmat qiladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Karimova V. A. “Oila psixologiyasi”. Toshkent: O‘zbekiston, 2019. 2. G‘ofurova M. “Inson va jamiyat munosabatlari”. Toshkent: Fan, 2021. 3. Thomas K. “Conflict and Conflict Management”. Journal of Personality, 2020. 4. R. Rahmonova. “Oilaviy nizolar va ularni bartaraf etish psixologiyasi”. TDPU ilmiy to‘plami, 2023-yil. 5. Y. Kurbatov. “Psixologik mediatsiya nazariyasi va amaliyoti”. Toshkent, 2022.