SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
72
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17668201
ONA TILI DARSLARIDA MATN TAHLILI ORQALI O‘QUVCHILARNING
TANQIDIY FIKRLASHINI SHAKLLANTIRISH
Raxma o a Diyo a Say iddin qizi
Nizomiy nomidagi O‘zbekis on Milliy Pedagogika Un e si e i
Ta’lim- a biya naza iyasi a me odikasi
(boshlang ich a’lim) a’lim yo‘nalishi
1-bosqich magis an i
axma o adiyo [email protected]
Ilmiy ahba : Nigo a No mu odo a Abdusa o o na
PhD do sen
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada anqidiy ik lashning a’lim sohasida qanchalik dolza b masala
ekanligi bilan bi qa o da ona ili da slikla ida be ilgan ma n o qali hamda uni ahlil
qilish o qali o‘qu chila da anqidiy ik lashni shakllan i ish masalala i ko‘ ib
chiqiladi. Tanqidiy ik lashni shakllan i ish bo asida be ilgan akli a mulohazala
yo i ilib, qo‘shimcha osi ala a amali ahlilla be ib o‘ iladi.
Kali so‘zla . Tanqidiy ik lash, ahlil bosqichi, dalillash, asoslash, qiyoslash,
kommunika i yondashu .
АННОТАЦИЯ
В данной статье рассматривается актуальность критического мышления
в сфере образования, а также вопросы формирования критического мышления
у учащихся посредством текста и его анализа. Представлены предложения и
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
73
мнения по развитию критического мышления, дополненные дополнительными
средствами и практическими анализами.
Ключевые слова: критическое мышление, этап анализа, аргументация,
обоснование, сравнение, коммуникативный подход.
ANNOTATION
This a icle examines he signi icance o c i ical hinking as a highly ele an
issue in he ield o educa ion, as well as he p ocess o de eloping c i ical hinking
skills in s uden s h ough ex s and hei analysis. The pape p esen s sugges ions and
e lec ions on os e ing c i ical hinking, suppo ed by addi ional ools and p ac ical
analyses.
Keywo ds: c i ical hinking, analysis s age, a gumen a ion, jus i ica ion,
compa ison, communica i e app oach.
Ki ish. Hozi gi kunda o‘qu chila da anqidiy ik lash a’limning eng muhim
alabi bo‘lib bo moqda. Shunday bo‘lishiga qa amasdan anqidiy ik lash bolala da
ye a licha o‘liq shakllanmagan. Buning sababi esa bolala da mus aqil ik lashning
i ojlanmaganligi yoki engdoshla idan, boshqala dan uyalib o‘zining ik ini e kin
bayon qila olmasligi, mualli be gan ik dan ashqa i o‘ olmasligi kabi omilla bo‘lishi
mumkin. Shuning uchun ham bu masalani aynan ona ili da sla ini o‘zidayoq boshlash
ke ak. Chunki ona ili da sla idagi ma nla bu ko‘nikmani i ojlan i ish uchun asosiy
manba bo‘lib xizma qiladi. Ma n ahlili o qali esa o‘qu chila ni ik lashga, sa ol
be ishga, baho be ishga majbu qiladi. Bu ula da anqidiy ik lashning das labki
ko‘nikmala ini shakllan i adi. Lekin ma n ahlil qilingani bilan u anqidiy ik lashni
maqsadli i ojlan i ishga asos bo‘ladi degani emas. Shunday bo‘lsa ham anqidiy
ik lashni o‘s i ishning boshlang‘ich poyde o i hisoblanadi. Bu ik la
mulohazala imizni yanada mus ahkamlashi mumkin: “Mu olaa ja ayonida
kommunika i yondashu ning oli:
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
74
1. Mu olaa na aqa o‘qish bilan cheklanmaydi, balki muloqo a in e ak i
aoliya o qali kuchayadi.
2. O ‘qu chila ma nni o‘qib, uni gu uhda muhokama qiladi, sa ol-ja obla da
ish i ok e adi a ol o‘yinla i o qali ilni amaliy qo‘llaydi.
3. Shu bilan o‘qu chila da ilni eal muloqo da qo‘llash, ik almashish a
mus aqil ik lash ko‘nikmla ini shakllan i adi.”
4.
1
Asosiy qism. Tanqidiy ik lash inson a akku ining eng yuksak bosqichla idan
bi i bo‘lib, u shaxsning oqelikni chuqu , man iqiy a dalillangan a zda id ok e ishi,
ma jud ma’lumo la ni shubha os iga olib baholashi, ula ni qay a ko‘ ib chiqib ahlil
qilishi hamda yangi xulosala shakllan i ish qobiliya ini i odalaydi. O‘qu chila da
mazku ko‘nikmala ni i ojlan i ish ula ning in ellek ual a ij imoiy aolligi uchun
alohida ahamiya ga ega. Chunki bugungi ez o‘zga ayo gan a mu akkab axbo o
makonida mus aqil ik yu i a oladigan, asosli qa o la qabul qilishga qodi , anqidiy
yondashu ni egallagan shaxsla ni a biyalash a’lim izimining us u o azi ala idan
bi iga aylangan.
Tanqidiy ik lashning naza iy asosla i. “Tanqidiy ik lash —bu o‘qu chining
ma’lumo ni chuqu ahlil qilish, ma jud dalilla ga baho be ish, u li nuq ayi
naza la ni solish i ish a asoslangan xulosa chiqa ish qobiliya idi . Bunday ik lash
uslubining shakllanishi o qu chining na aqa bilim da ajasini, balki uning in ellek ual
a ij imoiy salohiya ini ham i ojlan i adi.”
1
Bu yondashu ga ko‘ a, anqidiy ik lash
— bu ongning ahlil, baholash, aqqoslash, deduksiya, induksiya, xulosalash kabi aqliy
ope a siyala i yig‘indisidi . J. Dewey, P. Facione, R. Ennis kabi olimla bu
1
Olimo a,O. (2025). Mu olaa a anqidiy ik lash: O‘qu chila da mus aqil ik lashni shakllan i ish”.
In e na ional jou nal o in eg a ed sciences. 2-b.
1
Yo‘ldoshboye a, S. (2025). “O‘qu chila da anqidiy ik ashni i ojlan i ishning pedagogic asosla i”. Yangi
O‘zbekis on, Yangi adqiqo la ju nali”.954-b
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
75
yo‘nalishning asoschila i hisoblanadi. R. Ennis a P. Facione ko‘ sa gan asosiy
dispozi siyala :
a) dalilla ga asoslanishga moyillik;
b) shubha bilan, lekin ochiq ik bilan yondashish;
c) muqobil ik la ni qabul qilishga ayyo lik;
d) xulosaga shoshilmaslik;
e) man iqan izchil izohlashga in ilish.
Bu naza iya o‘qu chila ning na aqa bilimi, balki ik lash madaniya ini ham
shakllan i ish za u ligini a’kidlaydi.
2
Mak ab o‘qu chila i uchun anqidiy ik lash sa ol be a olish, ma’lumo la ni
solish i ish, dalilla ni aj a a olish a xulosaga kelish kabi ko‘nikmala ini
shakllan i ishda yo dam be adi.
Ma n ahlili o qali anqidiy ik lashni shakklan i ishning me odik modeli
Ma n ahili ja ayonida o‘qu chila da anqidiy ik lashni sis ema ik, bosqichma-
bosqich a mus ahkam a zda shakllan ish. Quyida esa bi nech a bosqichla ni sanab
o‘ amiz:
1. T - Tahlil bosqichi. Maqsadi: Manni "ochish" - s uk u , seman ik a p agma ik
jiha la ni aniqlash.
a) O‘qu chila 1- o‘qishda umumiy mazmun. 2- o‘qishda asosiy bayonla , 3-
o‘qishda yashi in maʼno a mualli pozi siyasi.
1. A — Asoslilik. Maqsad: Ma ndagi iddaola ni a ula ga bog‘langan dalilla ni
xa i alash, manbala ni ekshi ish.
2. Q — Qiyoslash a con as . Maqsad: Al e na i manbala yoki qa ama-qa shi
nuq ala bilan solish i ish o qali ik ni mus ahkamlash.
3. D — Dalillash a baholash. Maqsad: O‘qu chi o‘z pozi siyasini dalilla asosida
himoya qiladi a engdoshla i baholaydi.
2
Robe H Ennis. “A concep o c i ical hinking”. Ha a d Educa ional Re iew. 83-97-b.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
76
4. Hozi esa 5-sin ona ili da sligidan quyidagi ma nni mana shu me odla ga qo‘yib
ahlil qilamiz.
• Tahlil. Bu bosqichda o‘qu chila ma n mazmunini ushunadi, ak la a mualli
ik ini aj a a boshlaydi. Tanqidiy ik lashga hissasi: kuza ish, a qlash, asosiy ik ni
opish ko‘nikmala i shakllanadi.
Ma ndan chiqqan asosiy ma’lumo la :
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
77
Ma nning ma kaziy ma zusi: O‘zbek olimla i ya a gan “Allapinin” do isi.
Yu ak ananing eng muhim a’zosi si a ida a’ i langan.
Do i insoniya uchun ka a ix i o ekanligi ay iladi.
O‘zbekis on olimla ining ilmiy mehna i qad langani, Be uniy muko o i be ilgani
ay iladi.
• Asoslash. Bu bosqichda o‘qu chi ma ndagi asosiy ik la ni nima asosida
ay ilganini ushunadi.
Tanqidiy ik lashga hissasi: sabab–oqiba ni ushunish, dalilni ekshi ish.
Mualli ning asosiy ik la i a ula ning asosi:
Yu ak inson anasida eng muhim a’zodi “Yu ak ishlasa, odam i ik bo‘ladi…
yashashni a’minlaydi.”
Do ini ya a ish za u edi “Yu akni as ash uchun osi ala ya a ilmoqda… ammo
boshqa noqulaylikla kel i masligi ke ak.”
O‘zbekis on olimla i Allapininni ya a gan “O‘zbekis on olimla i yu ak xu uj
kasallikla iga malham bo‘lu chi Allapinin degan p epa a ni kash e i.”
Bu ix i o qimma li “Be uniy nomidagi da la muko o i bilan aqdi langan.”
• Qiyoslash. Bu bosqich anqidiy ik lashning eng muhim qismi — boshqa
ma’lumo bilan aqqoslashni o‘ ga adi.
Tanqidiy ik lashga hissasi: ik la ni solish i ish, a q a o‘xshashlikni opish,
baholash.
Misol: O‘qu chila quyidagicha qiyoslash qilishi mumkin:
Qiyoslash sa oli: “Allapinin do isining a zallikla i a mumkin bo‘lgan xa la ini
solish i ing.”
Yu ak kasalligini da olashga yo dam be adi No o‘g‘ i ishla ilsa noqulaylik
kel i ishi mumkin (ma nda ay ilgan)
O‘zbekis on olimla ining ix i osi U hali boshqa do ila bilan qiyoslanganmi —
ma nda ay ilmagan
Ko‘p yillik ilmiy izlanish mahsuli Ha bi do i ham yon a’si ga ega bo‘lishi
mumkin.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
78
Bu solish i ish o qali o‘qu chi bi omonlama ik lamaslikni o‘ ganadi.
• Dalillash. Bu bosqichda o‘qu chi ma nga nisba an munosaba bildi adi a o‘z
ik ini dalilla bilan isbo laydi.
Tanqidiy ik lashga hissasi: dalillash, izohlash, baholash, mulohaza yu i ish.
Ma ndan kelib chiqib o‘qu chi dalili misol:
Sa ol: Sizningcha, Allapinin do isi nega ka a ilmiy yu uq hisoblanadi?
O‘qu chi daliliga misol: “Bu do i yu ak xu ujini da olaydi, ma nda ay ilishicha
uni ya a ishga 10 yildan o iq ilmiy izlanish ke gan, shuning uchun u juda ka a ilmiy
yu uq deb o‘ylayman.”
Bu ja obda dalil + ma ndan asos bo — bu anqidiy ik lashning i ojlanayo gan
ko‘ inishi.
Yana bi sa ol: “Mualli ma nda do i haqida ijobiy ik bildi ganini qaysi
gapla dan bilish mumkin?” Bu o qali o‘qu chi ma n ichidagi pozi siyani aniqlashni
o‘ ganadi.
Tanqidiy ik lash qanday shakllanadi? Ushbu 4 bosqich na ijasida o‘qu chida
quyidagi ko‘nikmala paydo bo‘ladi:
• Tahlil – ma nni ichiga ki ib o‘qish
O‘qu chi ak a ik ni aj a adi, mualli pozi siyasini sezadi.
• Asoslilik – sabab-oqiba ni ushunish
O‘qu chi: “Nega bunday ay ilgan?” degan sa ol be ishni o‘ ganadi.
• Dalillash – o‘z ik ini isbo lash
Fik ni shunchaki ay maydi, balki ma ndagi dalil bilan asoslaydi.
• Qiyoslash – muqobil ik opish
Bu bosqich anqidiy ik lashning eng yuqo i ko‘ inishi — o‘qu chi bi ik ga
ko‘ -ko‘ ona ishonmaydi, qiyoslaydi, baholaydi.
Xulosa. Bugungi globallashu ja ayoni a axbo o ning ezko almashinu i
sha oi ida o‘qu chila da anqidiy ik lashni shakllan i ish hamda i ojlan i ish
zamona iy a’limning eng muhim yo‘nalishla idan bi iga aylandi. Tanqidiy ik lash —
bu o‘qu chining bilimni shunchaki yodlab olish emas, balki uni ahlil qilish,
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
79
solish i ish, asoslab be ish a mus aqil xulosa chiqa a olish malakasidi . Ushbu
kompe ensiyani i ojlan i ish o qali a’lim mazmuni yanada boyiydi, o‘qu chila ning
ik lash madaniya i, muloqo qilish ko‘nikmala i a in ellek ual salohiya i oshadi.
“Tanqidiy ik lashni shakllan i ish pedagogikaning muhim azi ala idan bi i
hisoblanadi, chunki u na aqa bilim olish, balki o‘qu chila da mus aqil ik lash a
qa o qabul qilish qobiliya ini i ojlan i ishga xizma qiladi.”
3
Tanqidiy ik lashni i ojlan i ish ja ayonida o‘qi u chining o‘ ni juda ka a
bo‘lib, u o‘qu chila ni aol ik lashga yo‘nal i adi, ula ni sa ol be ishga undaydi
hamda muammoli aziya la o qali ahlil qilishga cho laydi. Bu bo ada in e ak i
me odla , muammoli a’lim, bahs-munoza ala , gu uhda ishlash kabi usulla muhim
ahamiya kasb e adi. Bundan ashqa i, anqidiy ik lashni a kib op i ish uchun ochiq
a e kin o‘qu muhi ini ya a ish, muloqo ga asoslangan da s ja ayoni a axbo o
exnologiyala idan sama ali oydalanish ham alohida o‘ in u adi. O‘qu chila ga aqa
ayyo ja obni emas, balki ik lash ja ayonining o‘zini qad lashni o‘ ga ish lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Ma’mu o na, Sh. (2025). “Tanqidiy ik lashni i ojlan i ishning naza iy
asosla i”. Cen al Asian jou nal o educa ion and inno a ion. 31-b.
2. Olimo a, O. (2025). Mu olaa a anqidiy ik lash: O‘qu chila da mus aqil
ik lashni shakllan i ish”. In e na ional jou nal o in eg a ed sciences. 2-b.
3. Robe H Ennis. “A concep o c i ical hinking”. Ha a d Educa ional Re iew.
83-97-b.
4. Yo‘ldoshboye a, S. (2025). “O‘qu chila da anqidiy ik ashni i ojlan i ishning
pedagogic asosla i”. Yangi O‘zbekis on, Yangi adqiqo la ju nali”.954-b
3
Ma’mu o na, Sh. (2025). “Tanqidiy ik lashni i ojlan i ishning naza iy asosla i”. Cen al Asian jou nal o
educa ion and inno a ion. 31-b.
