newjou nal.o g zenodo.o g
1
XALQ ERTAKLARINING OG‘ZAKI AN’ANADAN YOZMA SHAKLGA
O‘TISHI: O‘RTA ASR G‘ARBIDA MADANIY TRANSFORMATSIYA
Toshken da la sha qshunoslik uni e si e i
G‘a b illa i ka ed asi ingliz ili o‘qi u chisi
Odilo a Nozima Nizomiddino na
odilo anozimaxoni[email p o ec ed]
Anno a si a: O‘ a as olklo i — bu das lab og‘zaki a zda ye kazib be ilgan,
V–XV as la da, ga chi xalq e akla i ba cha si iliza siyala ning umumiy xususiya i
bo‘lsada o‘ a as la da dunyoning u li madaniya la ida ay ilgan bo‘lsa-da, “o‘ a as
olklo i” ibo asi G‘a bda deya li ha doim Ye opa e akla iga nisba an ishla iladi.
“Folklo ” so‘zi 1846 yilda b i aniyalik yozu chi Uilyam Jon Toms omonidan
ki i ilgan bo‘lib, u a al oq ishla ilgan “xalq qadimiylikla i” (popula an iqui ies)
a amasining o‘ nini bosgan. Bu a ama oddiy xalqning hikoyala i, a sonala i, maqolla i,
balladala i a i oya la ini i odalash uchun ishla ilgan.
Kali so‘zla : o‘ a as olklo i, qadimiylik,a sonala , hikiyala .
O‘ a as la olklo i Ye opada og‘zaki a zda shakllangan a uza ilgan madaniy
me osdi . Ushbu olklo jamiya ning qad iya la i, e’ iqodla i, kundalik hayo i a
asa u la ini aks e i gan. Folklo olimi Ch is ophe R. Fee (2012) a’kidlaganidek,
olklo adabiyo dan a q qiladi: adabiyo mualli omonidan yozilgan a o‘qu chiga
ye kaziladi, olklo esa og‘zaki shaklda uza iladi a hikoyachi audi o iya alabiga
qa ab uni o‘zga i ishi mumkin. Shu sababli, olklo doimiy a dinamik bo‘lib, hikoya
ij osi uning mohiya iga ki i ilgan muhim unsu hisoblanadi. Jack Zipes (2006)ning
ik icha, o‘ a as la olklo i ij imoiy kon eks a hikoyachining ijodko ligi bilan
bog‘liq holda doimo o‘zga ib bo gan. Hikoyala u li xalqla o asida sa do yo‘lla i
o qali a qalgan, shuningdek, ha bi yangi hikoyachi uni audi o iya eh iyojiga qa ab
boyi gan. Bu ja ayon na ijasida o‘ a as hikoyala ida bi xil mo i la ning ko‘plab
newjou nal.o g zenodo.o g
2
a ian la i paydo bo‘lgan. Masalan, G imm aka-ukala i 19-as da bu hikoyala ni yozib
olish o qali ula ning a ian la ini izimlash i gan.
Raqamli asni lash a Aa ne-Thompson-U he indeksi.Folklo adqiqo chila i
hikoyala ni o‘ ganish a aqqoslash uchun izim ya a ishga in ilganla . An i Aa ne
(1910) olklo hikoyala ini uch asosiy u ga bo‘lishni akli qilgan: hay onla haqidagi
hikoyala , oddiy olklo hikoyala i a la i ala /anekdo la . Keyinchalik S i h
Thompson (1928, 1961) a Hans-Jo g U he (2004) omonidan ushbu izim
kengay i ilgan a dunyo olklo ini ham qam ab olgan. U he ning Aa ne-Thompson-
U he (ATU) indeksi quyidagi ye i asosiy ka ego iya bo‘yicha hikoyala ni asni laydi:
[5]
1. Hay onla haqidagi hikoyala
2. Seh li hikoyala
3. Diniy hikoyala
4. Realis ik hikoyala
5. Aqlsiz olomon, de la yoki shay onla haqidagi hikoyala
6. La i ala a anekdo la
7. Fo mula hikoyala
Ha bi hikoya o‘ziga xos ATU aqami bilan belgilanadi (masalan, ATU 101) a
boshqa hikoyala bilan aqqoslash imkonini be adi. Shu a zda, hikoyala ning shakli,
mo i la i a ma zula i izimli a ishda o‘ ganilishi mumkin.
Hay onla haqidagi hikoyala - hay onla haqidagi hikoyala , Aesop ablla idan
boshlab, o‘ a as la da ham mashhu bo‘lgan. Bu hikoyala da hay onla insoniy
xususiya la ga ega bo‘lib, axloqiy saboqla ni ye kazadi. Masalan, Old Sul an (ATU
101) hikoyasida sodiq i o‘z egasiga sodiq qoladi a do‘s iga qa shi ham adola ni
himoya qiladi. Zipes (2006) a’kidlaganidek, bu hikoyala shaxsiy halollik, sodiqlik a
do‘s lik qad iya la ini a g‘ib qiladi. Seh li hikoyala - Seh li hikoyala yoki e akla
(Zaube mä chen) doimo supe na u al elemen la ga ega. Jack Zipes (2006) a Ka e
newjou nal.o g zenodo.o g
3
B iggs (1970) a’kidlaganidek, bu hikoyala da yosh qah amonla ko‘pincha seh li
yo dam bilan qiyinchilikla ni yengib o‘ adi. Masalan, The Whi e Snake (ATU 673)
hikoyasida xizma ko ozgina oq ilonni yeb, hay onla ilini ushuna boshlaydi. Shu
qobiliya unga qi olicha uzukini opishga a go‘zal malika bilan u mush qu ishga
yo dam be adi. B iggs (1970) shuningdek, e akla ning das labki e siyala i bugungi
mashhu a ian la dan ancha qo ong‘i a mu akkab ekanini a’kidlaydi. Masalan,
das labki Cinde ella hikoyasida opa-singilla oyog‘ini oynali poyabzalga sig‘di ish
uchun kesishgan a ha o aqsga ushib o‘lishgan.
Diniy hikoyala - O‘ a as diniy hikoyala i kuchli x is ian axloqiyligi bilan aj alib
u adi. Masalan, Ge ude’s Bi d (ATU 751A) hikoyasida saxiylik qilmagan ayolni Iso
a Pe us qushga aylan i adi. Fee (2012) a’kidlaganidek, bunday hikoyala
mehmondo‘s lik a saxiylikning muhimligini a g‘ib qiladi.[ 3] Zipes (2006) esa bu
hikoyala ni da ning diniy axloqiy qad iya la ini, shuningdek, oddiy odamla a
muqaddas ma judo la o‘ asidagi munosaba ni aks e i u chi osi a si a ida
ko‘ adi.[2] Realis ik hikoyala - Realis ik hikoyala ko‘pincha Bibliyadagi mashhu
masalla dan qay a ishlangan bo‘lib, mas’uliya , poklik a ij imoiy odobla ni a g‘ib
qiladi. Ula zamona iy audi o iya uchun o‘ nak bo‘lib xizma qilgan. B iggs (1970)
a’kidlaganidek, bu hikoyala o qali qah amonla ning xulq-a o i a qa o qabul qilish
ja ayonla i o‘ ganiladi, bu esa medie al jamiya ning madaniy a axloqiy uzilishini aks
e i adi.[1]
Xulosa
O‘ a as la olklo i – bu na aqa ko‘ngilocha , balki madaniy, axloqiy a a biya iy
ahamiya ga ega bo‘lgan manbadi . Hay onla haqidagi hikoyala , seh li e akla , diniy
a ealis ik hikoyala o qali u da jamiya ining qad iya la i, e’ iqodla i a ij imoiy
qoidala i aks e gan. Zipes (2006) a B iggs (1970) ishla iga asoslanib ay ish
mumkinki, olklo o‘ ganilishi, uning a ixi a asni i o qali inson asa u i, madaniy
o‘zlik a axloqiy qad iya la yaxshi oq ushuniladi.[1,2] Shu bilan bi ga, ATU indeksi
olklo ni izimli a ishda o‘ ganish imkonini be adi a u li da la , hududla a
xalqla o‘ asidagi o‘xshashlik a a qla ni aniqlashga yo dam be adi.
newjou nal.o g zenodo.o g
4
Adabiyo la :
1. B iggs, K. M. (1970). The Fai y ale T adi ion in English Li e a u e: Habi and
Fancy. Chicago: Uni e si y o Chicago P ess.
2. Zipes, J. (2006). The G ea Fai y Tale T adi ion: F om S apa ola and Basile o
he B o he s G imm. New Yo k: W. W. No on & Company.
3. Fee, C. R. (2012). Compa a i e Folklo e: A Reade . Logan: U ah S a e
Uni e si y P ess.
4. U he , H.-J. (2004). The Types o In e na ional Folk ales: A Classi ica ion and
Bibliog aphy, Based on he Sys em o An i Aa ne and S i h Thompson. Helsinki:
Suomalainen Tiedeaka emia.
5. Aa ne, A., & Thompson, S. (1961). The Types o Folk ale: A Classi ica ion and
Bibliog aphy. Helsinki: Suomalainen Tiedeaka emia.
