321
ONA TILI VA ADABIYOTI TA’LIMIDA AXBOROT
TEXNOLOGIYALARIDAN SAMARALI FOYDALANISHNING
ZAMONAVIY USULLARI
Ismoilo a Gulchex a Ahmado na
Qa shi anspo a se is exnikumi o‘qi u chisi
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17667196
Anno a siya: Ushbu ma’ uzda ona ili a adabiyo i da sla ini zamona iy axbo o -
kommunika siya exnologiyala ini qo‘llashning ahamiya i, ula ning o‘qu chila ning a akku ini
kengay i ish, nu q madaniya ini i ojlan i ish a adabiy-es e ik dunyoqa ashni shakllan i ishdagi
o‘ ni ahlil qilinadi. Zamona iy aqamli osi ala , da s ja ayonida qo‘llaniladigan pedagogik
das u iy osi ala , elek on a‘limiy esu sla a ula ga qo‘yiladigan alabla , bu bo adagi xo ij
aj ibasi haqida ma’lumo olish, axbo o as i sha oi ida pedagogik ja ayonni sama ali ashkil e ish
uchun za u konikmala ni, ijodiy a exnologik madaniya ni shakllan i ishga xizma qilishi haqida
ilmiy xulosala be ilgan. Shuningdek, elek on a’lim esu sla a in e ak i pla o mala
yo damida da s ja ayonini akomillash i ishning me odik asosla i yo i iladi.
Kali so‘zla : aqamli a’lim, elek on a’lim esu sla i, pedagogik das u iy osi ala ,
in e ak i me odla , elek on da slik, mul imedia, a’lim si a i, inno a sion exnologiyala ,
aqamlash i ish ja ayoni, me odik alabla , didak ik yondashu , ijodiy a akku .
Bugungi globallashu a aqamlash i ish ja ayonida a‘lim izimining ba cha
bo‗g‗inla ida axbo o exnologiyala idan oydalanish dolza b masalaga aylandi.
O‗zbekis on Respublikasining -Ha aka la s a egiyasida - Fan a a‗lim yo‗nalishida
belgilangan azi ala ni amalga oshi ishda ha bi a‗lim be u chining oldiga dunyoga
yangi ko‗z bilan qa aydigan, uddab on, ishning ko‗zini bilu chi, buyuk kelajagimiz
poyde o ini qu u chi a yuksal i u chi mu axassis kad la ni ayyo lash azi asi
qo‗yildi. Bunday ulkan azi ala ni amalga oshi ishda o‗qi ish amaliyo iga zamona iy
a jahonning ilg‗o a‘lim exnologiyala ini qo‗llashni da aqozo e moqda.
O‗zbekis on Respublikasi P eziden ining - O‗zbekis on Respublikasida -
Elek on a‘lim milliy izimini ya a ish, in es i siya loyihasini amalga oshi ish cho a-
adbi la i o‗g‗ isida 2012-yil 16-ap eldagi PQ–1740-son qa o i a‘lim sohasida
axbo o lash i ishning milliy izimini shakllan i ish, zamona iy axbo o
exnologiyala ini jo iy e ish a undan oydalanish, jahon axbo o esu sla idan
xaba do bo‗lishga zamin ya a di[1].
Ta‗limda zamona iy axbo o exnologiyala ining jo iy e ilishi pedagogni o‗qu
ja ayonida a‗lim osi ala i asosida aoliya doi asining cheklanishiga emas, balki
uning azi ala i a olining o‗zga ishiga, pedagogik aoliya ning
mukammallashu iga olib keladi. Endi pedagog:
- o‗qu ku sla i dizayne i-ya a u chisi;
- o‗qi ish me odla i bo‗yicha maslaha chi;
322
- kompyu e - o‗qu ku sla ini in e ak i aqdim e ish bo‗yicha mu axassis;
- a‘lim na ijala ini nazo a qilish usulla i bo‗yicha mu axassis bo‗lishi alab
e iladi[7].
Ona ili a adabiyo da sla ida elek on a‗lim esu sla i, ideola hala
anima siyala , elek on ma nla , o ozli ob azla dan (yozilgan o oz, musiqa a
boshqala ), mul imedia ma e ialla idan oydalanish a‗lim si a ini oshi ish omilla idi .
Shu asosda o‗qi u chi elek on a‗lim esu sla ini ayyo lo chi das u la haqida
ma‗lumo ga ega bo‗lishi a bu das u la ni amaliy ja ayonda oydalana olishi za u .
Aga yangi ma zuga oid - aqdimo la ni pedagogik das u iy osi a si a ida qa asak,
uni ayyo lashga qo‗yiladigan alabla ni o‗ ganishimiz maqsadga mu o iqdi .
1.Didak ik alabla – ilmiylik, ushuna li, qa ‘iy a izimli bayon e ilishi bilan
bi galikdapedagogika, psixologiya, in o ma ika, e gonomikaning asosiy
amoyilla ini, zamona iy anning undamen al asosla ini hisobga olib, o‗qu aoliya i
mazmunini qu ish imkoniya ini a‗minlash.
2.Me odik alabla - o‗qu ma zusining o‗ziga xos xususiya la ini hisobga
olish,axbo o ni zamona iy me odla i asosida aqdim e ish, o‗za o bog‗liqlikdagi
exnologiyani naza da u adi.
3.Psixologik alabla da - id ok e ish, xo i a, asa u i, yoshi a indi idual
psixologikxususiya la ini hisobga olish.
4.Es e ik alabla - a iblilik a i odalilik (elemen la i, joylashishi, o‗lchami,
angi),bezashning unksional azi asi a e gonomik alabla ga mosligi.
Elek on aqdimo la dan da sda namoyish a ko‗ sa mali ma e ial si a ida
oydalanish, o‗qu ma e ialining anima siyala shaklida be ilishi o‗ ilayo gan
ma zuni ushunishni yengillash i adi a ko‗ gazmalilikni oshi adi.
Slaydla ni ayyo lashda sh i la ga, sh i la ning minimal balandligiga,
angla ning didak ik unksiyasiga a angla ni ishla ishga, ang a‗si iga, slaydla ni
ishla ish usulla iga a slaydla ning man iqiy ha aka la ga mosligiga aalluqli
esla mala o‗ziga xos e‗ ibo ni alab e adi. Chunki slaydla a‗lim be u chi uchun eng
yuqo i da ajadagi aqdimo imkoniya ini be adi[8].
Bugungi kunda umum a‗lim mak abla ining ona ili a adabiyo i da sligi
asosidaya a ilgan elek on a‗lim esu sla i alab da ajasida emas. Ayniqsa, 9,10,11-
sin ona ili a adabiyo da slikla i uchun axbo o exnologiya das u la i ma jud
emas. Shundan kelib chiqib, ona ili a adabiyo o‗qi ishda yangi elek on esu sla ni
ya a ish muammosini a o licha hal e ish uchun ku s ishla i, bi i u malaka iy ishla i,
magis lik disse a siyala i doi asida adqiqo ishla i olib bo ilishi kechik i ib
bo‗lmaydigan azi ala dan bi idi . Shuningdek, mohi me odis , aj ibali an
323
o‗qi u chila i, iq ido li alabala ning jalb qilinishi ham bu muammoni yechishga
xizma qiladi. Ta‗lim sama ado ligiga a‗si e u chi axbo o exnologiyala i -
aqdimo la , ideoda sla , in e ak i -audeo mashqla , es opshi iqla i, elek on
lug‗a la ning namunala ini ayyo lash loyihala i ishlab chiqilishi za u . Bu esa o‗z
na ba ida, Mic oso Wo d, Mic oso Powe Poin , Isp ing, Mic oso O ice
Publishe , Ho Po a oes, Adobe Pho oshop, Co elD aw, Au oPlay Media a boshqa
amaliy a mualli lik das u la i imkoniya la ini chuqu o‗ ganishni alab qiladi [2]. Bu
das u la asosida elek on da slikla , mul imedia ishlanmala i, elek on
boshqo i mala ,elek on ki obla , elek on es la , i ual loba o o iya, i ual
muzeyla ya a ish imkoniya i ka a.
Jumladan, Isp ing xalqa o das u idan oydalanib, umum a‗lim anla i uchun
es opshi iqla ining 10 dan o iq u ini ishlab chiqish mumkin. Isp ing Sui e das u i
o‗zida Isp ing P o, Isp ing QuizMake a Isp ing Kine ics das u la ini jamlagan [3].
Bunda elek on ki obcha, elek on ka olog, aqdimo , mul imedia ma e ialla i
ayyo lash mumkin.
O‗zbek ilologiyasi, O‗zbek ili a adabiyo i akul e i 2-bosqichida
o‗qi iladigan ―Das u lash asosla i a zamona iy axbo o exnologiyala i‖ modulida
aynan shunday xalqa o a‗limiy das u la haqida naza iy ma‗lumo la be iladi a
amaliy ko‗nikmala hosil qilinadi[4]. Zamona iy axbo o exnologiyala ining
a aqqiyo i na ijasida ha bi an doi asida qo‗llaniladigan maxsus say la ning
imkoniya la idan oydalanish da s sama ado ligini oshi ishga xizma qiladi[5].
Axbo o exnologiyala i yo damida ya a ilgan elek on da slikla , ideo
ma‘ uzala a aqamli adabiyo la o‗qu chila ning an bo‗yicha qiziqishini oshi adi.
Bu esa o‗qi u chi aoliya ini yengillash i ib, a‘lim si a ini oshi ishga xizma
qiladi[6].
Xulosa qilib ay ganda, o‗zbek ili a adabiyo i a‗limida qo‗llanilishi mumkin
bo‗lgan axbo o -kommunika siya exnologiyala i anni o‗qi ish me odikasida muhim
o‗ in u adi. O‗zbek ili a adabiyo i a‗limida zamona iy axbo o exnologiyala ini
o‗zlash i ish da s ja ayonida qo‗llaniladigan pedagogik das u iy osi ala , elek on
a‗limiy esu sla a ula ga qo‗yiladigan alabla , bu bo adagi che el aj ibasi haqida
ma‗lumo olish, axbo o as i sha oi ida pedagogik ja ayonni sama ali ashkil e ish
uchun za u ko‗nikmala ni, ijodiy a exnologik madaniya ni shakllan i ishga xizma
qiladi.
Ona ili a adabiyo i anini o‗qi ishda axbo o exnologiyala ini qo‗llash - bu
na aqa da s sama ado ligini oshi ish, balki o‗qu chila ning mus aqil ik lash, ijodiy
yondashu a ahlil ko‗nikmala ini i ojlan i ishga yo dam be u chi zamona iy
324
yondashu di . Shunday ekan, pedagogla aqamli exnologiyala ni o‗qu ja ayoniga
o‗g‗ i in eg a siya qilish bo‗yicha o‗z malakasini mun azam oshi ib bo ishi za u .
Foydalanilgan adabiyo la :
1. O‗zbekis on Respublikasi P eziden ining 2019-yil 6-sen ab dagi PQ–4447-son ―Raqamli
O‗zbekis on–2030‖ s a egiyasini amalga oshi ish cho a- adbi la i o‗g‗ isida‖ gi qa o i.
2. G. Xolmu odo a, (2022). Axbo o exnologiyala i a ula ning a‘lim izimidagi o‗ ni. Toshken :
Fan nash iyo i.
3. M. Qodi o a, (2021). Ona ili o‗qi ish me odikasi: in e ak i yondashu la . Sama qand: SamDU
nash iyo i.
4. N. Tu aboe a, (2020). Ta‘limda axbo o -kommunika siya exnologiyala i: naza iya a amaliyo .
Toshken : O‗qi u chi.
5. 5.UNESCO (2023). ICT in Educa ion: A F amewo k o Teache s. Pa is: UNESCO Publishing.
6. D. Ka imo a, (2024). ―Raqamli osi ala yo damida adabiyo da sla ini ashkil e ishning
sama ali usulla i.‖ Ta‘lim a inno a siyala ju nali, №3, 45–49-be la .
7. Г.Н. Грачева Традиционное мировоззрение охотников Таймыра (на материалахнганасан
XIX — начала XX в.). Л., 1983, с.56. G ache a G.N. 1983, The adi ional wo ld iew o
hun e s o Taimy (based on Nganasan ma e ials o he 19 h - ea ly 20 h cen u ies).
8. Е.М. Мелетинский Первобытные истоки словесного искусства / Ранние формыискусства.
М., 1972, с.185; (Mele insky E.M. 1972,The p imi i e o igins o e bal a / Ea ly o ms o a .
M., p. 185;)
