Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
175
DO‘STINGIZGA QARZ BERGANMISIZ…? UNI QANDAY UNDIRIB
OLISHNI BILMAYAPSIZMI?
Ibodullaye Zux iddin Zik illaye ich,
Toshken da la yu idik uni e si e i Xalqa o huquq aqiyosiy huquqshunoslik alabas
i
Anno a siya: Qa z be ish — bu bi shaxsning boshqasiga ma’lum miqdo dagi pul yoki
moddiy boylikni aq incha oydalanish uchun opshi ishi a uni belgilangan mudda da
qay a ib olishga doi moliya iy munosaba di . Ushbu ja ayon ikki omonning o‘za o
ishonchi, majbu iya la i a kelishilgan sha la ga asoslanadi. Qa z be ish iq isodiy
aoliya ning muhim ko‘ inishi bo‘lib, uy xo‘jalikla i, adbi ko lik subyek la i hamda
yi ik moliya iy ins i u la o‘ asida keng qo‘llaniladi. Shuningdek, qa z be ish oizli
yoki oizsiz bo‘lishi, uni asmiylash i ish esa yozma sha noma o qali amalga
oshi ilishi mumkin. Ushbu ma zuda qa z munosaba la ining mazmuni, amoyilla i a
asosiy sha la i yo i ib be iladi.
Kali so‘zla : qa z, qa z be ish, pul muammosi, mudda , oiz.
Hozi gi kunda anish-bilish, qo‘shni yoki qa indoshla ga pul qa z be ish hola la i juda
ko‘p uch aydi. Ko‘pincha bunday holla da “ishonch” asosida, hech qanday hujja
asmiylash i masdan qa z be iladi. Ammo keyinchalik qa z o‘z aq ida qay masa, uni
undi ish juda mushkul bo‘lib qoladi. Shu bois, bugun siz bilan ilxa siz qa zning
huquqiy oqiba la i a uni undi ish a ibi haqida gaplashamiz.
Qa z be ish — bu bi shaxs (yoki ashkilo ) ikkinchi shaxsga ma’lum bi miqdo dagi
pul yoki mol-mulkni aq incha oydalanish uchun be ishi a keyinchalik uni
qay a ib olishi sha bo‘lgan moliya iy munosaba di .
Keling bi inchi “Qa z sha noma”si haqida qisqacha bilib olamiz, O‘zbekis on
Respublikasining Fuqa olik kodeksining 732-moddasida kel i ilganidek, Qa z
sha nomasi boʻyicha bi a a (qa z be u chi) ikkinchi a a ga (qa z olu chiga) pul
yoki u ga xos aloma la i bilan belgilangan boshqa ashyola ni mulk qilib be adi, qa z
olu chi esa qa z be u chiga bi yoʻla yoki boʻlib-boʻlib, oʻshancha summadagi pulni
yoki qa zga olingan ashyola ning xili, si a i a miqdo iga ba a a ashyola ni (qa z
summasini) qay a ib be ish majbu iya ini oladi.
O‘zbekis on Respublikasi Fuqa olik kodeksining 735-moddasiga ko‘ a, Qa z olu chi
olingan qa z summasini qa z sha nomasida naza da u ilgan mudda da a a ibda qa z
be u chiga qay a ishi sha .
Aga qa z summasini qay a ish mudda i sha nomada belgilangan boʻlmasa, qa z
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
176
olu chi uni qa z be u chi qa zni qay a ish haqida alab qoʻygan kundan boshlab oʻ iz
kun mobaynida qay a ishi ke ak.
Foizsiz qa z summasi qa z olu chi omonidan mudda idan oldin qay a ilishi mumkin.
Foiz e aziga be ilgan qa z summasi, aga qa z sha nomasida koʻzda u ilgan boʻlsa
yoki qa z be u chining oziligi bilan, mudda idan oldin qay a ilishi mumkin.
Tilxa — bu oddiygina, lekin yu idik kuchga ega hujja . Unda quyidagila
ko‘ sa ilishi lozim:
• qa z be u chi a olu chining F.I.Sh.;
• qa z summasi;
• qa z be ilgan sana;
• qay a ish mudda i;
• omonla ning imzola i.
Bu ma’lumo la keyinchalik sudda isbo si a ida qabul qilinadi.
Tilxa siz qa z: isbo lash mushkul, ammo imkonsiz emas
Aga siz qa zni hech qanday yozma hujja siz, aqa og‘zaki a ishda be gan
bo‘lsangiz — bu hola da ham ba’zi isbo osi ala idan oydalanish mumkin. Masalan:
• Gu ohla ning ko‘ sa mala i ham e‘ ibo ga olinadi, ammo ula mus aqil
dalil si a ida ye a li bo‘lmasligi mumkin.
• Bank yoki elek on o‘lo izimi o qali o‘ kazilgan pul (hisob aqamida
“qa z” degan izoh bo‘lsa, bu ka a dalil);
• Tele on yozishmala i, SMS yoki ij imoiy a moqla dagi cha la — sudda
qo‘shimcha isbo si a ida ko‘ ib chiqilishi mumkin.
Shunga qa amay, ilxa ning yo‘qligi sizning pozi siyangizni ancha zai lash i adi.
Qa z undi ish a ibi
Aga qa zdo pulni o‘z aq ida qay a masa, quyidagi bosqichla a siya e iladi:
1. Og‘zaki esla ma a kelishu ga u inish. Ba’zan inch yo‘l bilan hal qilish
mumkin.
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
177
2. Yozma alabnoma (p e ensiya) yubo ish. Qa z summasi, mudda a o‘lo
mudda i ko‘ sa ilgan holda.
3. Sudga da’ o a izasi opshi ish.
o Da’ oga dalilla ( ilxa , pul o‘ kazmala i, yozishmala , gu oh
ko‘ sa mala i) ilo a qilinadi.
o Sud qa o chiqa gach, ij o hujja i asosida majbu iy undi ish amalga
oshi iladi.
Huquqshunosla ning a siyasi
– Hech qachon “ishonch” asosida ka a miqdo dagi pulni ilxa siz be mang.
– Aga anish yoki qa indosh bo‘lsa ham, oddiy yozma ilxa uzib oling — bu sizni
noxush aziya la dan himoya qiladi.
– Elek on o‘lo o qali qa z be ayo gan bo‘lsangiz, o‘lo maqsadida “qa z be ish”
deb yozing - bu sudda muhim dalil bo‘ladi.
Xulosa qilib shuni ay ish mumkinki qa z be ish — ishonch masalasi, ammo huquqiy
jiha dan ham himoyalanish za u . Tilxa siz qa z be ish sizni yu idik jiha dan zai
hola ga soladi. Aga qa z qay masa, uni undi ish uzoq, mu akkab a ba’zan imkonsiz
bo‘lishi mumkin. Shu sabab, ha qanday moliya iy munosaba ni huquqiy shaklda
mus ahkamlash eng o‘g‘ i yo‘l hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Lex.uz h ps://lex.uz/
2. O‘zbekis on Respublikasi Fuqa olik kodeksi h ps://lex.uz/mac /-111189
