332
TALABALIK DAVRIGA XOS STRESSOGEN VAZIYATLAR PSIXOLOGIK
TADQIQOT PREDMETI SIFATIDA
Egamo Laziz Bay amali o‘g‘li
Xalqa o inno a sion uni e si e i, Psixologiya mu axassisligi 2-ku s magis an i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17667212
Anno a siya: Ushbu maqolada alabalik da iga xos s essogen aziya la psixologik
adqiqo la p edme i si a ida o‘ ganilayo ganligi, jahon psixologiyasi a mamlaka imiz
psixologla ining alabala da s essga ba qa o likni oshi ish dolza b muammola si a ida
qa alayo ganligi hamda uning ilmiy yechimla i haqida so‘z bo adi.
Kali so‘zla : S ess hola i, iziologik s ess, psixologik s ess, emo sional zo‘ iqish,
alabala dagi s essogen aziya , s essga ba qa o lik, s essning psixologik de e minan la i,
psixologik diagnos ika, koping s a egiya, kogni i , a ek i , kona i yondoshu .
Аннотация: В статье рассматривается вопрос о том, что стрессовые ситуации,
характерные для студенческой жизни, изучаются как предмет психологических
исследований, что повышение стрессоустойчивости студентов рассматривается мировой
и отечественной психологией как актуальная проблема, и о научных решениях этой
проблемы.
Ключевые слова: Стрессовое состояние, физиологический стресс, психологический
стресс, эмоциональное напряжение, стрессовые ситуации у студентов,
стрессоустойчивость, психологические детерминанты стресса, психологическая
диагностика, копинг-стратегии, когнитивный, аффективный, конативный подход.
Abs ac : This a icle discusses he ac ha s ess ul si ua ions ypical o s uden li e a e
being s udied as a subjec o psychological esea ch, ha inc easing s ess esis ance in s uden s is
conside ed an u gen p oblem by wo ld psychology and ou coun y's psychologis s, and i s
scien i ic solu ions.
Keywo ds: S ess s a e, physiological s ess, psychological s ess, emo ional ension,
s ess ul si ua ions in s uden s, s ess esis ance, psychological de e minan s o s ess,
psychological diagnos ics, coping s a egy, cogni i e, a ec i e, cona i e app oach.
Kelajak uchun ye uk kad la la ni ayyo lash masalasini hal e ishda bugungi
kun alaba yoshla ining na aqa jismoniy, balki ma‟na iy a uhiy ba kamolligini
a‟minlash ham muhim azi ala dan bi idi . Buning uchun ula uhiya ida sodi
bo„layo gan u li xil hola la a o„zga ishla ni ilmiy adqiq e ish maqsadga
mu o iqdi .
Ayniqsa, kasbiy malakala ni egallayo gan alabala aoliya i o„zining mazmun-
ma‟nosi bilan hissiy hola la ga o„la bo„ladi. Ula o„z hayo aoliya la ida, o„qish a
bilim olish da omida ko„plab hissiy hola la ni boshdan kechi adila .
Talaba deganda moddiy a ma‟na iy ishlab chiqa ishda ij imoiy hayo ga a
mu axassislikka oid olla ni muayyan qoida a maxsus das u asosida baja ishga
333
ayyo lanayo gan inson yoki shaxsni ushunamiz. Talabalik da i o„spi inlikning
ikkinchi bosqichidan ibo a bo„lib, u 18 – 25 yoshla ni o„z ichiga oladi. Talabalik
yilla i inson hayo ining eng muhim, mus aqil da i bo„lib, bu da da ula o„zining
ij imoiy xulq-a o ini belgilashda muhim o„ in u adigan aoliya bilan
shug„ullanadila .
Talabalik da iga oid adqiqo la ning ko„ sa ishicha, bu da ning o„ziga xos
psixologik a yosh xususiya la i ma jud. Bula a‟si chanlik, ochiqlik, shu bilan bi ga
hayo iy aj ibala ning ye ishmasligi kabila di . Talabalik da ida uning aolligi kasbiy
o„zini anglash, hayo ning mazmunini ushunish a jamiya da o„z o„ nini opishga
bo„lgan ha aka ga yo„nal i iladi.
Bizga ma‟lumki, alabaning o„qu aoliya i ja ayonida, ayniqsa, sessiya pay ida
- o„z maqsadiga e ishish uchun ba cha kuch a mo i la i bi maqsadga
yo„nal i iladigan zo„ iq i u chi aziya la da ula dagi hissiyo a kechinmala ning
aniq namoyon bo„lishi muhim ol o„ynaydi. Ma‟lum bi hissiyo a kechinmala ni
boshdan kechi ish esa alaba shaxsining shakllanishiga, uning qa ashla i a bo liqqa
munosaba ining o„zga ishiga ham olib keladi.
Talabaning o„qish aoliya i bilan o„qi ish exnologiyasi o„ asidagi balansning
buzilish hola i alabala da o‘qu s essla ini kel i ib chiqa adi. Bundan ashqa i,
ula ning indi idual jiha la ini hisobga olmasdan o„qi ish na ijasida o„qu
ma e ialla ining o„zlash i ilmasligi, o„zlash i ishning pas da ajasi, o„qishdagi u li xil
mu a aqiya sizlikla a boshыa muammola alabala ning o„ a muhim bo„lgan
hayo iy eh iyojla ini qondi ishi yo„lida ha xil o„siqla ni kel i ib chiqa adi. Bula ning
ba chasi na aqa kogni i jiha dan, balki ij imoiy jiha dan ham alabada o„qu
s essla ini kel i ib chiqa u chi omil si ida yuzaga chiqishi mumkin.
N.I.Naenko o„zining alabalik da i s essla iga bag„ishlangan qaydla ida
alabaning aoliya i emo sional s essdan, ya‟ni qiyin aziya la da yuzaga keladigan
zo„ iqishla dan holi emasligini, bu hola ula ning o„qu aoliya ida ja obga likning
o ishi, aqliy a i oda iy zo„ be ish, qa iq cha choqni yengishga ha aka qilishda
kuchla ning o„ a ko„p sa lanishi bilan bog„liq holda yuzaga kelishini alohida qayd
e ib o„ adi.
Talabada s essga ba qa o lik qanchalik pas bo„lsa, unda is algan a qulodda
hola la bilan bog„liq a ishda s essga ushish ham o ib bo adi. S ess hola ida
shaxsning uhiya iga bog„liq holda uning xa i-ha aka la i ham o„ziga xos a zda
o„zga adi, unda qo„zg„alishning umumiy eaksiyasi paydo bo„ladi, na ijada uning
ha aka la i a ibsiz a ishda amalga oshishi kuza iladi.
334
Talabala da s essga ba qa o likning psixologik de e minan la ini o„ ganish
masalasi qanchalik dolza b ekanligini anglash uchun s essning shaxsga
ko„ sa adigan salbiy a‟si ini ahlil qilish ye a lidi . Bu salbiy a‟si alabala misolida
quyidagicha namoyon bo„ladi:
Bi inchidan, s ess hola iga ushgan o ganizmda unksional o„zga ishla
yuzaga keladi, buning na ijasida u li xil kasallikla ning kelib chiqish eh imoli o adi.
S ess hola i u li xil psixosoma ik a ha o nasliy kasallikla ning namoyon bo„lishiga
sabab bo„layo ganligi so„nggi yilla dagi ma‟lumo la da juda ko„p bo qayd
e ilmoqda. Keyingi yilla da “Hamma kasallikla ning kelib chiqish sababi – asab”
degan ibo aning aynan “Hamma kasallikla ning kelib chiqish sababi – s ess”, deb
o„zga i ilayo ganligi ham bejiz emas. Shundan kelib chiqib ay adigan bo„lsak,
kelajakning asosiy kuchi bo„lgan alaba yoshla ning s ess hola iga ushganda u li
soma ik a psixosoma ik kasallikla ni o i ib olishi jamiya uchun is almagan holdi .
Ikkinchidan, s essga ushganda shaxs eaksiyala ida o„ziga xos o mozlanish
ujudga keladiki, na ijada shaxsda aoliya sizlik hola i us unlik qila boshlaydi. Bu o„z
na ba ida shaxs baja ayo gan aoliya ga salbiy a‟si ko„ sa adi. Ya‟ni o„qu aoliya i
ja ayonida be ilgan azi ani alaba omonidan baja ishda o„ziga xos qiyinchilikla ,
da s aq ida diqqa ini jamlash a aqsimlashning qiyinlashu i, be ilgan ma e ialni
eslab qolish a qay a esga ushi ish ja ayonida xo i aning susayishi kabi hola la
alaba s essga ushganda yaqqol ko„zga ashlanadi. Na ijada, alabaning o„zlash i ish
da ajasi pasayib ke adi. Bu esa o„z-o„zidan a‟lim sama ado ligiga ham jiddiy salbiy
a‟si ko„ sa adi.
Uchinchidan, shaxsning s ess hola iga ushishi uning emo sional hola iga ham
salbiy a‟si ko„ sa adi. Bunday hola la shaxsda ushkunlik, hayo ga nisaba an
be a qlik, yashashdan cha chash kabi hola la ni kel i ib chiqa adi. Bu esa shaxsla a o
munosaba la da in o e lik, ij imoiy moslashu chanlikning susayishi kabila ga sabab
bo„ladi. Bunday salbiy hola la ning alaba shaxsida kuza ilishi uning shaxsla a o
munosaba la ida – gu uhiy a pedagogik jamoa bilan o„za o munosaba la ida yangi
muammola ni kel i ib chiqa ishi, oqiba da yangi s essla ning ujudga kelishiga asos
bo„lishi mumkin. Bunday ke ma-ke kelu chi s ess hola la idan chiqib ke a olmaslik,
ya‟ni s essga ba qa o lik si a la ining ye ishmasligi esa alaba shaxsida jamiya
uchun noxush bo„lgan sui sidal xulqni kel i ib chiqa ishi e‟ imoli yuqo idi .
E.M.Ru manning ik icha [5], bunday hola ning oldini olish uchun p o ilak ik
ishla ni o„g„ i ashkil qilish lozim. Shuning uchun alabala ning o„qish aoliya i
ja ayonida ula ning s essga ba qa o ligini oshi ish muammosi ilmiy izlanishla
doi asida ye a licha e‟ ibo alab e adigan maslala dan bi iga aylanib qolmoqda.
335
Pedagogik psixologiya sohasida olib bo ilgan adqiqo la dan ma‟lumki,
pedagogik ja ayonda us a siya hola i a‟lim- a biya ishla ini olib bo ishga
des uk i a‟si ko„ sa adi. Shuningdek, us a sion ole an lik alabaning muhim
si a la idan bi i bo„lib, bu uning u li xil qiyinchilik a nizola ga nisba an qa shi u a
olish qobiliya ida ham namoyon bo„ladi. Aga alabala ning us a sion
aziya la dagi shaxsiy ole an ligini i ojlan i ish asosida ula ning s essga
ba qa o ligini oshi ish – bugungi a‟lim izimining eng muhim azi ala i qa o idan
o„ in u ishi maqsadga mu o iq bo„ladi.
Talabala o„qish da omida o„zining bu un diqqa -e‟ ibo ini bilim olishga,
ko„nikma a malakala ni o„zlash i ib bo ishga qa a adi, bi oq uning o„qu aoliya ida
unga qu a bag„ishlay oladigan hissiy hola la bilan bi ga, maqsadiga o„siq
bo„ladigan, uning kay iya ini buzadigan, g„azablanishiga, ushkunlikka ushishiga
sabab bo„ladigan oqeala ning ham o„y be ishi abiiydi . Talabaning kundalik
hayo ida kuza ilishi eh imol bo„lgan bu kabi hola la uning o„z oldiga qo„ygan
maqsadiga e ishishga bo„lgan in ilish a eh iyojla ining qondi ilmaganligi na ijasida
paydo bo„ladi. Bunday aq da alabada s essga ba qa o likning pas ligi unda bi
qancha salbiy emo siyala – alam, qah , g„azab, jahl, qo„ qu kabi hisla kuza ilishiga
asos bo„ladi.
Talabalik da iga xos s essogen aziya la dan bi i si a ida keng o„ ganilgan
hola – im ihon da i hisoblanadi. Jumladan, Ye.P.Ilin o„z adqiqo ida alabala dagi
im ihondan oldingi a keyingi emo sional qo„zg„alu chanlik hola ining o„ziga xos
jiha la ini aniqlash maqsadida alabala ni ikki gu uhga: im ihondan oldingi pay da
xo i jam a emo sional qo„zg„alu chan alabala ga bo„lib o„ gangan. Mualli bu
hola ni emo sional qo„zg„alu chanlikning uzoq aq da om e ishi o ganizm uchun
is almagan hol ekanligi sababli sodi bo„lganligini a‟kidlaydi. Ye.G.Ilin, bunday
ja ayonda inson xulqida egilu chanlik ham yo„qolishini a bunday hola da s essogen
aziya la ga nisba an noadek a usulda munosaba ( eaksiya) bildi ish hamda
xa o i lanish a alash ne o ik eaksiyala kuza ilishi abiiy hol ekanligini qayd e adi
[3].
Ye.P.Ilinning ma‟lumo la ida [3], alabala da im ihon oldidan o„ kazilgan
adqiqo asosidagi yana bi na ija – im ihon oldidan o„zini xo i jam u gan
sinalu chila da in ellek ual mobillik ( es yechish ja ayonida aniqlik a ezlik)
da ajasining eng yaxshi ko„ sa kichi im ihondan oldin xa o i lanishi yuqo i bo„lgan
alabala ga nisba an solish i ilganda, yuqo i na ijala ni ko„ sa ganligi aniqlangan.
Talabala dagi xa o i ning i ojlanish bosqichla i F.B.Be ezin, L.F.Bu lachuk,
Ye.Yu. Ko jo a [1] omonidan ham o„ ganilgan a yo i ib be ilgan. L.F.Bu lachuk,
336
Ye.Yu.Ko jo a [2] o„z adqiqo la i na ijala iga asoslanib, xa o i ning bi qancha
bosiqichla ini aj a ib ko„ sa ishadi. Bula quyidagila : xa o i ma judligining eng
pas bosqichi - diskom o bilan bog„liq ichki zo„ iqishning his e ilishida namoyon
bo„ladi. Ikkinchi bosqichda salbiy emo sional hola yuzaga keladi. Uchinchi
bosqichda esa inson noaniq xa ni his e a boshlaydi. To„ inchi bosqichda,
xa o i ning kuchayishi na ijasida qo„ qu yuzaga keladi. Beshinchi bosqichda esa
inson dahsha ga ushadi. Va nihoya ol inchi bosqichda qo„ qu a alash xa o i
a‟si ida kishi ahlikaga ushadi, uni xulq-a o ning dezo ganiza siyasi maksimum
da ajaga ye adi. Bu hola o„z-o„zidan shaxsning s ess hola ini yanada kuchay i adi
[2; 198-b].
Yuqo idagi ahlilla ga asoslanib ay ish mumkinki, xo ij psixologiyasida
alabalik da i bilan bog„liq adqiqo la da emo sional hola la ning o„ ganilishi,
ayniqsa alabalik da i s essla i a s essga ba qa o lik masalala i us a o„zbek
psixologiyasiga nisba an ko„p oq a keng oq o„ ganilgan.
O„zbekis onda s ess a s essga ba qa o lik muammosi aynan psixologik
adqiqo p edme i si a ida unga yondosh bo„lgan ushunchala - uhiy inqi oz, anglik,
uhiy anglik, asabiy anglik, sui sidal xulq kabi a amala bilan uyg„unlikda bi
qancha o„zbek olimla i omonidan adqiq e ilgan. Keyingi o„n yillikla da bu bo adagi
ma‟lumo la G„.B.Shouma o , E.G„.G„ozie , V.M.Ka imo a, S.A.Axunjano a,
Z.F.Kamali dino a, R.Sama o , N. Ismoilo a, B.Si lie , N.Kamilo a, L.Nazi o a,
F.E.Gazie a, M. Toshe ala omonidan o„ziga xos a zda o„ ganilib, ay im adqiqo
ishla ida bu ma zuga qisman mu ojaa qilinganligini a yo i ilganligini ko„ ish
mumkin.
P o esso V.M.Ka imo aning ishla ida s essga ba qa o shaxsla
psixologiyasiga egishli jiha la ga o„x alib, quyidagi ik la ni kel i gan: “Tashqi
muhi ga moslashu chan, psixik xususiya la ida mu ozana i ma jud shaxsla
o„zga u chan muhi ning a‟si la iga o„zidagi ba qa o lik, sab -qanoa bilan ja ob
be ib, ha qanday sha oi da ham o„zligini yo„qo maydi...” [4; 27-b].
O„zbek olimla idan R.S.Sama o ning ishla ida ham s ess bilan bog„liq bi
qancha ma‟lumo la ahlil qilingan, xususan “Shaxs s ess hola iga ushganda o„z
xulq-a o ini qay da ajada boshqa a olishi yoki o„zini s essli hola - aziya da
psixologik himoyalashi aynan indi idual psixologik xususiya la bilan belgilanadi”
[6; 4-b], deb bildi gan ik i aynan biz o„ ganayo gan muammoning dolza bligini yana
bi ka a asdiqlaydi.
B.N.Si lie ham mazku muammo doi asida ma‟lum bi ahlilla ni amalga
oshi gan, shula dan bi i “...bi xil ashqi hodisala ay im odamla uchun s essogen
337
a‟si ga ega bo„lishi yoki bo„lmasligi mumkin, shaxsiy kogni i baholash ja ayoni a
imkoniya idan kelib chiqqib, ashqi hodisaning muayyan sub‟ek uchun ahamiya iga
qa ab, s essogen a‟si da ajasi aniqlanadi” [7; 29-b].
O„zbek psixologla i adqiqo la ida alabalik da iga xos bo„lgan s ess a
s essga ba qa o lik deya li adqiq e ilmagan sohala dan bi i si a ida qolib kelmoqda.
Talabalik da i bilan bog„liq muammola asosan, shaxsning aqliy, ma‟na iy-axloqiy,
kasbiy o„zligini anglashi kabi masalala bilan bog„liq a ishda, o„zini nazo a qilish,
o„zini anglash, o„zini baholash, o„zini boshqa ish a indi idual xususiya la bilan
bog„liqligi muammola i doi asida adqiq e ilgan.
Talabalik da ida s ess a s essga ba qa o lik bilan bog„liq bo„lgan
muammola ni adqiq e ishga bag„ishlangan ilmiy izlanishla , anqidiy ahlil a
naza iy ma‟lumo la quyidagi xulosala ni chiqa ish imkonini be adi:
Qadimgi manbala da s essogen aziya la da shaxsning s essga ba qa o ligi
masalasi kishining qiyin, muammoli aziya la da yoki o„ziga yoqmaydigan kishila
bilan suhba ja ayonida sab - oqa i, chidamliligi, ba doshliligi, bag„ ikengligi, o„zini
o„zi anglashi, baholashi, a biyalashi a o„zining xulq-a o i, xa i-ha aka la ini
nazo a qila olishi bilan bog„liq holda yo i ilgan.
S ess a s essga ba qa o lik muammosi jahonning ko„pgina yi ik olimla i
omonidan o„ ganilgan bo„lib, bunda s ess a s essga ba qa o lik ushunchasiga
oydinlik ki i ish, uning u la i, kel i ib chiqa u chi sababla i, kechishi, namoyon
bo„lishi, shuningdek, bu hola la shaxsning yosh a indi idual psixologik
xususiya la i, shaxs si a la i, xulq-a o , aoliya ja ayoni hamda emo sional hola la i
bilan bog„liqlikda kechishi kabi masalala adqiqo la ning asosini ashkil e gan.
Tadqiqo la da s essogen aziya la ning shaxs saloma ligi a uhiya iga salbiy a‟si
e masligida shaxsdagi s essga ba qa o lik (koping s a egiya)ning ahamiya i ka aligi
alohida qayd e ilgan.
Talabalik da ida s ess a s essga ba qa o lik hola la ini adqiq e ish bilan
bog„liq ilmiy-naza iy manbala ning o„ ganilishi muammo yuzasidan ba a sil oq
mushohada yu i ish imkonini be adi a s essga ba qa o likning i ojlanish
dinamikasini o„ ganish uchun qulaylikla ya a adi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Березин Ф.Б. Психическая и психофизиологическая адаптация человека. - Л.: Наука, 2008.
– 184 с.
2. Варданян Б.Х. Механизмы регуляции эмоциональной устойчивости //Категории,
принципы и методы психологии. Психические процессы. – М. Дело, 2011. – 194 с.
3. Ильин Е.П. Психофизиология состояний человека. - СПб.: Питер, 2010. - 412 с.
4. Каримова В.М. Саломатлик психологияси. - Т.: Янги аср авлоди. 2005. - 71 б.
338
5. Райгородский Д.Я. Практическая психодиагностика. Методики и тесты. Учебное пособие.
- Самара: Издательский. Дом «БАХРАХ-М», 2001. - 672 с.
6. Самаров Р.С. Шахс ва стресс. Ўқув-услубий қўлланма – Тошкент, 2004. – 40 б.
7. Сирлиев Б.Н. Стресс ва агрессия. Ўқув қўлланма. – Т.: ЎзР ИИВ Академияси, 2014. - 120 б.
