“Inno a ions in Science and Technologies” илмий-электрон журнали
ISSN: 3030-3451. 2 / 2025 йил.
www.innois .uz
107
Inno a ions in Science and Technologies, 10-сон. 2025 йил.
AGRAR SEKTORNI OPTIMAL RIVOJLANTIRISHNING XAVFSIZLIK
DARAJASI MEZONLARI VA KO‘RSATKICHLARI
Ib agimo Nodi Nus iddino ich
i. . .d, PhD, do sen , Qa shi da la exnika uni e si e i, Axbo o exnologiyala i a izimla i
ka ed asi
Email: Nodi nus iddino [email p o ec ed]
Tel:+998 91 956 31 31
Anno a siya. Ushbu maqolada ag a sek o ni op imal i ojlan i ish ja ayonida xa sizlik
da ajasini baholo chi mezonla a ko‘ sa kichla izimi ilmiy jiha dan asoslab be ilgan. Tadqiqo da
ag a a moqning iq isodiy ba qa o ligi, oziq-o qa xa sizligi, esu sla dan sama ali oydalanish
da ajasi hamda ekologik mu ozana ni a’minlashga oid indika o la ning kompleks bahosi yo i ilgan.
Maqolada iq isodiy xa sizlik, oziq-o qa mus aqilligi, in es i sion aollik, ishlab chiqa ish
sama ado ligi, demog a ik yuklama a ag a bozo ba qa o ligi kabi mezonla asosida a moqning
xa sizlik da ajasi qayd e iladi. Shuningdek, ye a su esu sla i hola i, mahsulo na xla ining
o‘zga u chanligi, ag a klas e la ning aoliya i, exnologik yangilanish a ishlab chiqa ish iskla i
bilan bog‘liq ko‘ sa kichla ning in eg allashgan ahlili amalga oshi iladi.
Kali so‘zla . Ag a sek o , op imal i ojlanish, iq isodiy xa sizlik, oziq-o qa xa sizligi,
xa sizlik mezonla i, indika o la izimi, esu sla dan sama ali oydalanish, ag a ba qa o lik,
in es i sion aollik, qishloq xo‘jaligi sama ado ligi.
KIRISH.
Oziq-o qa muammosi, eh imol, insoniya oldida u gan ba cha muammola ning
eng qadimiyidi . Globallashu sha oi ida aholini ba qa o oziq-o qa bilan a’minlash
dunyo i ojlanishining eng muhim a kibiy qismi bo‘lib qolmoqda. Ye a li da ajada
oziq-o qa a’mino i a mu ozana siz o qa lanish, odamla ning o‘ acha um ko‘ ish
da omiyligi, ula ning sog‘lig‘i, jismoniy ko‘ sa kichla i, kasallikla ga chidamliligi,
zamona iy yuqo i exnologik ishlab chiqa ish ja ayonla iga moslashishi a u mush
a ziga salbiy a’si qiladi.
Hozi gi kunda dunyoda qashshoqlik a o‘yib o qa lanmaslik kabi
muammola ga nisba an jamoa chilik ik i kuchaygan bo‘lib, jahondagi oziq-o qa
inqi ozla i oziq-o qa na xla ining keskin ko‘ a ilishini kel i ib chiqa moqda, buning
na ijasida dunyoning ko‘plab mamlaka la ida qashshoqlik a ochlikdan qu ulish
ja ayoni o‘x ab, uy xo‘jalikla ining eal da omadla ini hech bo‘lmaganda minimal
chega ada bo‘lsa ham ushlab qolish so‘ng a, uni oshi ish masalasi dolza b bo‘lib
qolmoqda. Shunday qilib, oziq-o qa doimo i ikchilik osi ala ining za u iy a
o ishu siz qismi si a ida ishlaydi hamda uning anqisligining u yoki bu sababla ga
ko‘ a ko‘payishi haqli a ishda uni ba a a e ish uchun sama ali siyosiy hamda
iq isodiy yechimla ni alab qiladigan dolza b muammo si a ida qabul qilinadi.
“Inno a ions in Science and Technologies” илмий-электрон журнали
ISSN: 3030-3451. 2 / 2025 йил.
www.innois .uz
108
Inno a ions in Science and Technologies, 10-сон. 2025 йил.
ADABIYOTLAR SHARHI.
B aziliyada qishloq xo‘jaligi mahsulo la ini ekspo qilishning yuqo i da ajasi
mamlaka aholisining ka a qismi uchun oziq-o qa mahsulo la iga ye ib bo‘lmaydigan
hodisa bilan bog‘liq bo‘lgan aholining muhim qismining eal da omadla ining pas ligi
bilan bi lash i ilishi mumkin. Bu bo ada 2020 yil 16 ok ab da Hukuma soya doni,
unla i a moyla i impo i a i la ini 2021 yil 15 yan a gacha a makkajo‘xo i doni
impo i uchun a i la ni 2021 yil 31 ma gacha, 2020 yil 9 sen ab dan shu yil 31
dekab iga qada gu uch impo i uchun bojla ni o‘x a ib qo‘ydi. Ushbu cho a milliy
a’mino ni kuchay i ish a na xla oshishini cheklashga qa a ilgan[1].
Yaponiyada oziq-o qa mahsulo la ini ye kazib be ish muammola i asosan
impo hisobiga hal e iladi, chunki yuqo i exnologiyala ga yo‘nal i ilgan milliy
iq isodiyo ni i ojlan i ish siyosa i mu a aqiya li amalga oshi iladi. Bu esa oziq-o qa
mahsulo la i impo i inno a sion o a la ni ekspo qilishdan ushadigan alyu a
ushumla i bilan o‘liq a’minlanadi. Bu bo ada Yaponiyaning is e’mol qilingan
kalo iya miqdo iga asoslangan oziq-o qa bilan o‘zini o‘zi a’minlashi 2010 yilda a igi
39 oizni ashkil e ib, qolgan kalo iyala ning 61 oizi impo qilingan oziq-o qa
mahsulo la iga o‘g‘ i keladi. So‘nggi yilla da oziq-o qa xa sizligi eng qizg‘in bahs-
munoza ala ga aylandi a qishloq, o‘ mon a baliq xo‘jaligi azi ligi Yaponiyaning
maqsadini «ba cha uqa ola ga hozi a kelajakda si a li oziq-o qa mahsulo la idan
oqilona na xla da oydalanish imkoniya ini be ish» deb belgilab qo‘ydi[2].
Alba a, i ojlangan da la la aj ibasiga asoslanib, aholini ha siz, si a li
mahsulo la ga bo‘lgan eh iyojini qondi ish maqsadiga e ishish uchun unga a’si
qilu chi omilla ni muhokama qilish lozim. Shunda biz i ojlangan da la la duch
keladigan muammola ni a mamlaka ning oziq-o qa xa sizligi yondashu i qanday
yo‘nalishla ga ega bo‘lishi ke akligini aniqlash imkoniga ega bo‘lamiz. Ta’kidlash
joizki, impo ni cheklash aholining bi qa o oziq-o qa mahsulo la iga bo‘lgan
eh iyojini qondi ish da ajasini pasay i ishi mumkin. Bunday sha oi da bizningcha,
mamlaka da ishlab chiqa ilayo gan oziq-o qa mahsulo la i asso imen ining
maksimal xilma-xilligi uchun ha aka qilishimiz ke ak. Alba a, bu o qali zamona iy
exnologiyala a e me lik usulla i bilan impo ga bog‘liqlikni sezila li da ajada
kamay i ishi mumkin.
Yaponiya aj ibasiga e’ ibo qa a adigan bo‘lsak, da la ning ka a miqdo dagi
oziq-o qa mahsulo la ini mus aqil a ishda ishlab chiqa ish qobiliya i oziq-o qa
xa sizligini a’minlay olmaydi, ammo oziq-o qa mus aqilligi masalasini hal qiladi,
bu esa o‘zining ba qa o a xilma-xil oziq-o qa ishlab chiqa ilishini
ag‘ba lan i adi[5].
METODOLOGIYA.
Bugungi kunda dunyoda oziq-o qa muammosining asosiy sababla i
quyidagila ni o‘z ichiga oladi: demog a ik aziya ; oziq-o qa mahsulo la ini ishlab
chiqa ish uchun abiiy esu sla ning kamayishi; is e’mol a kibini o‘zga i ish; oziq-
o qa yo‘qo ilishi a oziq-o qa chiqindila i; bioyoqilg‘i; oziq-o qa mahsulo la ining
jahon na xla ining ko‘ a ilishi; inqi ozla , nizo a moja ola .
Kel i ilgan muammola ni ba a a e ishda a alambo , man aa do omonla ni
“Inno a ions in Science and Technologies” илмий-электрон журнали
ISSN: 3030-3451. 2 / 2025 йил.
www.innois .uz
109
Inno a ions in Science and Technologies, 10-сон. 2025 йил.
global, min aqa iy hamda mamlaka da ajala ida mu o iqlash i ish s a egiyasini
belgilash a ochlikka qa shi ku ashda ikki omonlama yondashu ni a’minlash
maqsadga mu o iq bo‘lib, buning uchun bi qa o amoyilla ga e’ ibo qa a ish lozim.
Jumladan, bi inchisi oziq-o qa xa sizligi bo‘yicha milliy ejala ni ishlab chiqishga
sa moya ki i ish. Ikkinchi amoyil ushbu aoliya ni global, min aqa iy a milliy
da ajala da s a egik mu o iqlash i ishni naza da u ish. Uchinchisi - oziq-o qa
xa sizligi bo‘yicha kompleks yondashu ga e ishish. To‘ inchidan, ushbu muammo
bilan shug‘ullanadigan ko‘plab ij imoiy ins i u la ning oli a sama ado ligini oshi ish.
Va nihoya , beshinchi s a egik maqsad she ikla ning qishloq xo‘jaligi a oziq-o qa
xa sizligiga ko‘p yillik in es i siyala uchun sha -sha oi la ni a’minlash majbu iya i.
Ta’kidlash joizki, gumani a a’mino , im iyozli bog‘langan k edi la a xalqa o
iq isodiy yo damning boshqa shaklla i oziq-o qa xa sizligiga e ishish uchun o‘siq
bo‘lishi mumkin. Mamlaka ning oziq-o qa xa sizligiga salbiy a’si ko‘ sa adigan
ashqi sababla qa o iga quyidagila ni ki i ish mumkin:
dunyo bozo la ida oziq-o qa mahsulo la ini mamlaka uchun za u bo‘lgan
hajm a asso imen la da so ib olishning jismoniy qobiliya sizligi;
impo qilinadigan oziq-o qa mahsulo la ining ay im u la ini jahon bozo ida
impo chila a is e’molchila uchun na xla da ajasining juda yuqo iligi;
mamlaka da ishlab chiqa iladigan oziq-o qa mahsulo la ining ay im u la iga
jahon na xla ining keskin ko‘ a ilishi a na ijada mahalliy ishlab chiqa u chila ni
ekspo ga yo‘nal i ish, bu ichki bozo da egishli oziq-o qa mahsulo la ining
ye ishmasligiga olib kelishi;
qishloq xo‘jaligi mahsulo la ini ekspo qilish mahsulo la ining na xla ining
keskin pasayishi a na ijada mahalliy qishloq xo‘jaligi ishlab chiqa u chila i uchun
iq isodiy muammola ni yuzaga kelishi;
ichki oziq-o qa bozo ini himoya qilish da ajasi pasayganda oziq-o qa
mahsulo la ining xa sizligini exnik nazo a qilish izimla i bo‘yicha paydo bo‘lishi
mumkin bo‘lgan mahalliy ishlab chiqa u chila ning muammola i.
TAHLIL VA NATIJALAR.
Bu bo ada Ye opa I i oqi mamlaka la ida Ye opa I i oqiga a’zo bo‘lmagan
da la la dan oziq-o qa mahsulo la ini olib ki ishda bojxona a a i la ni a ibga
solish nuq ai naza idan ham, impo qilinadigan oziq-o qa mahsulo la ining
asso imen i, yuqo i si a i a xa sizligi bo‘yicha Ye opa I i oqi hududida oziq-o qa
mahsulo la ini olib o‘ ishda bojxona o‘siqla ining yo‘qligi bilan a’minlanadi[4].
Oziq-o qa xa sizligining libe al a p o eksionis ik ushunchala i o‘ asidagi
ziddiya juda sha li, chunki qancha mamlaka la o‘zla ining oziq-o qa mus aqilligini
a’minlashga qodi bo‘lsa, dunyoda oziq-o qa xa sizligi hola i shunchalik yaxshi
bo‘ladi. Mamlaka ning oziq-o qa xa sizligi hola ini baholash, bi omondan,
aholining oziq-o qa mahsulo la idan oydalanish ba qa o ligi bilan belgilanadi, ya’ni:
Oziq-o qa xa sizligining libe al a p o eksionis ik ushunchala i o‘ asidagi
ziddiya juda sha li, chunki qancha mamlaka la o‘zla ining oziq-o qa mus aqilligini
a’minlashga qodi bo‘lsa, dunyoda oziq-o qa xa sizligi hola i shunchalik yaxshi
bo‘ladi. Mamlaka ning oziq-o qa xa sizligi hola ini baholash, bi omondan,
“Inno a ions in Science and Technologies” илмий-электрон журнали
ISSN: 3030-3451. 2 / 2025 йил.
www.innois .uz
110
Inno a ions in Science and Technologies, 10-сон. 2025 йил.
aholining oziq-o qa mahsulo la idan oydalanish ba qa o ligi bilan belgilanadi, ya’ni:
oziq-o qa ning jismoniy ma judligi, bu bu un mamlaka bo‘ylab is algan aq da
ke akli o aliq oziq-o qa ma judligini angla adi;
oziq-o qa mahsulo la ining iq isodiy jiha dan qulayligi, bu da omad da ajasi,
odamning ij imoiy ma qei a yashash joyidan qa ’i naza , unga aol hamda sog‘lom
u mush a zini saqlash uchun oziq-o qa mahsulo la ini so ib olishga imkon be adi;
oziq-o qa mahsulo la ining si a i, o‘liqligi a mu ozana i, bu oziq-o qa
mahsulo la ining a kibida sog‘liq uchun xa siz, pa hezbop, yuqo i kalo iya a
oqsilla , yog‘la , ugle odla , mik oelemen la hamda ye a licha i aminla bo‘lishi
ke ak.
Ikkinchi omondan, oziq-o qa xa sizligi da ajasi oziq-o qa mahsulo la ining
za u sug‘u a zaxi ala i a ye ishmayo gan oziq-o qa mahsulo la ini impo qilish,
mamlaka ning oziq-o qa mus aqilligini a’minlash uchun za u bo‘lgan alyu a
zaxi asini ya a ish bilan a si lanadi, bu esa milliy xa sizlikning muhim elemen
hisoblanadi. Shu nuq ai naza dan, mamlaka ning oziq-o qa xa sizligi na aqa qishloq
xo‘jaligi a oziq-o qa mahsulo la ini ishlab chiqa ishni i ojlan i ish bilan bog‘liq
iq isodiy a ij imoiy sha oi la o‘plami, balki milliy a jahon iq isodiyo ining umumiy
hola i bilan ham a’minlanadi. Ta’kidlash joizki, ha qanday ja ayonda ma’lum bi
mezon ma jud bo‘lganidek, oziq-o qa ha sizligida ham ma’lum bi mezonla
ma jud bo‘lib, ula ning bi -bi i bilan bog‘liqligini quyidagi 1- asmda kel i ilgan
mexanizmdan ko‘ ish mumkin[6].
MUHOKAMA.
Mamlaka dagi oziq-o qa xa sizligining umumiy ah olini aholi jon boshiga
o‘ acha ko‘ sa kichla yo damida baholash mumkin. Shu bilan bi ga, ushbu
yondashu mamlaka ning bu un aholisini oziq-o qa mahsulo la i bilan a’minlashga
e ishish uchun ba a sil oq o‘ ganish, ahlil qilish a akola li boshqa u qa o la ini
qabul qilish uchun ba cha za u ma’lumo la ni aqdim e maydi.
1- asm. Mamlaka ning oziq-o qa xa sizligi mezonla i a ula ning bog‘liqligi
mexanizmi
“Inno a ions in Science and Technologies” илмий-электрон журнали
ISSN: 3030-3451. 2 / 2025 йил.
www.innois .uz
111
Inno a ions in Science and Technologies, 10-сон. 2025 йил.
Oziq-o qa mahsulo la ini so ib olish qobiliya i asosan aholi da omadla i
da ajasiga bog‘liq ekanligi sababli, u li xil ij imoiy oi adagi diye ala sezila li
da ajada a q qiladi.
MDH mamlaka la idagi da omadla bandlik sohasi, da omad manbai (ish haqi,
pensiya, ij imoiy na aqala , s ipendiyala a boshqala ), yashash joyiga qa ab aholining
o‘nlik gu uhla i omonidan sezila li da ajada a qlanadi. Oziq-o qa is e’molidagi eng
ka a qa ama-qa shilikla da omad da ajasi bo‘yicha aqsimlangan uy xo‘jalikla ining
bi inchi a o‘ninchi de sil gu uhla i o‘ asida ya’ni, aholining eng qashshoq a boy
qa lamla i o‘ asida kuza iladi.
Aholining shaha a qishloq joyla ida yashash joyiga qa ab oziq-o qa is e’mol
qilish da ajasida ham sezila li a q kuza iladi. Ene giya qiyma i jiha idan shaha
aholisining o qa lanishidan us un bo‘lgan qishloq aholisining a sioni, qoida
a iqasida, is e’mol qilingan hay ono manbala idan olingan qimma baho mahsulo la ,
shuningdek, me a a eza o la hajmi jiha idan kam.
XULOSA.
Respublikaning alohida hududla ida diye aning ene ge ik qiyma i, oziq-o qa
mahsulo la ining asosiy u la ini is e’mol qilish hajmi a uzilishi, uy xo‘jalikla ining
umumiy is e’mol xa aja la idagi oziq-o qa mahsulo la ini so ib olish xa aja la ining
ulushi bo‘yicha min aqa iy a qla ma jud. Shuningdek, uy xo‘jalikla i da omadla ida
oziq-o qa mahsulo la ini is e’mol qilishdagi engsizlik u ayli kuchaygan sezila li
a moq engsizligi ma jud.
Jamiya ning da omad da ajasi bo‘yicha abaqalanishi mamlaka milliy
xa sizligiga ahdid soladi a shuning uchun uni oziq-o qa is e’mol qilish da ajasi
bo‘yicha da omad gu uhla i yo damida baholash ham oziq-o qa xa sizligini
a si lo chi ko‘ sa kichla izimini uzish bo‘yicha ishla ning jiha la idan bi idi .
Iq isodiy ma’noda oziq-o qa mahsulo la ining ma judligi asosan aholining
u mush da ajasi bilan belgilanadi, chunki bu, xususan, oziq-o qa mahsulo la iga
bo‘lgan eh iyojni o a a xizma la bozo idagi akli la asosida odamla ning eal
da omadla i o qali qondi ish imkoniya idi .
Aholining ba cha qa lamla i sog‘lom hayo kechi ishla i uchun za u bo‘lgan
oziq-o qa mahsulo la iga ega bo‘lishla ini a’minlashda eh iyo ko lik bilan
ayyo langan xa sizlik a himoya a moqla iga shoshilinch eh iyoj bo . Umuman
olganda o‘ a a uzoq mudda li is iqbolda i ojlanayo gan mamlaka la da qishloq
xo‘jaligi sek o ining o‘sib bo ayo gan alabga ja ob be ishi uchun uni kuchay i ish
hamda ishlab chiqa ishini i ojlan i ishga e’ ibo qa a ish lozim. Buning uchun
cheklangan ye esu sla idan sama ali oydalanish a hosildo likni oshi ish o qali
mamlaka da oziq-o qa ishlab chiqa ishni kengay i ish oziq-o qa xa sizligi
muammola iga ba qa o yechim opishga qa a ilgan siyosa , s a egiya a das u la ning
asosi bo‘lishi ke ak.
Fik imizcha, mamlaka da qishloq xo‘jaligini i ojlan i ish uchun oziq-o qa
mahsulo la ining yuqo i na xla i a hukuma omonidan be iladigan im iyozla dan
imkon qada sama ali oydalanish lozim. Bu na aqa hozi gi kunda yuz be ayo gan
“Inno a ions in Science and Technologies” илмий-электрон журнали
ISSN: 3030-3451. 2 / 2025 йил.
www.innois .uz
112
Inno a ions in Science and Technologies, 10-сон. 2025 йил.
inqi ozga qa shi ku ashish nuq ai naza idan, balki oziq-o qa , ozuqa a bioyoqilg‘i
ishlab chiqa ishga bo‘lgan alabning o ib bo ishiga ja ob be ish hamda kelajakda
shunga o‘xshash inqi ozla ning ak o lanishining oldini olishda ham muhimdi [7].
Mamlaka da yuzaga kelgan qashsholik a ochlikni kamay i ish, hozi gi
ash ishli endensiyala ni ba a a e ish bo‘yicha muhim na ijala ga e ishish uchun
a alambo , qishloq xo‘jaligini i ojlan i ish ke ak. Buning uchun dunyodagi ko‘plab
dehqon - e me la ga qishloq xo‘jaligi mahsulo la ini kengay i ishga yo dam be adigan
imkoniya la ya a ilishi ke ak. Qishloq xo‘jaligining o‘sishini qashshoqlikni
kamay i ish omiliga aylan i ish, qishloq xo‘jaligida yuzaga keladigan a kibiy
cheklo la ni olib ashlashni angla adi, bu ayniqsa ag a iq isodiyo dagi millionlab
ishlab chiqa u chila uchun muhimdi .
Bu xususiy in a uzilma uchun qulay muhi ya a ish uchun qishloq
in a uzilmasi a asosiy xizma la ga - yo‘lla , sug‘o ish, oqa a su la ni yig‘ish, saqlash
joyla i, so‘yish, baliq o i joyla i a k edi , shuningdek elek ene giyasi, mak abla
hamda sog‘liqni saqlash xizma la iga da la omonidan maqsadli yo‘nal i ilgan
in es i siyala ini ko‘pay i ishni alab qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Rules and p ocedu es on impo ing p oduc s in o he EU, a i in o ma ion,
in o ma ion on cus oms du ies, equi emen s o li e animal and ish impo s.
h ps://ec.eu opa.eu/in o/business-economy-eu o/ ade-non-eu-coun ies/impo -
eu_en
2. B azil emo es impo a i s on maize, soybeans, soy meals and soy oils
22/10/2020, h p://www. ao.o g/giews/ ood-p ices/ ood-policies/de ail/en/c/1319840/
3. Yinzhe Piao, Linan Zhong (2021). Resea ch on he eaching me hod o
econome ics. Eu opean Jou nal o Resea ch and Re lec ion in Educa ional Sciences.
Vol. 7 No. 10, 2019. ISSN 2056-5852
4. Woold idge, J. M. (2020), In oduc o y Econome ics: A Mode n App oach,
Fi h Edi ion. Sou h-Wes e n 5191 Na o p Boule a d Mason, OH 45040 USA.
5. N.N.Ib agimo . Min aqada ag a sek o ni op imal i ojlan i ish mexanizmini
akomillash i ish (Qashqada yo iloya i misolida), Monog a iya, U ganch: Khwa ezm
publica ion, 2025
6. N.N.Ib agimo Mamlaka imizda ag a siyosa ni amalga oshi ishning ilmiy,
naza iy a amaliy yo'nalishla i//“Xo azm Ma'mun akademiyasi axbo o nomasi” ilmiy-
amaliy ju nal. – Xi a, 2025. – № 9.
