SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
66
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17668181
BOLALAR ADABIYOTIDA YUMOR: SHE’RIY VA NASRIY
ASARLARDA QO‘LLASH MAHORATI
Raxma o a Diyo a Say iddin qizi
Nizomiy nomidagi Oʻzbekis on milliy un e si e ining
a’lim- a biya naza iyasi a me odikasi
(boshlang’ich a’lim) a’lim yo’nalishi
1-bosqich magis an i
axma o adiyo [email protected]
Ilmiy ahba : Nigo a No mu odo a Abdusa o o na
PhD do sen
ANNOTATSIYA
Maqolada bolala adabiyo ida yumo ning o‘ ni, she’ iy a nas iy asa la dagi
badiiy a a biya iy ahamiya i ahlil qilinadi. Tadqiqo Sha q a G‘a b adabiyo ida
yumo alqinla i o‘ asidagi a qla ni, bolala psixologiyasida kulgi a kinoyaning
id ok e ilishi, shuningdek, yumo o qali a biya iy a’si mexanizmla i ilmiy asosda
ko‘ ib chiqadi.
Kali so‘zla : bolala adabiyo i, yumo , poe ika, nas , she’ iya , a biya,
psixologiya.
АННОТАЦИЯ
В статье рассматривается роль юмора в детской литературе, его
художественные функции в поэтических и прозаических произведениях.
Анализируются различия восточной и западной традиций, восприятие детьми
комических элементов и педагогическая роль юмора.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
67
Ключевые слова: детская литература, юмор, поэтика, проза, поэзия,
воспитание, психология.
ABSTRACT
This a icle examines he ole o humo in child en’s li e a u e and i s a is ic
unc ions in bo h poe y and p ose. I highligh s di e ences in Eas e n and Wes e n
adi ions, child en’s pe cep ion o humo ous elemen s, and he pedagogical impac o
humo .
Keywo ds: child en’s li e a u e, humo , poe ics, p ose, poe y, educa ion,
psychology.
Bolala adabiyo i bolala ning dunyoqa ashi, asa u i a emo sional
sa odxonligini shakllan i ishda muhim o‘ in egallaydi. Yumo esa ushbu ja ayonning
asosiy a kibiy qismi si a ida bola ongida ijobiy uhiy hola ni shakllan i adi, muloqo ga
ki ishishni osonlash i adi a asa mazmunini yengil, esda qola li qiladi.
Sha q adabiyo ida yumo ko‘p oq a biya iy azi a bilan bog‘liq bo‘lsa, G‘a b
bolala adabiyo ida u ijodiy e kinlik, kinoya a an as ik as i o qali bola a akku ini
aollash i ishga xizma qiladi. Shu bilan bi ga, hozi gacha ilmiy adabiyo la da
yumo ning psixologik himoya mexanizmi, emo sional ba qa o likka a’si i ye a licha
adqiq qilinmagan.
Maqsad: bolala adabiyo ida yumo ning o‘ ni, u li jan la da qo‘llanilish
xususiya la i a madaniy yondashu la ning a qla ini ilmiy asosda yo i ish.
Tadqiqo quyidagi me odla ga ayangan:
Adabiy ahlil:
• Sha q adabiyo idan G‘a u G‘ulomning “Shum bola”si, X. To‘x aboye ning
“Sa iq de ni minib” a “Besh bolali yigi cha” asa la idagi aziya komizmi,
qochi iqla , kulguli dialogla ahlil qilindi.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
68
• G‘a b adabiyo idan Roald Dahl, D . Seuss a Ma k T en asa la idagi ling is ik
yumo , g o esk, ka ika u a iy as i la solish i ildi.
• Ha bi mualli ning yumo ni ya a ish usuli — il o‘yini, ob azla qa ama-
qa shiligi, keskin ku ilmagan ugunla , hipe bola kabi osi ala bo‘yicha ahlillandi.
• Tahlil ja ayonida ma nning komik s uk u asini aniqlash uchun Mo ologik
Yondashu (P opp modeli)dan ham oydalanildi: asa syuje i bo‘lakla ga aj a ilib,
yumo paydo bo‘ladigan joyla xa i alandi.
Psixopedagogik yondashu :
• Jean Piage ning kogni i i ojlanish naza iyasi
• 6–8 yoshda — bolala izual, oddiy aziya komizmini yaxshi qabul qiladi.
• 9–11 yoshda — il o‘yini, qochi iqla , ku ilmagan bu ilishla ni ushunadi.
• 12+ yoshda — kinoya, sa i a, i oniyaga in ellek ual ayyo bo‘ladi.
Le Vygo skiyning madaniy- a ixiy yondashu i
• Bola yumo ni ka ala bilan ij imoiy muloqo ja ayonida o‘zlash i adi.
• Ki obdagi kulguli aziya la bolaning emo sional a akku ini i ojlan i adi,
s essni kamay i adi.
• Binoba in, Sha q a G‘a b yumo idagi a qla bolala ning “yaxshi–yomon”,
“hazil–haqiqa ” ushunchala ini shakllan i ishga u licha a’si qiladi.
Qiyosiy ahlil:
Sha q yumo ining o‘ziga xoslikla i:
• Yumo didak ik maqsadga xizma qiladi — xulq-a o ni o‘g‘ ilash.
• Ko‘pincha ij imoiy sa i a a maishiy aziya komizmi us un.
• Ob azla a biya iy yo‘nalishga ega (“Shum bola”, “Seh li kali chala ”).
G‘a b yumo ining o‘ziga xoslikla i:
• Fan as ik o‘ a bo‘ i ilgan komizm keng qo‘llanadi (Dahlning g o eski).
• Ling is ik hazil, qo iya, i m, o‘yinli jumlala (D . Seuss).
• Ko‘p oq kogni i ku ilmaganlik e ek iga ega.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
69
Qiyosiy ahlil quyidagi mezonla asosida amalga oshi ildi:
1. syuje qu ilishi
2. ob az ya a ish
3. yumo osi ala i
4. maqsad (didak ik / es e ik)
5. komik e ek ing psixologik a’si i
Bu me od o qali a algi adqiqo la da kam ko‘ a ilgan jiha la — masalan, Sha q
yumo ida ona ili a milliy men ali e ning oli, G‘a b yumo ida one ik-hazilning
dominan i kabi yangilikla ochib be ildi.
Kon en ahlili:
1. Sa i a — ij imoiy kamchilikni kulgi o qali anqid qilish
2. Absu d — man iqsiz, an as ik, haqiqiylikka zid humo
3. Qochi iq (wo dplay) — il o‘yinla i, so‘z ma’nola ini chalkash i ish
4. Vaziya komizmi — ku ilmagan kulgili hola la
Ha bi ma ndan quyidagi indika o la belgilandi:
• Yumo ning paydo bo‘lish chas o asi
• Qo‘llangan osi a u i
• Komik kuchi (ball bo‘yicha 1–5)
• Syuje dagi unksiyasi Asosiy yumo ka ego iyasi anlandi:
(kulgili/ alsa iy/axloqiy/ anqidiy)
1. Yumo unksiyala i:
• Emo sional: boladagi qo‘ qu a s essni kamay i adi;
• Kogni i : man iqiy a akku a sabab–na ija munosaba ini i ojlan i adi;
• Ta biya iy: ij imoiy qoidala ni qabul qilish a axloqiy qa o qabul qilish
malakasini shakllan i adi.
2. She’ iy yumo xususiya la i:
• Ri m a qo iya o qali kulgi e ek ini kuchay i adi;
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
70
• Esda qolish ja ayonini yaxshilaydi;
• Qochi iqla a ak o iy so‘zla sama ali.
3. Nas iy yumo xususiya la i:
• Vaziya komizmi a xa ak e komizmi o qali syuje ni jonlan i adi;
• Bolala cha man iq a ka ala cha man iq o‘ asidagi a qni ko‘ sa adi;
• Xa ak e ning o iqcha jiddiyligi us idan kulgi uyg‘o adi.
4. Ilmiy jiha la :
• Sha qda yumo ko‘p oq a biyaga yo‘nal i ilgan, G‘a bda esa mus aqil ik lash
osi asi;
• She’ iy yumo ning one ik a musiqiy jiha i G‘a b adabiyo ida kam adqiq
qilingan.
Yumo bolala ning ij imoiy-emo sional i ojiga sezila li a’si ko‘ sa adi. U
na aqa kuldi adi, balki:
• mu akkab kechinmala ni yengillash i adi,
• ijodiy a akku ni aollash i adi,
• adabiy ma nni esda qola li qiladi,
Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa adiki, Sha q a G‘a b bolala adabiyo ida
yumo dan oydalanish uslubi sezila li da ajada a q qiladi. Buni aniq misolda ko‘ ish
mumkin. Masalan, G‘a u G‘ulomning “Shum bola” asa ida Qu onishning “ o‘nka
os ida qolib ke gan o uqni qu qa aman deb bu un mahallani oyoqqa u g‘izishi”
epizodi aziya komizmining yo qin namunasi bo‘lib, unda yumo a biya iy ma’noga
ega, qah amonning shoshqaloqligi a samimiyligidan paydo bo‘ladi. Bu epizod Sha q
yumo ining asosiy azi asi — bolani kuldi gan holda a biyalash — g‘oyasini
asdiqlaydi.
Aksincha, Roald Dahlning “Ma ilda” asa idagi T anchbull qah amonining
keskin, ha o man iqsiz ha aka la i (masalan, o‘qu chini sin bo‘ylab sochidan ushlab
aylan i ib yubo ishi) absu d humo ning klassik namunasi bo‘lib, unda kulgi o qali
ij imoiy anqid emas, balki an as ik bo‘ i ish o qali es e ik aj iba ya a ish maqsad
qilingan.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
71
Ha ikki misolning solish i ilishi shuni ko‘ sa adiki, Sha q asa la ida yumo eal
hayo dan olinadi a bolani aziya dan o‘g‘ i xulosa chiqa ishga o‘ ga adi, G‘a b
asa la ida esa yumo man iqsiz, ba’zan ha o izik qonunla ga zid hola la o qali
ya a iladi. Bu a q bolala ning u li i ojlanish ja ayonla iga ham mos keladi:
Piage ning ik icha, ealis ik aziya la 7–10 yoshdagi bolala ga ko‘p oq ushuna li
bo‘lsa, absu d komizm 10+ yoshda ijodiy a akku ni kuchay i adi. Demak, Sha q a
G‘a b yumo mak abla i bi -bi ini o‘ldi adi a badiiy a’lim ja ayonida ula ni uyg‘un
qo‘llash bolala uchun yanada sama ali na ija be adi.
Xulosa:
• Yumo bolala adabiyo ida na aqa kulgi osi asi, balki a biya iy, psixologik a
es e ik ahamiya ga ega.
• She’ iy yumo musiqiylik a qo iya o qali, nas iy yumo esa aziya a xa ak e
komizmi o qali sama ali.
• Sha q a G‘a b adabiyo i aj ibasi yumo ning madaniy kon eks ga qa ab u licha
alqin qilinishini ko‘ sa adi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. McGhee, P. Humo and Child en’s De elopmen . Ox o d Uni e si y P ess,
2019.
2. Vygo sky, L. Though and Language. MIT P ess, 1986.
3. Ca oll, L. Alice’s Ad en u es in Wonde land. London, 1865.
4. Dahl, R. Ma ilda. London, 1988.
5. Na oiy, A. Xamsa. XV as .
6. G‘ulom, G. Shum bola. Toshken , 2010.
7. To‘x aboye , X. Sa iq de ni minib. Toshken , 2013.
