newjou nal.o g zenodo.o g
1
AN’ANAVIY (KLASSIK) SEMASIOLOGIYADA SINONIM TALQINI
Usmono Asliddin Mannono ich
Xalqa o inno a sion uni e si e i
Xo ijiy ilologiya ka ed asi o‘qi u chisi
usmono [email protected] +998999652316
Anno a siya. Ushbu ishda semasiologiyaning asosiy ushunchala idan bi i
bo‘lgan sinonimiya hodisasi an’ana iy (klassik) ling is ik alqin asosida ahlil qilinadi.
Klassik semasiologiyaning shakllanishi, uning ilmiy asoschila i — A.A.
Shaxma o , L.V. Shche ba a V.V. Vinog ado la ning qa ashla i asosida
sinonimla ning mazmuniy, s uk u al a s ilis ik jiha la i yo i ilgan. Shuningdek,
“mu laq” a “deya li” sinonimla , sinonimik qa o la , yad o a pe i e ik bi likla ,
leksik, ideog a ik a uslubiy sinonimla ning asni i ba a sil bayon e iladi.
Kali so’zla . semasiologiya, sinonimiya, klassik yondashu , leksik ma’no,
seman ik yad o, pe i e ik bi lik, mu laq sinonim, qisman sinonim, ideog a ik sinonim,
uslubiy sinonim
Ki ish. Tilshunoslikning asosiy bo‘limla idan bi i bo‘lgan semasiologiya il
bi likla ining ma’nosini, ula ning shakl a mazmun o‘ asidagi munosaba ini
o‘ ganadi. Semasiologiya doi asida alohida ahamiya kasb e adigan hodisala dan bi i
— sinonimiya, ya’ni ma’nosi yaqin yoki o‘xshash bo‘lgan so‘zla ning izimdagi o‘ ni
a unksiyasidi . Aynan semasiologiya a sinonimiya o‘ asidagi uz iy bog‘liqlik
ma zuning dolza bligini belgilaydi. Chunki sinonimik bi likla ning uzilishi, ula ning
ma’no a kibi a leksik izimdagi pa adigma ik munosaba la i aynan semasiologik
ahlil o qali aniqlanadi.
Klassik semasiologiya XIX–XX as boshla ida shakllangan bo‘lib, soha i ojida
bi qa o mashhu us ilshunosla ining hissasi ka a bo‘lgan. A.A.
Shaxma o il ma’nosining a ixiy o‘zga ishini, L.V. Shche ba leksik ma’no a uning
s uk u a qa lamla ini, V.V. Vinog ado esa sinonimik qa o la , uslubiy bo‘yoq a
seman ik yad o ushunchala ini ilmiy asosda yo i ib be gan. Ula ning ishla i
sinonimiya hodisasini izimli o‘ ganish, seman ik maydonla ni shakllan i ishda hal
qilu chi bosqich bo‘lib xizma qilgan.
newjou nal.o g zenodo.o g
2
Asosiy qism. Klassik yondashu da sinonimla ni o‘ ganish ma’no yad osi,
seman ik yaqinlik, deno a i a konno a i qa lamla , ideog a ik a qla kabi mezonla
asosida olib bo iladi. Ushbu me odologik amoyilla sinonimla ni a ibga solish,
ula ning pa adigma ik munosaba ini ko‘ sa ish a s ilis ik unksiyasini aniqlash
imkonini be adi. Bu yondashu ayniqsa adabiy il, lug‘a uzish, ma n ahlili a il
a aqqiyo ini o‘ ganishda muhim ahamiya ga ega.
Mazku adqiqo ning asosiy maqsadi — klassik semasiologiyada sinonim
alqinining naza iy asosla ini ochib be ish, sinonimla ning asni i, seman ik
xususiya la i a ilmiy alqinini yo i ishdan ibo a . Shu maqsadga e ishish uchun
quyidagi azi ala belgilandi:
1. Klassik semasiologiyaning shakllanish ja ayoni a asosiy amoyilla ini ahlil
qilish.
2. Sinonimla ni o‘ ganishning an’ana iy (klassik) ling is ik asosla ini yo i ish.
3. Sinonimning seman ik belgila i, asni i a s uk u jiha la ini aniqlash.
4. Klassik yondashu ning imkoniya la i a chega ala ini baholash.
Shu a iqa, ushbu ma zu ilshunoslikning naza iy asosla ini chuqu anglash
hamda sinonimiya hodisasini ilmiy nuq ai naza dan ahlil qilishda muhim ahamiya ga
egadi .
“Mu laq sinonim” a “deya li sinonim” ushunchala ining klassik alqini.
Klassik ling is ikada sinonimla ikki u ga aj a iladi:
a) Mu laq sinonimla (absolyu sinonimla )
Bu u dagi sinonimla ba cha kon eks la da o‘za o o‘liq almashinadi, ma’no
a o u i bo‘lmaydi. Ammo klassik ilshunosla mu laq sinonimla ning abiiy illa da
deya li yo‘qligini a’kidlaydi. Chunki ha bi so‘z ma’no bilan bi ga s ilis ik,
konno a i yoki kon eks ual bo‘yoqqa ega bo‘ladi.
Misol a iqasida lug‘a la da uch ashi mumkin bo‘lgan: a o — a omobil
Ammo nu qiy aziya da ula o‘la eng almashmaydi.
b) Deya li (nisbiy yoki qisman sinonimla )
Bu — abiiy ildagi haqiqiy sinonimla bo‘lib, ula :
umumiy ma’no yad osiga ega,
newjou nal.o g zenodo.o g
3
ammo s ilis ik yoki seman ik nozik a qla ga ega bo‘ladi.
Masalan: a o e di — o‘ldi — jon be di
Bu so‘zla bi oqeani bildi adi, ammo uslubiy bo‘yoq a konno a siyada a q ma jud.
Sinonimik qa o : yad o a pe i e ik bi likla . Klassik semasiologiyada
sinonimla sinonimik qa o ko‘ inishida alqin qilinadi. Qa o ichida:
Yad o — eng umumiy, eng ney al ma’noni bildi u chi, kon eks ga eng kam
bog‘liq so‘z.
Masalan: “chi oyli” qa o ida: chi oyli — yad o.
Pe i e ik bi likla — ma’no nuansla i kuchli oq bo‘lgan, s ilis ik bo‘yoqdo
yoki konno a i a qi ma jud so‘zla .
Masalan: go‘zal, la o a li, husnli, dilkash, ko‘ kli.
Yad o so‘zla ko‘p oq uni e sallik kasb e sa, pe i e ik bi likla nu qning maqsadi a
uslubiga qa ab anlanadi.
Klassik semasiologiyada sinonimla ma’no o‘xshashligi, seman ik di e ensial
belgila a uslubiy xususiya la iga ko‘ a bi necha gu uhla ga aj a iladi. Ushbu asni
sinonimik qa o la ning ichki s uk u asi a ula ning nu qiy unksiyasini aniqlashda
muhim o‘ in u adi. Quyida sinonimla ning an’ana iy asni i asosida leksik,
ideog a ik, uslubiy a qisman sinonimla ba a sil yo i iladi.
Leksik sinonimla (bi ma’noli o‘xshashlik asosida). Leksik sinonimla —
deno a i ma’nosi bi xil yoki juda yaqin bo‘lgan, lekin shakl jiha dan
a qlanu chi so‘zla di . Bu u dagi sinonimla da:
ma’no yad o deya li o‘la mos keladi;
konno a i bo‘yoq juda kuchli sezilmaydi;
ko‘plab kon eks la da almashish qobiliya i ma jud.
Misolla :
boshlamoq — s a be moq
dehqon — ye chi
ez — jadal
o‘qi u chi — muallim
newjou nal.o g zenodo.o g
4
Leksik sinonimla mazmunning nomlanishiga yaqin bo‘lgan, umumiy seman ik
maydonni i odalaydi. Ula klassik ilshunoslikda “ma’nodoshlikning eng asosiy a
ba qa o shakli” si a ida alqin qilinadi.
Ideog a ik sinonimla (ma’noning nuanslilik da ajasiga ko‘ a)
Ideog a ik sinonimla — bi umumiy ma’noni i odalo chi, lekin uning u li
ko‘ inishla i, da ajala i yoki seman ik niuansla ini aks e i u chi so‘zla gu uhidi .
Ula :
ma’no yad o bo‘yicha o‘xshash,
ammo qo‘shimcha seman ik komponen la i bilan a qlanadi.
Misolla :
ez — chaqqon — jadal — epchil
ka a — ulkan — bahayba — yi ik
yaxshi — a’lo — zo‘ — mo‘najon (so‘zlashu )
Bu ye da ha bi so‘z umumiy konsep ga egishli bo‘lsa-da, ula ning i odalaydigan
ma’no da ajasi u licha:
ulkan — ka a
bahayba — nihoya da ka a, salmoqli
yi ik — ka alik bilan bi ga hajm, qu a belgisi
Ideog a ik sinonimla nu qning ang-ba angligini a’minlaydi a seman ik
chuqu likni oshi adi.
Xulosa. Klassik semasiologiya sinonimiya hodisasini o‘ ganishda hal qilu chi
o‘ in u adi. U ilning leksik-seman ik izimini ba qa o , izchil s uk u aga ega bo‘lgan
hodisa si a ida alqin e adi a sinonimla ning shakllanishi, ma’no yad o a
pe i e iyasini aniqlashda naza iy asos ya a adi. A.A. Shaxma o , L.V. Shche ba a
V.V. Vinog ado la ning ishla i sinonimiyani izimli ahlil qilishda seman ik
komponen la , pa adigma ik munosaba la , konno a i a deno a i qa lamla ning
o‘za o aloqasini ilmiy asosda yo i ib be di.
An’ana iy alqinda sinonimla ning asosiy belgila i si a ida seman ik yaqinlik,
ma’no yad osining umumiyligi a ma’no nuansla ining a qlanishi ko‘ sa ib o‘ iladi.
Bu yondashu sinonimla ni qa ’iy mezonla asosida asni lash, ula ning di e ensial
newjou nal.o g zenodo.o g
5
semala ini aniqlash a leksik izimdagi o‘ nini belgilash imkonini be adi. Shuningdek,
klassik naza iya sinonimik qa o la , yad o-pe i e iya s uk u ala i a ma’no
g ada siyasini aniqlashda muhim me odologik asos bo‘lib xizma qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Mad alie A. O‘zbek ilida sinonimiya a a ian lik. — Toshken : Fan, 1990.
2. Say ullaye a R., Mengliye B. Hozi gi o‘zbek adabiy ili. — Toshken :
Uni e si e , 2010.
3. Lyons J. Linguis ic Seman ics: An In oduc ion. — Camb idge: CUP, 1995.
4. C use D.A. Meaning in Language: An In oduc ion o Seman ics and
P agma ics. — Ox o d: OUP, 2011.
