VOLUME-3, ISSUE-10
180
RAQAMLI IQTISODIYOTDA RAQAMLI IZNI BOSHQARISH
Iskanda o a Ziyoda Abdumajido na
Jizzax Poli exnika ins i u i “Komyu e a das u iy injini ing”
ka ed asi ka a o’qi u chisi
Iskanda o a Saoda Abdumajido na
Gallao ol 4-sonli exnikum o‘qi u chisi
Iskanda o a Ma jona Shux a qizi
Toshken Da la Iq isodiyo Uni e si e i 1 ku s alabasi
Ano a siya:Hozi gi da da aqamli iq isodiyo ning jadal i ojlanishi bilan bi qa o da shaxsiy
ma’lumo la ni himoyalash, onlayn aoliya ni nazo a qilish a aqamli izni boshqa ish masalala i
dolza b ahamiya kasb e moqda. Raqamli iz — bu oydalanu chining in e ne da qoldi adigan
izla i, ya’ni eb-say la ga ki ish a ixidan o ib, ij imoiy a moqla dagi aoliya i, elek on
xizma la dan oydalanishi a aqamli anzaksiyala igacha bo‘lgan ma’lumo la majmuasidi .
Kali so‘zla : aqamli iq isodiyo , aqamli iz, shaxsiy ma’lumo la , onlayn aoliya , max iylik,
aqamli xa sizlik
MANAGING DIGITAL FOOTPRINTS IN THE DIGITAL ECONOMY
Anno a ion:In he cu en e a, alongside he apid de elopmen o he digi al economy, issues o
pe sonal da a p o ec ion, moni o ing online ac i i y, and managing digi al oo p in s ha e become
inc easingly impo an . A digi al oo p in e e s o he aces a use lea es on he in e ne ,
including websi e isi his o y, social media ac i i y, use o elec onic se ices, and digi al
ansac ions.
Keywo ds: digi al economy, digi al oo p in , pe sonal da a, online ac i i y, p i acy, digi al
secu i y
KIRISH
Bugungi globallashu a exnologik a aqqiyo da ida inson hayo ining deya li ba cha jabhala i
aqamli muhi ga ko‘chmoqda. In e ne , mobil ilo ala , elek on xizma la , onlayn sa do, aqamli
o‘lo izimla i hamda ij imoiy a moqla kundalik aoliya imizning aj almas qismiga aylandi.
Shu ja ayonda ha bi inson o‘z bilgan-bilmagan holda in e ne da qa o ma’lumo la qoldi adi.
Ushbu ma’lumo la majmuasi aqamli iz deb a alib, u shaxsiy hayo , iq isodiy aoliya , ij imoiy
ma qe a xa sizlik bilan be osi a bog‘liq bo‘lgan muhim konsep hisoblanadi.
Raqamli iq isodiyo ning kengayib bo ishi bilan aqamli izni sama ali boshqa ish na aqa
indi idual shaxsla , balki ashkilo la , da la muassasala i a biznes subyek la i uchun ham
za u iy eh iyojga aylandi. Chunki in e ne da qoldi ilgan ha bi iz — bu kelajakdagi imkoniya la
yoki xa la ning manbai bo‘lishi mumkin. Ma’lumo la ning noqonuniy a qa ilishi,
kibe hujumla , i ibga likla a shaxsiy ma’lumo la ni suiis e’mol qilish hola la i bunday iskning
eal misolla idi .
Shu bois aqamli izni boshqa ish, uni nazo a qilish a himoya qilish amoyilla i hozi gi zamon
axbo o xa sizligining muhim a kibiy qismi sanaladi. Ushbu ishda aqamli izning mohiya i,
uning iq isodiy a ij imoiy ahamiya i, boshqa u mexanizmla i a zamona iy himoya usulla i
ko‘ ib chiqiladi. Shuningdek, aqamli madaniya ni shakllan i ish a oydalanu chila ning ongini
oshi ish o qali da la a jamiya da xa siz aqamli muhi ya a ish masalala i ahlil qilinadi.
Mazku adqiqo aqamli iq isodiyo sha oi ida aqamli izni boshqa ish ja ayonla ini chuqu
yo i ish, uni naza iy hamda amaliy jiha dan ahlil qilish a aqamli xa sizlik madaniya ini
VOLUME-3, ISSUE-10
181
shakllan i ishga qa a ilgan. Tadqiqo ja ayonida kompleks ilmiy yondashu la qo‘llanildi, ya’ni
naza iy ahlil, amaliy kuza u , qiyosiy aqqoslash, s a is ik ma’lumo la o‘ ganish, ekspe la
ik ini ahlil qilish a modellash i ish me odla i asosida izlanishla olib bo ildi. Ula ning
uyg‘unlashu i aqamli izni boshqa ishning ko‘p qa lamli izim ekanligini chuqu oq anglashga
yo dam be di.
Quyidagi doi a diag ammasi aqamli iq isodiyo da aqamli izni boshqa ishning asosiy
yo‘nalishla i a ula ning nisbiy ahamiya ini ko‘ sa adi. Diag ammada ko‘ inib u ibdiki, aqamli
izni sama ali boshqa ish bi nech a muhim elemen la dan ibo a bo‘lib, ha bi i insonning
in e ne dagi xa sizligi, ob o‘si a max iyligini a’minlashda muhim ol o‘ynaydi.
Diag amma mazmuni:
• Kibe xa sizlik cho ala ini ko‘ ish (25%) Eng ka a ulushga ega bo‘lib, aqamli izni
himoyalashda asosiy omil hisoblanadi. Pa olla , ikki ak o li au en i ika siya a za a li
ahdidla dan himoya qilish shula jumlasidandi .
• Ma’lumo la moni o ingi (20%) Onlayn aoliya ni kuza ish, shaxsga oid ma’lumo la
qaye da a qanday saqlanayo ganini nazo a qilishni angla adi.
• Max iylikni boshqa ish (20%) P o il sozlamala ini o‘g‘ i yo‘lga qo‘yish, oshko alik
da ajasini boshqa ish, uxsa la nazo a i kabi cho ala ni qam ab oladi.
• Onlayn xulq-a o s a egiyasi (20%) In e ne dan oydalanish madaniya i, ij imoiy
a moqla da eh iyo ko kon en joylash a izohla qoldi ishni o‘z ichiga oladi.
• Shaxsiy b end boshqa u i (15%) In e ey da shaxsiy imijni shakllan i ish, p o essional
kon en ya a ish a ij imoiy ob o‘ni mus ahkamlash ja ayonla ini angla adi.
Diag amma shuni ko‘ sa adiki, aqamli izni boshqa ish ko‘p yo‘nalishli ja ayon bo‘lib,
kibe xa sizlik a max iylikni a’minlash eng muhim omilla hisoblanadi. Shuningdek, onlayn
madaniya a shaxsiy b endni boshqa ish ham aqamli iq isodiy muhi da mu a aqiya li a
xa siz ish i ok e ish uchun za u di .
Tadqiqo ning ilk bosqichida aqamli iz ushunchasi, uning a ixiy shakllanish bosqichla i,
ma’lumo la izining sikli, shaxsiy a ko po a i aqamli izning a qla i hamda aqamli izning
iq isodiy ja ayonla ga a’si i haqida ilmiy adabiyo la a xalqa o ashkilo la (BMT, OECD, ITU,
Wo ld Bank, Eu opol) hisobo la i ahlil qilindi. Raqamli izning ijobiy a salbiy oqiba la i,
20%
20%
25%
15%
20%
Raqamli izni boshqa ish yo'nalishla i ulushi
Mah iylikni boshqa ish
ma'lumo la moni o ingi
Kibe xa sizlik cho ala ini
ko' ish
Onlayn xulq-a o
s a egiyasi
Shaxsiy b end boshqa u i
VOLUME-3, ISSUE-10
182
masalan, shaxsiylash i ilgan xizma la ya a ilishi, onlayn eklama sama ado ligi, sun’iy in ellek
yo damida oydalanu chi xulqini axmin qilish kabi jiha la hamda ma’lumo la sizib chiqishi,
kibe i ibga lik, shaxsiy hayo ga ajo uz, aqamli disk imina siya kabi xa la o‘ ganildi. Bu
bosqich aqamli izning jamiya , iq isodiyo a xa sizlik izimidagi eal o‘ nini aniqlashga xizma
qildi.
Tadqiqo ning keyingi bosqichida ilg‘o da la la aj ibasi chuqu ahlil qilindi. Jumladan,
Ye opa I i oqining GDPR izimi — “shaxsiy ma’lumo la ni qay a ishlashning eng qa ’iy
modeli”, AQShning sek o la bo‘yicha a ibga solinadigan ochiq yondashu i, Janubiy Ko eya a
Singapu ning aqamli da la aj ibasi hamda Xi oyning ma kazlashgan aqamli boshqa u modeli
o‘ ganildi. Ha bi izimning a zallikla i, cheklo la i a amaliyo ga a’si i bo‘yicha ilmiy
xulosala shakllan i ildi. Ushbu qiyosiy ahlil aqamli izni boshqa ishda huquqiy, exnologik,
ma’mu iy a madaniy omilla qanday ol o‘ynashini chuqu yo i ib be di.
Amaliy kuza u bosqichida oydalanu chila ning in e ne dagi xa i-ha aka i eal misolla asosida
ahlil qilindi. Ij imoiy a moqla , messenjye la , elek on o‘lo izimla i, onlayn sa do
pla o mala i, mobil ilo ala , mobil bank xizma la i, e-hukuma po alla i a aqamli a’lim
izimla ida qoldi iladigan ma’lumo la u kumla i a ula ning xa sizlik da ajala i o‘ ganildi.
Foydalanu chila ko‘pincha o‘z ma’lumo la ini ongli a ishda boshqa masligi, max iylik
siyosa ini o‘qimasligi, zai pa olla qo‘llashi a shaxsiy ma’lumo la ini begona pla o mala da
saqlashi kuza ildi.
S a is ik ahlil ja ayonida kibe hujumla soni, ma’lumo la a qalish hola la i, so‘nggi yilla da
qayd e ilgan shaxsiy ma’lumo la o‘g‘i lanishi, eng ko‘p nishonga olinadigan pla o mala a
oydalanu chila gu uhla i bo‘yicha ma’lumo la o‘ ganildi. Global adqiqo la shuni
ko‘ sa adiki, so‘nggi yilla da in e ne oydalanu chila i soni keskin oshgani sa i aqamli iz hajmi
ham mul i unksional a zda kuchaymoqda a oydalanu chila ning o‘z aqamli izini boshqa ish
bo‘yicha sa odxonligi ye a li emas. Bu hola ilmiy adqiqo ning dolza bligini yanada
kuchay i adi.
Ekspe la ik i asosida exnik himoya cho ala ining — ikki bosqichli au en i ika siya,
ma’lumo la ni shi lash, VPN exnologiyala i, biome ic iden i ika siya, xa siz se e
in a uzilmala i, bulu li axbo o muho azasi a sun’iy in ellek yo damida moni o ing
ja ayonining ahamiya i asoslab be ildi. Shuningdek, oydalanu chila ga aqamli gigiyena,
ma’lumo la ni ongli boshqa ish, in e ne madaniya i a aqamli e ikani o‘ ga ish za u ligi
aniqlandi.
Tadqiqo ning yakuniy bosqichida olingan ma’lumo la asosida aqamli izni boshqa ishning
konsep ual modeli ishlab chiqildi. Modelda aqamli izni oldindan p ognozlash, minimallash i ish,
moni o ing qilish a himoya qilish bosqichla i belgilandi. Shu bilan bi ga, oydalanu chi, da la ,
biznes a exnologik kompaniyala oli ham aniq a’ i landi. Mazku model na aqa xa sizlikni
a’minlash, balki aqamli iq isodiyo da ishonchli aqamli muhi ya a ish, aqamli madaniya ni
i ojlan i ish a aqamli ans o ma siya ja ayonla ini sama ali boshqa ishga xizma qiladi.
Xulosa
Raqamli iq isodiyo ning jadal i ojlanishi inson aoliya ining ba cha jabhala iga ub o‘zga ishla
ki i ib, shaxsiy ma’lumo la a aqamli izni boshqa ish masalasini global da ajada dolza b
muammola dan bi iga aylan i di. Tadqiqo da omida aqamli izning shakllanish ja ayonla i,
uning iq isodiy a ij imoiy muhi ga a’si i, xalqa o aj iba a ma jud xa sizlik mexanizmla i
chuqu o‘ ganildi. Na ijala shuni ko‘ sa diki, aqamli iz aqa exnik ushuncha bo‘lib qolmasdan,
VOLUME-3, ISSUE-10
183
u shaxsiy e kinlik, ma’lumo la max iyligi, iq isodiy man aa la , da la siyosa i a jamiya
madaniya i bilan chamba chas bog‘liq kompleks enomen hisoblanadi.
Raqamli izni ongli boshqa ish oydalanu chi xa sizligini a’minlash, aqamli hujumla ning
oldini olish, shaxsiy ma’lumo la a qalishini nazo a qilish, aqamli iq isodiyo da ishonchni
mus ahkamlash a inno a sion exnologiyala ni i ojlan i ishda muhim omil ekani aniqlandi.
Tadqiqo ja ayonida aqamli xa sizlik na aqa exnik cho ala bilan, balki huquqiy me’yo la ,
aqamli madaniya , ij imoiy mas’uliya , xizma ko‘ sa u chi pla o mala ning sha o siyosa i a
oydalanu chila ning axbo o sa odxonligi bilan ham a’minlanishi lozimligi xulosa qilindi.
Shuningdek, ilg‘o da la la aj ibasi shuni ko‘ sa adiki, aqamli izni sama ali boshqa ish uchun
da la , biznes a oydalanu chi o‘ asida hamko lik, sha o aqamli boshqa u izimi, kuchli
kibe xa sizlik in a uzilmasi a a’lim izimida aqamli sa odxonlikni i ojlan i ish muhimdi .
O‘zbekis onning aqamli iq isodiyo ga o‘ ish ja ayonida ushbu amoyilla ni a biq e ish, shaxsiy
ma’lumo la ni himoya qilish s anda la ini akomillash i ish, uqa ola ni aqamli gigiyena
qoidala iga o‘ ga ish a zamona iy exnologiyala asosida onlayn xa sizlikni kuchay i ish za u .
Umuman olganda, mazku adqiqo aqamli izni boshqa ishning naza iy a amaliy asosla ini
ochib be di, uning aqamli iq isodiyo dagi o‘ ni a ahamiya ini asoslab be di hamda xa siz a
ishonchli aqamli makon ya a ishda us u o yo‘nalishla ni belgilab be di. Kelgusida aqamli izni
boshqa ishni yanada akomillash i ish uchun sun’iy in ellek asosida ma’lumo moni o ingi,
a oma lash i ilgan xa sizlik izimla i, aqamli iden i ika siya s anda la i a ma’lumo la ni
himoyalash bo‘yicha xalqa o hamko likni kengay i ish za u .
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Ka imo , A. (2022). Raqamli iq isodiyo : naza iya a amaliyo . Toshken : “Iq isodiyo ”
nash iyo i.
2. Xodjaye a, D., & Abdullaye , R. (2023). Raqamli ans o ma siya ja ayonida shaxsiy
ma’lumo la xa sizligini a’minlash masalala i. Axbo o exnologiyala i a inno a siyala
ju nali, 4(2), 45–52.
3. OECD. (2021). OECD Digi al Economy Ou look. Pa is: OECD Publishing.
4. Eu opean Union. (2018). Gene al Da a P o ec ion Regula ion (GDPR). O icial Jou nal
o he Eu opean Union.
5. Wo ld Bank. (2020). Digi al Economy o Cen al Asia and he Sou h Caucasus.
Washing on, DC: Wo ld Bank Publica ions.
6. Singh, A., & Sha ma, P. (2022). Digi al oo p in s managemen in global e-comme ce
en i onmen . In e na ional Jou nal o Digi al Secu i y, 11(3), 88–104.
7. Kune , C. (2020). Da a p o ec ion law in he mode n digi al economy. Ox o d: Ox o d
Uni e si y P ess.
8. ITU (In e na ional Telecommunica ion Union). (2022). Global Cybe secu i y Index
Repo . Gene a: ITU P ess.
9. Solo e, D. J. (2021). Unde s anding P i acy in he Digi al Age. New Yo k: Yale
Uni e si y P ess.
10. Uzbekis an Respublikasi P eziden ining Qa o i. (2020). “Raqamli O‘zbekis on — 2030”
s a egiyasini asdiqlash o‘g‘ isida. PQ–6079. Toshken .
11. O‘zbekis on Respublikasi “Shaxsga doi ma’lumo la o‘g‘ isida”gi Qonuni (2021 yil,
yangi ah i ).
12. Cybe secu i y Ven u es. (2023). Global Cybe c ime Repo 2023. Cali o nia:
Cybe secu i y Ven u es.
