TALABALARDAGI NIZOLI XULQNING NAMOYON BO'LISHI

328 TALABALARDAGI NIZOLI XULQNING NAMOYON BO‘LISHI Karamova Mohinur Faxritdin qizi Xalqaro innovatsion universiteti o‘qituvchisi, E-mail: [email protected] DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17667207 Annotatsiya. Ushbu maqolada talabalardagi nizoli xulqning sabablari, shakllanish mexanizmlari va uning ta’lim jarayonidagi oqibatlari ilmiy nuqtai nazardan batafsil tahlil qilinadi. Tadqiqotning maqsadi - talabalarda nizoli xulqni aniqlash, uning yuzaga kelish omillarini o‘rganish va pedagogik sharoitlarda unga ta’sir qilish usullarini aniqlashdir. Shuningdek, maqolada pedagogik psixologik yondashuvlar orqali nizoli xulqni kamaytirish strategiyalari va talabalarda ijtimoiy-muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirish usullari keltiriladi. Kalit so‘zlar: nizoli xulq, talaba psixologiyasi, konflikt, ta’lim jarayoni, ijtimoiy-muloqot, pedagogik psixologiya, emotsional intellekt, konstruktiv muloqot. Аннотация. В данной статье с научной точки зрения подробно анализируются причины конфликтного поведения студентов, механизмы его формирования и последствия в образовательном процессе. Цель исследования - выявить конфликтное поведение студентов, изучить факторы его возникновения и определить способы воздействия на него в педагогических условиях. Кроме того, в статье представлены стратегии снижения конфликтного поведения с использованием педагогических и психологических подходов, а также методы развития у студентов навыков социального общения. Ключевые слова: конфликтное поведение, психология студентов, конфликт, образовательный процесс, социальное общение, педагогическая психология, эмоциональный интеллект, конструктивное общение. Annotation. This article provides a detailed scientific analysis of the causes of students’ conflict behavior, the mechanisms of its formation, and its consequences in the educational process. The aim of the study is to identify conflict behavior in students, examine the factors contributing to its occurrence, and determine methods of influencing it in pedagogical settings. Additionally, the article presents strategies for reducing conflict behavior through pedagogical and psychological approaches, as well as methods for developing students’ social communication skills. Keywords: conflict behavior, student psychology, conflict, educational process, social communication, pedagogical psychology, emotional intelligence, constructive communication. Talabalik davri inson psixologiyasida o„ziga xos va murakkab bosqich hisoblanadi. Shu davrda shaxsning o„zini ifoda etishi, jamoa bilan munosabatlari, ijtimoiy va akademik faoliyati faol rivojlanadi. Shu bilan birga, talabalarda nizoli xulq - qarama-qarshilik, bahs-munozara va konfliktlarga moyillik - ko„p uchraydigan psixologik fenomenlardan biridir. Talabalik davrda nizoli xulqni yuzaga keltiruvchi omillar shaxsiy, ijtimoiy, pedagogik va psixologik tabiati bilan ajralib turadi. Nizoli xulq akademik jarayon, guruh ichidagi munosabatlar va shaxsiy rivojlanishning sifatiga bevosita ta‟sir qiladi. 329 Shu bois, pedagoglar va psixologlar nizoli xulqni aniqlash, tushunish va boshqarish usullarini izchil o„rganish zarur deb hisoblaydilar. Nazariy asoslar Nizoli xulq tushunchasi Nizoli xulq - shaxsning qarama-qarshi munosabatlar va ziddiyatlarni yuzaga keltirishga moyilligi sifatida tushuniladi. Psixologik nazariyalar shuni ta‟kidlaydiki, nizoli xulq shaxsning emotsional holati, ichki motivatsiyasi va ijtimoiy ko„nikmalari bilan bevosita bog„liq. Talabalarda nizoli xulqning shakllanishi Talabalik davrida shaxs ijtimoiy identitetini shakllantiradi. Shu jarayonda nizoli xulq quyidagi shakllarda namoyon bo„lishi mumkin:  Guruh a‟zolari bilan tortishuvlar va bahslar;  O„qituvchilarga nisbatan norozilik va qarshilik;  Akademik talablarni bajarishda nizolar;  Jamoaviy loyihalar va mashg„ulotlarda hamkorlik muammolari. Talabalar nizoli xulqni o„rganish jarayonida psixologik, sotsiologik va pedagogik tadqiqotlardan foydalangan holda ijobiy va salbiy omillarni aniqlash mumkin. Nizoli xulqning sabablari Shaxsiy omillar  Ichki motivatsiyaning yetishmasligi: talabalar ko„pincha o„z maqsadlarini aniqlay olmaydilar yoki o„quv jarayoniga qiziqishsiz kirishadilar.  Emotsional barqarorlik yetishmasligi: stress, ruhiy charchash, tushkunlik nizoli xulqni kuchaytiradi. O„zini ifoda etishdagi qiyinchiliklar: shaxs o„z fikrini konstruktiv tarzda yetkazolmagan hollarda nizoli xulq paydo bo„ladi. Ijtimoiy omillar  Do„stlar va guruh a‟zolari bilan munosabatlar: talabalar o„zaro raqobat, mavqe uchun kurash yoki noto„g„ri kommunikatsiya tufayli nizoli xulq namoyon qilishi mumkin.  Jamiyatdagi ijtimoiy normalarga moslashish qiyinchiliklari: talabalar guruh ichidagi rollarni to„g„ri anglamaganda konfliktlar yuzaga keladi. Pedagogik omillar  Ta‟lim jarayonidagi motivatsiya yetishmovchiligi: talabalar o„quv faoliyatini qiziqarli va foydali deb hisoblamasa, nizoli xulq ko„payadi. 330  Dars metodikasi va pedagogik yondashuv mos kelmasligi: faqat nazariy bilimga asoslangan darslar talabalarda qoniqarsizlik uyg„otishi mumkin.  Qoidalar va intizom yetarli darajada bo„lmasligi: tartibsiz muhit nizoli xulqni kuchaytiradi. Nizoli xulqning pedagogik oqibatlari  Ta‟lim jarayoniga salbiy ta‟sir: diqqatning jamlanmasligi, akademik ko„rsatkichlarning pasayishi;  Guruh ichidagi ijtimoiy muhitning buzilishi;  Talabaning shaxsiy rivojlanishi va ijtimoiy moslashuvining sekinlashishi;  Ruhiy charchash, stress va tushkunlik holatlarining kuchayishi;  O„quv jarayonidagi ijobiy o„quv muhitini kamaytirish. Tadqiqotlar shuni ko„rsatadiki, nizoli xulqni nazorat qilmaslik, vaqt o„tishi bilan jiddiy akademik va psixologik muammolarni keltirib chiqaradi. Nizoli xulqni kamaytirish strategiyalari Pedagogik psixologik yondashuvlar 1. Muloqotni rivojlantirish: talabalarni fikrlarini konstruktiv tarzda ifodalashga o„rgatish. 2. Konfliktni boshqarish metodlari: nizolarni konstruktiv tarzda hal etish bo„yicha treninglar va seminarlar. 3. Emotsiyalarni boshqarish: talabalar emotsional intellektni rivojlantirish orqali stressga chidamliligini oshiradi. 4. Ijobiy motivatsiya yaratish: o„quv faoliyati va guruh ishlarini rag„batlantirish tizimi. 5. Guruhiy va loyiha ishlari: hamkorlik va jamoa ruhini rivojlantirish nizoli xulqni kamaytiradi. Praktik tavsiyalar  Talabalar bilan individual psixologik suhbatlar o„tkazish;  Konfliktlarni hal etish bo„yicha rolli o„yinlar va treninglar tashkil etish;  Akademik faoliyatni interaktiv metodlar bilan boyitish;  Ijtimoiy faoliyatga jalb qilish orqali guruh ichidagi hamkorlikni oshirish. Xulosa Talabalardagi nizoli xulq ko„plab omillar bilan bog„liq bo„lib, uning pedagogik ta‟siri sezilarli darajada ijtimoiy va akademik jarayonlarga ta‟sir qiladi. Tadqiqot shuni ko„rsatadiki, nizoli xulqni kamaytirish va ijobiy ijtimoiy muhit yaratish uchun pedagogik psixologik yondashuvlar va interaktiv metodlar qo„llanishi zarur. Shu 331 bilan birga, talabalar o„z emotsiyalarini boshqarish, konstruktiv muloqot va hamkorlikni rivojlantirish orqali konfliktlarni minimallashtira oladi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Vygotsky, L. S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. Harvard University Press, 1978. 2. Dewey, J. Experience and Education. New York: Macmillan, 1938. 3. Bolman, L., Deal, T. Reframing Organizations: Artistry, Choice, and Leadership. San Francisco: Jossey-Bass, 2017. 4. Zohidov, M. “Talabalardagi psixologik konfliktlar va ularni boshqarish.” Pedagogika va psixologiya jurnali, 2020, №3. 5. Saidova, M. “Ta‟lim jarayonida nizoli xulqning oldini olish metodlari.” Innovatsion ta’lim texnologiyalari, 2019, №4. 6. Hasanov, U. Psixologik barqarorlik va talabalar xulqi. Toshkent: Fan, 2021. 7. Johnson, D., Johnson, R. Conflict Resolution in Schools. Boston: Allyn & Bacon, 2000. 8. Fisher, R., Ury, W. Getting to Yes: Negotiating Agreement Without Giving In. Penguin Books, 2011.