ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
585
O‘ZBEKISTONDA EKOLOGIK OMILLARNING SPORT FAOLIYATIGA TA’SIRI
Tajibae a Kizjibek Ma a o na
O‘zbekis on da la jismoniy a biya a spo uni e si e i
Nukus iliali s ajyo -oqi u chisi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17675198
Anno a siya. Ushbu maqolada O‘zbekis on hududida yuzaga kelayo gan ekologik
muammola , ula ning kelib chiqish sababla i a inson saloma ligiga, ayniqsa spo chila
o ganizmiga ko‘ sa adigan a’si i ahlil qilingan. Ha o, su a up oqning i loslanishi, A ol
dengizi ojiasi, iqlim o‘zga ishla i hamda sanoa chiqindila ining spo chila ning jismoniy a
uhiy hola iga a’si i ilmiy asosda yo i ilgan. Shuningdek, maqolada ekologik omilla ning
spo chila na as olish, yu ak-qon omi , immun a asab izimla iga a’si i, mashg‘ulo
sama ado ligiga bo‘lgan salbiy oqiba la i ahlil qilinadi. Mualli ekologik muammola ni
kamay i ish, spo chila saloma ligini muho aza qilish a ekologik oza mashg‘ulo sha oi la ini
ya a ish bo‘yicha amaliy akli la be adi. Maqola yakunida ekologik madaniya ni oshi ish, spo
in a uzilmasida ekologik me’yo la ga ioya qilish a sog‘lom u mush a zini i ojlan i ish
bo‘yicha a siyala ilga i su ilgan.
Kali so‘zla : Ekologiya, a o -muhi , spo chi o ganizmi, ha o i loslanishi, su
esu sla i, iqlim o‘zga ishi, ekologik muammola , sog‘lom u mush a zi, ekologik xa sizlik,
spo ibbiyo i.
Аннотация. В данной статье анализируются экологические проблемы,
возникающие на территории Узбекистана, причины их возникновения и их влияние на
здоровье человека, особенно на организм спортсменов. На научной основе освещено
влияние загрязнения воздуха, воды и почвы, трагедии Аральского моря, изменения
климата и промышленных отходов на физическое и психическое состояние спортсменов.
Также в статье анализируется влияние экологических факторов на дыхательную,
сердечно-сосудистую, иммунную и нервную системы спортсменов, негативные
последствия на эффективность тренировок. Автор дает практические предложения по
снижению экологических проблем, охране здоровья спортсменов и созданию экологически
чистых условий тренировок. В заключение статьи выдвинуты рекомендации по
повышению экологической культуры, соблюдению экологических норм в спортивной
инфраструктуре и развитию здорового образа жизни.
Ключевые слова: экология, окружающая среда, организм спортсмена, загрязнение
воздуха, водные ресурсы, изменение климата, экологические проблемы, здоровый образ
жизни, экологическая безопасность, спортивная медицина.
Abs ac . This a icle analyzes he en i onmen al p oblems a ising in he e i o y o
Uzbekis an, hei causes, and hei impac on human heal h, especially he body o a hle es. The
impac o ai , wa e , and soil pollu ion, he agedy o he A al Sea, clima e change, and
indus ial was e on a hle es' physical and men al well-being has been scien i ically
subs an ia ed. The a icle also analyzes he impac o en i onmen al ac o s on a hle es'
espi a o y, ca dio ascula , immune, and ne ous sys ems, and hei nega i e impac s on
aining e ec i eness. The au ho o e s p ac ical sugges ions o educing en i onmen al
p oblems, p o ec ing a hle es' heal h, and c ea ing en i onmen ally iendly aining condi ions.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
586
A he conclusion o he a icle, ecommenda ions we e pu o wa d on imp o ing
en i onmen al cul u e, adhe ing o en i onmen al s anda ds in spo s in as uc u e, and
p omo ing a heal hy li es yle.
Keywo ds: ecology, en i onmen , a hle e's body, ai pollu ion, wa e esou ces, clima e
change, en i onmen al p oblems, heal hy li es yle, en i onmen al sa e y, spo s medicine.
Ki ish. So‘nggi yilla da bu un dunyo miqyosida ekologik muammola insoniya oldidagi
eng dolza b masalala dan bi iga aylandi. A o -muhi ning i loslanishi, ha odagi za a li
gazla ning o ishi, su manbala ining kamayishi a up oq e oziyasi inson saloma ligiga, ayniqsa
aol jismoniy ha aka bilan shug‘ullanu chi shaxsla ga sezila li a’si ko‘ sa moqda. O‘zbekis on
ham bu ja ayonla dan che da emas. Respublikamizda sanoa ko xonala i, anspo osi ala i,
qishloq xo‘jaligida pes i sid a mine al o‘g‘i la dan oydalanish kabi omilla ekologik
mu ozana ni buzmoqda.
Spo chila o ganizmi yuqo i yuklama os ida ishlaydi. Ula ning na as olish, yu ak-qon
omi , muskul a asab izimla i oddiy odamga nisba an ko‘p oq aoliya ko‘ sa adi. Shu sababli
ekologik omilla , xususan, ha oning i loslanishi, kislo od anqisligi, issiq a nam iqlim
sha oi la i spo chila da cha choq, kislo od ye ishmo chiligi, immuni e pasayishi kabi hola la ni
kel i ib chiqa adi. Bu esa ula ning na ijala iga, ayyo ga lik ja ayoniga hamda sog‘lig‘iga salbiy
a’si qiladi.
Ma zuning dolza bligi shundan ibo a ki, O‘zbekis on spo chila i xalqa o musobaqala da
yuqo i na ijala ga e ishishla i uchun ekologik omilla ni hisobga olgan holda ayyo ga lik
ko‘ ishla i za u . Shu bois ekologik muammola ni o‘ ganish, ula ning spo chila ga a’si ini
ahlil qilish a bunday a’si ni kamay i ish yo‘lla ini ishlab chiqish bugungi kunda muhim ilmiy-
amaliy ahamiya ga ega.
Asosiy bo‘lim. O‘zbekis on mus aqillikka e ishgandan so‘ng iq isodiy o‘sish, sanoa
ko xonala ining ko‘payishi, anspo osi ala ining keskin o ishi, shaha sozlikning jadallashu i
a o -muhi ga bo‘lgan an opogen bosimni sezila li da ajada kuchay i di. Bugungi kunda
mamlaka imizda ekologik muammola o asida ha o, su a up oqning i loslanishi, cho‘llanish,
su esu sla ining kamayishi, shuningdek chiqindila ni qay a ishlashdagi muammola eng
dolza b masalala si asiga ki adi.
Aholi zich joylashgan hududla da, ayniqsa, yi ik sanoa ma kazla ida (Toshken ,
Olmaliq, Ang en, Na oiy, Fa g‘ona odiysi shaha la ida) a mos e aga chiqayo gan chiqindila
ha oning kimyo iy a kibini o‘zga i ib, inson saloma ligiga za a ye kazmoqda. S a is ik
ma’lumo la ga ko‘ a, O‘zbekis onda yiliga millionlab onna chiqindila paydo bo‘ladi, ula ning
bi qismi qay a ishlanmasdan abia ga ashlab yubo iladi. Bunday hola la ekologik mu ozana ni
buzadi, o‘simlik a hay ono dunyosiga, eng muhimi, inson o ganizmiga salbiy a’si ko‘ sa adi.
O‘zbekis on iq isodiyo ida sanoa a mog‘ining ulushi yildan yilga o ib bo moqda.
Me allu giya, kimyo, ne -gaz a ene ge ika sohala idagi ko xonala ishlab chiqa ish
ja ayonida ha oga azo oksidla i, ol ingugu dioksidi, ugle od bi ikmala i, chang a og‘i me all
za achala ini chiqa adi. Bu moddala na aqa a mos e a ha osini, balki su manbala ini ham
i loslan i adi. T anspo sohasidagi muammo ham ekologik jiha dan muhim masalala dan bi idi .
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
587
A omobilla dan chiqadigan gazla – ka bona angid id, ugle od oksidi, azo oksidi a
qo‘ g‘oshin bi ikmala i ha odagi i loslanish da ajasini keskin oshi adi. Ayniqsa, yi ik
shaha la da anspo osi ala ining ko‘payishi na ijasida ha o a kibidagi kislo od miqdo i
kamayib, insonla , xususan spo chila uchun qulay bo‘lmagan sha oi yuzaga keladi.
O‘zbekis on qishloq xo‘jaligi sohasida yi ik i iga siya izimiga ega bo‘lib, dehqonchilik
uchun ka a maydonla oydalaniladi. Shu bilan bi ga, hosildo likni oshi ish maqsadida ko‘p
miqdo da mine al o‘g‘i la , pes i sidla a ge bi sidla qo‘llaniladi. Ushbu kimyo iy moddala
up oq a su a kibiga singib, u o qali oziq-o qa zanji iga ki adi. Na ijada inson o ganizmida
oksik moddala ning o‘planishi, jiga , buy ak a asab izimi aoliya ining buzilishi kuza iladi.
Bundan ashqa i, sug‘o ish izimla ida sama ali su aqsimo ining yo‘qligi, o iqcha
sug‘o ish a d enaj izimla ining eski ganligi sababli up oq sho‘ lanishi a e oziya ja ayonla i
ezlashmoqda. Bu esa qishloq xo‘jaligi mahsulo la i si a iga salbiy a’si ko‘ sa adi, na ijada
oziq-o qa o qali inson o ganizmiga za a li moddala ki ib bo adi.
A ol dengizining qu ib bo ishi na aqa O‘zbekis on, balki bu un Ma kaziy Osiyo
min aqasi uchun ekologik ojia hisoblanadi. Da yola dan su ning o iqcha olinishi, sug‘o ish
izimla idagi is o ga chilik a iqlim o‘zga ishla i na ijasida dengiz maydoni keskin qisqa di.
Qu uq dengiz ubidan ha oga ko‘ a ilayo gan uz, chang a pes i sid za ala i minglab
kilome maso aga a qalib, Fa g‘ona odiysi a Toshken iloya igacha ye ib bo moqda. Bu
chang a kibida inson saloma ligiga xa li bo‘lgan og‘i me alla , pes i sid qoldiqla i ma jud.
Ula na as olish yo‘lla i o qali o ganizmga ki ib, o‘pka, yu ak, jiga kasallikla ini kel i ib
chiqa adi. Ayniqsa, spo chila uchun bu muammo jiddiy ahamiya ga ega, chunki ula ning na as
olish hajmi oddiy odamga qa aganda bi necha ba a a yuqo i bo‘ladi.
Ekologik muammola ning yana bi sababi — aholining ekologik madaniya i ye a li
da ajada shakllanmaganligidi . Ay im uqa ola chiqindila ni o‘g‘ i ashlash, su ni ejash,
ene giyani ejab ishla ish kabi oddiy qoidala ga ioya e maydi. Ko xonala da ekologik
me’yo la ni buzish, chiqindila ni ozalash inshoo la ining ye a li emasligi, nazo a o ganla ining
aoliya idagi sus lik ham ma jud muammola ni chuqu lash i adi. So‘nggi yilla da O‘zbekis onda
“Yashil makon” umummilliy loyihasi, “Ekologik nazo a o‘g‘ isida”gi qonun, chiqindila ni
qay a ishlash das u la i jo iy e ildi. Ammo bu ja ayonla uzoq mudda li s a egiyani alab qiladi.
Ha bi uqa oning ekologik mas’uliya ini oshi ish, ayniqsa spo chila a yoshla
o‘ asida abia ni as ash madaniya ini shakllan i ish eng muhim azi ala dan bi idi .
Inson hayo i uchun eng za u omil bu — ha o. Ha o a kibidagi kislo od o ganizmda
oksidlanish ja ayonla ini a’minlab, hayo iy aoliya ni da om e i adi. Bi oq sanoa , anspo a
maishiy chiqindila na ijasida ha oda za a li gazla , chang, u un a og‘i me all za ala i
miqdo i o ib bo moqda. Ha odagi azo oksidla i, ol ingugu dioksidi, ka bona angid id kabi
moddala na as olish yo‘lla ini qi iqlaydi, b onxla a o‘pka o‘qimala ida yallig‘lanish
ja ayonla ini kel i ib chiqa adi. Uzoq mudda i los ha oda yashash na ijasida odamda b onxi ,
as ma, alle gik kasallikla , yu ak-qon omi izimi buzilishla i, kislo od anqisligi (gipoksiya)
hola la i kuza iladi. Ayniqsa, bolala , keksala a aol jismoniy ha aka qiladigan shaxsla bu
a’si ga sezu chandi . I los ha o na aqa na as olish izimiga, balki qon a kibiga ham salbiy
a’si qiladi — e i o si la o qali kislo od ashish ja ayoni sus lashadi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
588
Su — inson o ganizmining 60–70 oizini ashkil e u chi eng muhim biologik
komponen la dan bi idi . Ammo hozi gi da da da yo a su ombo la ining i loslanishi, su
anqisligi, su a mog‘idagi mik obiologik i loslanish inson saloma ligi uchun jiddiy xa
ug‘di moqda. Sanoa chiqindila i, qishloq xo‘jaligida ishla iladigan pes i sid a o‘g‘i la ning
qoldiqla i su izimla iga ushib, ula ning kimyo iy a kibini o‘zga i adi. Na ijada su o qali
og‘i me all ionla i (qo‘ g‘oshin, simob, kadmiy) a ni a la o ganizmga ki adi. Ula jiga ,
buy ak, asab a suyak izimla iga za a ye kazib, u li su unkali kasallikla ni chaqi adi. Ichimlik
su i si a ining pas ligi, su ni qayna masdan yoki il la siz is e’mol qilish, qishloq joyla da
sani a me’yo la ga amal qilinmasligi na ijasida yuqumli kasallikla , jumladan, gepa i A, ich
e lama, dizen e iya kabi kasallikla a qalish xa i o adi. Shuning uchun su esu sla ini
muho aza qilish na aqa ekologik, balki ibbiy muhim masaladi .
Ekologik muhi dagi yana bi muhim muammo — bu up oqning i loslanishidi . Tup oq
o‘simlikla o qali oziq-o qa zanji ining boshlang‘ich bo‘g‘ini hisoblanadi. Aga up oq
a kibida pes i sid, ni a , og‘i me all yoki adioak i modda miqdo i me’yo dan o iq bo‘lsa, u
o‘simlik mahsulo la iga o‘ adi. Na ijada inson ula ni is e’mol qilganida o ganizmda oksik
moddala ning o‘planishi sodi bo‘ladi. Bu hola jiga , oshqozon-ichak, yu ak-qon omi ,
endok in a immun izimla da o‘zga ishla ga olib keladi. Masalan, kadmiy a qo‘ g‘oshin
moddala i suyak uzilishini zai lash i adi, gemoglobin ishlab chiqa ilishini kamay i adi, bu esa
qon ye ishmo chiligini (anemiya) kel i ib chiqa adi. Shuningdek, ni a la oshqozonda ni i la ga
aylanib, sa a on kasallikla ini kel i ib chiqa ishi mumkin.
Zamona iy hayo sha oi ida inson o ganizmi aqa kimyo iy emas, balki izik omilla
a’si iga ham duch keladi. Shaha sha oi idagi anspo sho qini, ishlab chiqa ish
mexanizmla ining o ushi, mobil aloqa a elek on qu ilmala ning elek omagni nu lanishi
insonning asab izimi, yu ak aoliya i a uyqu si a iga salbiy a’si qiladi. Doimiy sho qin os ida
ishlaydigan yoki yashaydigan odamla da diqqa susayadi, asabiylik, yu ak u ishining ezlashishi,
qon bosimining oshishi, su unkali cha choq hola la i kuza iladi. Radia siya esa o ganizm
hujay ala idagi gene ik moddala ga za a ye kazib, sa a on kasallikla i a i siy o‘zga ishla ga
sabab bo‘lishi mumkin. Shu bois ekologik xa sizlik aqa ha o, su , up oq bilan emas, balki
sho qin a adia siya nazo a i bilan ham bog‘liqdi .
Ekologik omilla inson immun izimining hola iga be osi a a’si ko‘ sa adi. I los
muhi da yasho chi insonla ning immuni e i pasayadi, o ganizm in eksiyala ga nisba an
zai lashadi.
Ha odagi za a li gazla , su dagi oksik moddala , oziq-o qa dagi pes i sid qoldiqla i
immun izimini sus lash i ib, alle gik eaksiyala , au oimmun kasallikla a shamollashga
moyillikni oshi adi. So‘nggi ibbiy adqiqo la shuni ko‘ sa moqdaki, ekologik s ess na ijasida
o ganizmda e kin adikalla miqdo i o adi. Bu hola hujay a oksidlanish ja ayonla ini
kuchay i ib, qa ish ja ayonini ezlash i adi hamda yu ak-qon omi izimining e a eski ishiga
olib keladi. Shu sababli ekologik oza muhi da yashash, oza ha o a si a li su is e’mol qilish
insonning immun himoyasini mus ahkamlashda muhim omil sanaladi.
Ekologik muhi na aqa jismoniy, balki uhiy saloma likka ham a’si ko‘ sa adi.
I oslangan, changli, sho qinli muhi da yasho chi odamla da dep essiya, s ess, asabiylik
a uyqusizlik hola la i ko‘p kuza iladi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
589
Psixologik adqiqo la shuni isbo laganki, yashil maydonla , oza ha o a su ma jud
hududla da yasho chi insonla da hayo dan qoniqish da ajasi yuqo i oq bo‘ladi, s ess da ajasi
esa pas bo‘ladi. Demak, ekologik omilla inson saloma ligining ba cha omonla iga —
iziologik, biokimyo iy a psixologik jiha la ga bi dek a’si qiladi. Shu sababli ekologik
muammola ni ba a a e ish masalasi jamiya a o onligining aj almas qismidi .
Spo chi o ganizmi oddiy insonnikidan a qli a ishda yuqo i yuklama os ida aoliya
yu i adi. Mashg‘ulo yoki musobaqa pay ida ula ning yu ak u ish chas o asi, na as olish hajmi,
me abolik ja ayonla a issiqlik almashinu i bi necha ba a a o adi. Shu sababli, ekologik
omilla — ha o si a i, namlik, ha o a , sho qin, adia siya, chang — spo chila ga kuchli oq
a’si ko‘ sa adi. Masalan, ha oda kislo od miqdo ining kamayishi (gipoksiya) hola ida
spo chining cha chashi ezlashadi, yu ak u ish ezligi o adi, lak a miqdo i ko‘payadi. Bu esa
mashg‘ulo sama ado ligini pasay i adi. Aga spo chi uzoq aq i los ha o yoki changli muhi da
shug‘ullansa, na as olish izimi a yu ak-qon omi izimi aoliya i buzilishi, ha o su unkali
b onxi yoki alle giya i ojlanishi mumkin.
Spo chila mashg‘ulo pay ida chuqu a ez na as oladi, bu esa ha odagi za a li
moddala ning ko‘p oq miqdo da o‘pkaga ki ishiga sabab bo‘ladi. A mos e ada ma jud bo‘lgan
ka bon monoksid (CO), azo oksidi (NO₂), ol ingugu dioksidi (SO₂), chang za ala i, smog a
u un o‘pka al eolala ini o‘sib qo‘yadi.
Bu ja ayonla spo chila da quyidagi hola la ga olib keladi:
- O‘pka en ilya siyasining pasayishi;
- Qon o qali kislo od ashilishining kamayishi;
- Yu ak u ishining ezlashu i a cha choqning ez oq yuzaga kelishi;
- Immuni e ning susayishi, shamollash a i usli kasallikla ga moyillikning o ishi.
Masalan, yi ik shaha sha oi ida ochiq ha oda yugu ish yoki elospo bilan
shug‘ullanu chi spo chila ha oning i losligi u ayli musobaqa pay ida na as qisishi, ko‘k ak
siqilishi, yo‘ al a bo‘g‘ilish kabi aloma la ni ez- ez his e adila . Shu sababli, xalqa o spo
ede a siyala i ko‘plab mamlaka la da ha o si a i pas bo‘lgan pay la da ochiq ha odagi
musobaqala ni o‘ kazishni cheklaydi.
Ekologik muammola ning spo chila ga a’si i aqa ha o bilan cheklanmaydi. Su si a i
a oziq-o qa a kibi ham spo chining jismoniy hola iga be osi a a’si ko‘ sa adi. Aga
ichimlik su ida ni a , og‘i me all yoki bak e iyala ma jud bo‘lsa, bu moddala o ganizmda
o‘planib, ene giya almashinu ini izdan chiqa adi. Spo chila ko‘p e laydi a suyuqlikni ez
yo‘qo adi, shu bois ula ko‘p su is e’mol qiladi. I los yoki mik obiologik jiha dan xa li su
is e’moli oshqozon-ichak izimi kasallikla i, su sizlanish a elek oli mu ozana ining
buzilishiga olib keladi. Bundan ashqa i, ekologik jiha dan i los hududla da ye ish i ilgan
mahsulo la ni is e’mol qilish spo chila da oksik moddala ning o‘planishiga, mushak
aoliya ining susayishiga, egene a siya ja ayonla ining sekinlashishiga sabab bo‘ladi.
Spo chi o ganizmi ashqi muhi ha o a iga juda sezgi . Juda issiq yoki nam sha oi da
ana ha o a i o ib ke adi, bu esa yu ak-qon omi izimiga qo‘shimcha yuklama be adi. Issiqlik
za basi (issiqlik u ishi) yoki su sizlanish hola la i aynan yuqo i ha o a a namlik sha oi ida ez-
ez uch aydi. Qu uq a changli iqlim esa na as yo‘lla ini qi iqlab, spo chining kislo od yu ish
sama ado ligini pasay i adi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
590
Shu sababli, mashg‘ulo ja ayonida iqlim a ekologik sha oi ni hisobga olish muhim
ahamiya ga ega. Ko‘plab xalqa o spo klubla i spo chila ni baland og‘ sha oi ida (masalan,
Chimgan yoki Za a shon izmala i) mashg‘ulo o‘ kazishga jalb e adi, chunki u ye da ha o oza,
bosim a ha o a iziologik jiha dan qulaydi .
Ekologik muhi ning salbiy a’si i aqa jismoniy emas, balki psixologik jiha dan ham
seziladi. I oslangan, sho qinli yoki changli joyda doimiy mashg‘ulo o‘ kazu chi spo chila da
asabiylik, diqqa ning pasayishi, uyqusizlik a uhiy oliqish hola la i kuza iladi. Ekologik s ess
na ijasida s ess go moni — ko izol — miqdo i o adi. Ko izolning ko‘payishi mushak
massasining kamayishiga, ene giya sa ining o ishiga a immun izimning susayishiga olib
keladi. Bu hola spo na ijala iga salbiy a’si qiladi. Shu bois psixologla spo chila uchun
mashg‘ulo joyining ekologik ozaligi a uhiy xo i jamlikni a’minlashni muhim omil si a ida
qayd e adila .
Ekologik jiha dan noqulay sha oi da uzoq mudda mashg‘ulo o‘ kazish spo chi
o ganizmida su unkali kislo od ye ishmo chiligi, mushakla da lak a o‘planishi, yu ak
de o la ining qalinlashu i, qon aylanish izimi buzilishla i, o‘pka en ilya siyasining pasayishi
kabi iziologik o‘zga ishla ni kel i ib chiqa adi. Bu ja ayonla as a-sekin spo chining umumiy
jismoniy ayyo ga ligini pasay i adi, iklanish ja ayonini sekinlash i adi a ja oha lanish xa ini
oshi adi. Shu sababli zamona iy spo ibbiyo i ekologik moni o ingni spo mashg‘ulo la i
izimiga ki i ishni a siya e adi.
Ekologik jiha dan sog‘lom hududla da — og‘li, o‘ monli yoki dengiz bo‘yidagi joyla da
mashg‘ulo o‘ kazish spo chila o ganizmiga ijobiy a’si ko‘ sa adi. Toza ha oda kislo od
almashinu i yaxshilanadi, yu ak a o‘pka aoliya i kuchayadi, asab izimi inchlanadi,
mushakla ning iklanish ja ayoni ezlashadi. Shuningdek, bunday sha oi da immuni e
mus ahkamlanadi, qon aylanishi aollashadi, psixologik mu ozana saqlanadi. Shu sababli
O‘zbekis onning og‘li hududla ida (masalan, Chimgan, Zomin, Cho oq, Za ken ) spo chila
uchun ekologik oza o‘qu -bazala ashkil e ilishi ka a ahamiya ga ega.
Ekologik muammola ni hal e ish – bu aqa ekologiya sohasi mu axassisla ining azi asi
emas, balki bu un jamiya ning mas’uliya li ish i okini alab qiladigan umumxalq azi asidi .
O‘zbekis on hukuma i so‘nggi yilla da ekologik xa sizlikni a’minlash, abiiy
esu sla dan oqilona oydalanish a aholining ekologik madaniya ini oshi ish bo asida qa o
das u la ni amalga oshi moqda. Masalan, “Yashil makon” umummilliy loyihasi doi asida
yu imizning ba cha hududla ida millionlab da ax a bu ala ekilmoqda. Bu ashabbus na aqa
a o -muhi ni go‘zallash i adi, balki ha o a kibini yaxshilaydi, kislo od miqdo ini ko‘pay i adi
a spo chila uchun abiiy “ oza ha o zonasini” ya a adi. Shuningdek, sanoa ko xonala ida
ekologik nazo a izimini kuchay i ish, chiqindila ni qay a ishlash a ene giya ejamko
exnologiyala ni jo iy e ish o qali a mos e aning i loslanishini kamay i ish mumkin.
Zamona iy spo in a uzilmasi ekologik xa sizlik amoyilla iga asoslanishi lozim. Spo
majmuala ini qu ishda ekologik oza ma e ialla dan oydalanish, ha o almashinish izimla ini
sama ali ashkil e ish, ene giya ejo chi yo i ish a isi ish uskunala ini qo‘llash muhim.
Mashg‘ulo zalla ida ha oning ozaligi a ha o a ejimi iziologik me’yo la ga mos
bo‘lishi za u . Aks holda, spo chila mashg‘ulo pay ida ez cha chaydi, kislo od anqisligiga
duch keladi a na ijada ula ning sog‘lig‘ida salbiy o‘zga ishla yuz be adi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
591
Shu bois spo ashkilo la i ha yili ekologik audi dan o‘ ishi, spo majmuala i a o ida
yashil hududla ba po e ilishi za u .
Spo chila sog‘lom muhi da mashg‘ulo o‘ kazishla i uchun quyidagi cho ala amalga
oshi ilishi lozim:
- Mashg‘ulo joyini ekologik oza hududla da ashkil e ish;
- Ha o si a i pas bo‘lgan kunla da ochiq ha oda mashg‘ulo o‘ kazmaslik;
- Spo chila ni il langan su bilan a’minlash;
- Oziq-o qa mahsulo la ining ekologik ozaligini nazo a qilish;
- Mashg‘ulo dan keyin o ganizmni iklash uchun i amin a an ioksidan la ga boy oziq-
o qa la dan oydalanish.
Masalan, spo chila a sionida me a-sabza o la , yashil mahsulo la , asal, yong‘oqla a
abiiy sha ba la ye a li bo‘lishi lozim. Bu mahsulo la o ganizmdan oksinla ni chiqa ishga,
immun izimini mus ahkamlashga yo dam be adi.
Ekologik muammola ni kamay i ishning muhim yo‘lla idan bi i — aholining, ayniqsa
yoshla a spo chila ning ekologik madaniya ini oshi ishdi . Ha bi uqa o chiqindila ni o‘g‘ i
ashlash, su a elek ni ejash, da ax ekish, anspo dan oqilona oydalanish kabi oddiy oda la
o qali a o -muhi ni as ashga hissa qo‘sha oladi. Spo ashkilo la i a o‘qu yu la ida ekologik
a g‘ibo adbi la ini o‘ kazish, “Sog‘lom abia – sog‘lom inson” shio i os ida ekologik
yugu ishla , eloma a onla a da ax ekish aksiyala ini ashkil e ish spo chila ni na aqa
jismonan, balki ma’na iy jiha dan ham i ojlan i adi.
Spo ibbiyo i izimida ekologik omilla ni mun azam kuza ish a baholash izimini jo iy
e ish za u . Ha bi spo chi uchun mashg‘ulo joyining ha o si a i, su a kibi, ha o a a namlik
ko‘ sa kichla i doimiy nazo a da bo‘lishi ke ak. Bu maqsadda maxsus ekologik moni o ing
labo a o iyala i ashkil e ish oydali bo‘ladi. Shuningdek, spo shi oko la i spo chila ning
ekologik s essga ba doshliligini oshi ish uchun indi idual a siyala ishlab chiqishla i lozim.
Masalan, an ioksidan p epa a la , i amin kompleksla i, ozalo chi (de oks) das u la i
ekologik a’si ni kamay i ishda ijobiy na ija be adi.
O‘zbekis on xalqa o ekologik ashkilo la – BMTning A o -muhi das u i (UNEP), Jahon
sog‘liqni saqlash ashkilo i (JSST) a Ye oosiyo ekologik ondla i bilan hamko likni
i ojlan i ib bo moqda. Bu hamko lik doi asida ekologik ozalash exnologiyala ini jo iy e ish,
chiqindisiz ishlab chiqa ish izimini kengay i ish, spo chila uchun ekologik xa siz ening
bazala ini ya a ish bo‘yicha loyihala amalga oshi ilmoqda. Spo sohasi ham bu ja ayonda aol
bo‘lishi za u . Xalqa o spo ede a siyala i ekologik oza musobaqala ni o‘ kazish, “yashil
s adionla ” konsepsiyasini i ojlan i ish o qali ekologik ba qa o likni a’minlashga o‘z hissasini
qo‘shmoqda.
Xulosa. O‘zbekis on mus aqillik yilla ida ij imoiy-iq isodiy sohala da ka a yu uqla ga
e ishdi, bi oq bu ja ayon ekologik muammola ni ham yuzaga chiqa di. Sanoa ning kengayishi,
anspo osi ala ining ko‘payishi, qishloq xo‘jaligida kimyo iy osi ala dan o iqcha
oydalanish a abiiy esu sla dan no o‘g‘ i oydalanish a o -muhi mu ozana ini izdan chiqa di.
Na ijada ha o, su a up oqning i loslanishi, A ol dengizi ojiasi, iqlim o‘zga ishla i kabi
omilla inson saloma ligiga jiddiy a’si ko‘ sa moqda. Yu imizda ekologik aziya ning salbiy
a’si i spo chila o ganizmida yanada yaqqol seziladi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
592
Chunki spo chila jismoniy yuklama os ida bo‘lgani sababli ha odagi kislo od
ye ishmo chiligi, yuqo i ha o a , namlik, i los su a oziq-o qa mahsulo la i ula ning
sog‘lig‘iga ez a’si ko‘ sa adi. I los ha o spo chila da na as qisishi, cha choq, mushak
aoliya ining susayishi a immuni e ning pasayishiga olib keladi. Su a oziq-o qa a kibidagi
za a li moddala ning ko‘payishi esa moddala almashinu ini buzadi, iklanish ja ayonini
sekinlash i adi. Ekologik omilla spo chila ning uhiy hola iga ham a’si qiladi. Chang,
sho qin, smog a issiq muhi asab izimini cha cha adi, bu esa spo na ijala iga salbiy a’si
e adi. Shu bois ekologik xa sizlikni a’minlash spo ibbiyo ining muhim yo‘nalishiga aylanishi
za u .
Ekologik muammola ni kamay i ish uchun quyidagi yo‘nalishla da izimli ish olib bo ish
maqsadga mu o iq:
1. Da la siyosa i da ajasida ekologik nazo a ni kuchay i ish. Sanoa ko xonala ida
chiqindila ni kamay i ish, ene giya ejamko exnologiyala ni jo iy e ish, chiqindisiz ishlab
chiqa ish izimiga o‘ ish za u .
2. Spo in a uzilmasida ekologik s anda la ni jo iy e ish. Spo majmuala ida ha o
ozalo chi izimla , su il la i a ene giya ejo chi exnologiyala ni keng qo‘llash lozim.
3. Spo chila ning sog‘lom u mush a zini ag‘ba lan i ish. Ula ning o qa lanish
a sionida ekologik oza mahsulo la , i amin a an ioksidan la ga boy oziq-o qa la bo‘lishi
sha .
4. Ekologik madaniya ni oshi ish. Aholi, ayniqsa yoshla a spo chila o‘ asida ekologik
a biya ishla ini kuchay i ish, abia ni as ashga bag‘ishlangan spo adbi la ini ko‘pay i ish
za u .
5. Ekologik moni o ing izimini jo iy e ish. Spo chila ning mashg‘ulo joyla ida ha o,
su a ha o a ko‘ sa kichla ini mun azam nazo a qilish ula ning sog‘lig‘ini muho aza e ishda
muhim ahamiya ga ega.
Xulosa qilib ay ganda, ekologik muammola ni hal e ish — bu aqa abia ni emas, inson,
ayniqsa yosh a lod a spo chila ning sog‘lig‘ini as ash demakdi . Sog‘lom ekologik muhi da
yashaydigan jamiya da sog‘lom, ba dam, i odali a jismonan chiniqqan insonla oyaga ye adi.
Demak, “sog‘lom muhi – sog‘lom inson” amoyili spo sohasida yanada dolza bdi .
Yu imizda amalga oshi ilayo gan ekologik isloho la , “Yashil makon” loyihasi,
chiqindila ni qay a ishlash izimining kengay i ilishi a spo chila uchun ekologik oza
mashg‘ulo bazala ini ashkil e ish ishla i mamlaka imizning ekologik ba qa o kelajagini
a’minlashga xizma qiladi.
Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i:
1. Ka imo I.A. Yuksak ma’na iya – yengilmas kuch. – Toshken : Ma’na iya , 2008.
2. Mi ziyoye Sh.M. Yangi O‘zbekis on s a egiyasi. – Toshken : O‘zbekis on, 2021.
3. O‘zbekis on Respublikasi “A o -muhi ni muho aza qilish o‘g‘ isida”gi Qonuni. –
Toshken , 2013-yil (so‘nggi ah i i 2023-yil).
4. O‘zbekis on Respublikasi Vazi la Mahkamasining “Yashil makon” umummilliy
loyihasini amalga oshi ish cho a- adbi la i o‘g‘ isidagi qa o i. – Toshken , 2022-yil.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
593
5. Tu suno A., Ham oye B. Ekologiya a a o -muhi muho azasi. – Toshken : Fan a
exnologiya, 2018.
6. Ismoilo M., Jo‘ aye R. Inson iziologiyasi a ekologik omilla . – Toshken : Oliy a’lim
nash iyo i, 2020.
7. Xo‘jaye O. Spo iziologiyasi. – Toshken : O‘zbekis on da la jismoniy a biya a spo
uni e si e i nash iyo i, 2019.
8. Zoki o a N., Raxma o D. Ekologiya asosla i. – Toshken : “Yangi as a lodi”, 2017.
9. Wo ld Heal h O ganiza ion (WHO). Ai pollu ion and heal h: A global e iew. – Gene a,
2021.
10. UNEP (Uni ed Na ions En i onmen P og amme). Global En i onmen Ou look 6. –
Nai obi, 2019.
11. Nu ma o a S., Mama qulo a G. Spo ibbiyo i a ekologik xa sizlik asosla i. –
Sama qand: SamDU nash iyo i, 2022.
12. Rasulo F. A ol dengizi ojiasi a uning ekologik oqiba la i. – Toshken : “Ekosan” ondi,
2016.
13. WHO. Physical ac i i y, en i onmen and heal h: Policy b ie . – Gene a, 2020.
14. Qodi o M., Yusupo S. Odam a bios e a munosaba la i. – Toshken : “Uni e si e ”,
2015.
15. Ziyaye a D. Ekologik muhi a inson saloma ligi: zamona iy ahlil. // “O‘zbekis on
ibbiyo i ju nali”, №4, 2021. – B. 56–63.
