661
UO‘T: 631.67:631.4+631.95
CHO‘L YAYLOVLARI TUPROQLARINING DEGRADATSIYASI:
SABABLAR, OQIBATLAR VA TIKLASH IMKONIYATLARI
Tu sinbaye Mi zabek U inbay uli,
ayanch dok o an
E-mail: [email p o ec ed]
Saido a Munisa E gashe na,
biologiya anla i dok o i (DSc), p o esso
E-mail: [email p o ec ed]
Toshken da la ag a uni e si e i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17676078
Anno a siya. Ushbu maqolada cho‘l yaylo la i up oqla ining deg ada siya ja ayonla i, ula ning
asosiy sabab a oqiba la i hamda iklash imkoniya la i ahlil qilinadi. Tadqiqo na ijala i shuni
ko‘ sa adiki, up oq deg ada siyasi asosan iqlimning keskin o‘zga ishi, yaylo la dan a ibsiz
oydalanish, cho a molla ining me’yo siz boqilishi a boshqa an opogen omilla bilan bog‘liq.
Deg ada siyaga uch agan up oqla hosildo ligini oshi ish a ula ning si a ini iklashda is iqbolli
ozuqabop o‘simlikla ni ko‘pay i ish, i omelio a siya adbi la i muhim ahamiya ga ega. Shuningdek,
maqolada yaylo la dan oqilona oydalanish a ula ni ba qa o i ojlan i ish bo‘yicha ilmiy asoslangan
a siyala kel i ilgan. Mazku adqiqo na ijala i cho‘l a ya im cho‘l hududla ida up oq esu sla idan
sama ali oydalanish, eko izimla ni saqlash a oziq-o qa xa sizligini a’minlashga xizma qiladi.
Kali so‘zla : ozuqabop o‘simlikla , yaylo la deg essiyasi, abiiy o‘simlik qoplami, qumli-cho‘l
up oqla , melio a i adbi la , mahsuldo lik, hududning abiiy-iqlim sha oi la i.
Аннотация. В данной статье анализируются процессы деградации почв пустынных
пастбищ, их основные причины и последствия, а также возможности восстановления.
Результаты исследования показывают, что деградация почв в основном связана с резкими
изменениями климата, нерациональным использованием пастбищ, бесконтрольным выпасом
скота и другими антропогенными факторами. Для повышения плодородия деградированных почв
и восстановления их качества важную роль играет внедрение перспективных кормовых растений
и проведение фитомероприятия. Кроме того, в статье представлены научно обоснованные
рекомендации по рациональному использованию пастбищ и их устойчивому развитию.
Полученные результаты способствуют эффективному использованию почвенных ресурсов в
пустынных и полупустынных зонах, сохранению экосистем и обеспечению продовольственной
безопасности.
Ключевые слова: кормовые растения, деградация пастбищ, природный растительный
покров, песчано-пустынные почвы, мелиоративные мероприятия, продуктивность, природно-
климатические условия региона.
Abs ac . This a icle analyzes he p ocesses o soil deg ada ion in dese pas u es, hei main
causes and consequences, as well as he possibili ies o es o a ion. The s udy esul s indica e ha soil
deg ada ion is p ima ily associa ed wi h d as ic clima e changes, i a ional pas u e use, uncon olled
li es ock g azing, and o he an h opogenic ac o s. The in oduc ion o p omising odde plan species
and he implemen a ion o phy omelio a ion measu es play a c ucial ole in enhancing he e ili y o
deg aded soils and es o ing hei quali y. The a icle also p o ides scien i ically based ecommenda ions
o he a ional use and sus ainable managemen o pas u es. The indings con ibu e o he e icien
u iliza ion o soil esou ces in dese and semi-dese a eas, he p ese a ion o ecosys ems, and he
assu ance o ood secu i y.
662
Keywo ds: odde plan s, pas u e deg ada ion, na u al ege a ion co e , sandy-dese soils,
melio a ion measu es, p oduc i i y, egional na u al-clima ic condi ions.
Ki ish. So‘nggi yilla da global iqlim o‘zga ishining jadallashu i, yog‘in
miqdo ining kamayishi a ha o a ning o ib bo ishi qu g‘oqchil hududla da
ekologik mu ozana ning buzilishiga olib kelmoqda. Ayniqsa, cho‘l a ya im cho‘l
min aqala ida joylashgan yaylo la bundan eng ko‘p za a ko‘ ayo gan
eko izimla dan bi idi . Ushbu hududla da iqlim omilla i bilan bi qa o da, inson
aoliya i, xususan yaylo ye la dan a ibsiz a nazo a siz oydalanish, cho a
molla ining me’yo dan o iq boqilishi, su esu sla idan sama asiz oydalanish
na ijasida yaylo la ning deg ada siyasi ja ayoni jadallashmoqda.
O‘zbekis on Respublikasi Qishloq xo‘jaligi azi ligi ma’lumo la iga ko‘ a,
mamlaka dagi 25,6 million gek a yaylo maydonla ining 20 oizi u li da ajada
deg ada siyaga uch agan, 30 oizida o‘simlik qoplami bu unlay yo‘qolgan.
Shuningdek, 2 million gek a ga yaqin sug‘o iladigan ye la ning 45 oizi
sho‘ lanish ja ayoniga ducho bo‘lgan, 69 oiz ye la esa 1 oizdan kam gumus
miqdo iga ega. Ushbu ko‘ sa kichla mamlaka da ye esu sla idan oydalanish
sama ado ligini oshi ish a ula ning ekologik hola ini yaxshilash za u ligini yaqqol
ko‘ sa adi.
1
Bu bo ada yaylo ye la i hola ini yaxshilash a mahsuldo ligini oshi ish
masalala i qishloq xo‘jaligi sama ado ligini oshi ish, a o -muhi ni muho aza qilish
hamda oziq-o qa xa sizligini a’minlashda muhim ahamiya kasb e adi [1, 6, 8].
Dunyo miqyosida cho‘l yaylo la ida kechayo gan deg ada siya, cho‘llanish
a qu g‘oqchilik ja ayonla ining jadalligi o‘sib bo moqda. Shu munosaba bilan
yaylo la ning abiiy a an opogen omilla a’si ida o‘zga ishini aniqlash, baholash
hamda kelgusidagi hola ini basho a qilishga doi ilmiy adqiqo la keng yo‘lga
qo‘yilmoqda. Deg ada siyaga uch agan yaylo up oqla ini iklash, ula ning
mahsuldo ligini a biologik xilma-xilligini oshi ish, shuningdek, yaylo ye la idan
sama ali oydalanish bo‘yicha ilg‘o aj ibala ishlab chiqilmoqda. Shundan kelib
chiqib, cho‘l yaylo la i up oqla idan oqilona a ilmiy asoslangan a zda
oydalanishni ashkil e ish o qali qu g‘oqchil hududla da ozuqabop o‘simlikla
ye ish i ish sama ado ligini oshi ish, ushbu eko izimla ni muho aza qilish a
ba qa o i ojlan i ish, oziq-o qa xa sizligini a’minlash hamda deg ada siyaga
moyil ye la ni aniqlab, ula ni as ash bugungi kunning eng dolza b azi ala idan
bi i hisoblanadi.
1
h ps://www. ao.o g/coun yp o iles/news-a chi e/de ail-news/ u/c/1732716/
663
Bu bo ada, cho‘l a ya im cho‘l zonala ida joylashgan yaylo la ning
deg ada siya ja ayonla ini o‘ ganish, ula ning sababla ini aniqlash, ekologik
hola ini baholash hamda iklashning ilmiy asoslangan usulla ini ishlab chiqish
bugungi kunda dolza b masalala dan bi i hisoblanadi. Mazku adqiqo da Nu o a
umani misolida cho‘l yaylo la i up oqla ining deg ada siyaga moyilligi, ula ning
hozi gi hola i a unumdo ligini iklash imkoniya la i ahlil qilinadi.
Ma e ialla a uslubla . Tadqiqo obyek i si a ida Na oiy iloya i Nu o a
umani cho‘l yaylo la ida a qalgan qumli-cho‘l up oqla i anlangan.
Na ijala a munoza a. Qu g‘oqchil min aqala , jumladan cho‘l a adi
hududla i mamlaka imizda eng a zon a abiiy ozuqa manbai bo‘lgan yaylo la di .
Bi oq, bu ye u la idan sama ali oydalanishda qa o muammola ma jud. Eng
a alo, cho‘l yaylo la ining hosildo ligi nihoya da pas (o‘ acha 1,5–3,6 s/ga
a o ida) bo‘lib, u yil aslla i a iqlim sha oi iga qa ab keskin o‘zga ib u adi.
Hozi gi da da cho‘llanish ja ayoni global miqyosdagi ekologik muammola dan
bi iga aylanib bo moqda. E.Nasi o a M.U ako la ning [3] ma’lumo la iga ko‘ a,
bu ja ayonla ni o‘ ganishda Qo aqalpog‘is on Respublikasi hududidagi Mo‘ynoq
massi i hamda O‘zbekis onning u li ipdagi, deg ada siyaga uch agan cho‘l
eko izimla i adqiqo manbai si a ida ka a ahamiya kasb e adi. Qaysiki,
cho‘llanish ja ayonining kuchayishi cho‘l yaylo la ining ekologik a xo‘jalik
ahamiya ini pasay i u chi asosiy omilla dandi .
Mazku salbiy ja ayonla ning oldini olish a ma jud muammola ni hal e ish
uchun cho‘l yaylo la ining hosildo lik da ajasini aniqlash, ula ning hola ini
mun azam moni o ing qilish, shuningdek, u li ekologik ipla ga mansub
yaylo la ning geobo anik a i o senologik xususiya la ini o‘ ganish za u .
Moni o ing na ijala ini ahlil qilish asosida yaylo la dan oqilona a ilmiy
asoslangan a zda oydalanish usulla ini ishlab chiqish esa ushbu hududla da
deg ada siya ja ayonla ini kamay i ishning eng muhim sha la idan bi i
hisoblanadi.
Ma’lumki u li da ajada inqi oz hola iga kelib qolgan yaylo la ni iklashda
is iqbolli ozuqabop o‘simlik u la i a ula ning seleksion na la i ish i okida amalga
oshi iladigan i omelio a siya ishla i muhim ahamiya kasb e adi. Bunday adbi la
na aqa yaylo la ning hosildo ligini oshi adi, balki ma jud maydonla ni yangi,
oziqa iy qiyma i yuqo i o‘simlik u la i bilan boyi ish imkonini ham ya a adi.
Bu bo ada O‘zbekis onning cho‘l zonala ida joylashgan yaylo la ning
o‘simlik qoplami, ula ning hozi gi ekologik hola ini kompleks baholash,
esu sla dan oqilona oydalanish hamda deg ada siya ja ayonla ini kamay i ish
masalala i bo‘yicha bi qa o ilmiy adqiqo la olib bo ilgan. Ushbu izlanishla
664
cho‘l yaylo la ini ba qa o i ojlan i ish a ula ning unumdo ligini saqlashda
ilmiy asoslangan yondashu la ning muhimligini ko‘ sa adi.
Mazku muammola bo‘yicha qa o olimla omonidan ilmiy adqiqo la
amalga oshi ilgan. Jumladan, Maxmudo [2], Raximo a a b. [5], Xalilo a b. [7]
la ning ilmiy ishla i shula jumlasidandi .
Ushbu adqiqo la na ijasida O‘zbekis on cho‘l yaylo la ining i o senologik
xilma-xilligi, o‘simlik asso sia siyala ining a kibiy o‘ziga xoslikla i, ula ning
hosildo lik dinamikasi hamda o‘simlik qoplamining abiiy qay a iklanish
qonuniya la i aniqlangan. Shuningdek, cho a molla ining in ensi boqilishi
na ijasida yaylo eko izimla ida yuz be adigan o‘zga ishla , o‘simlik qoplami
anazzuliga sabab bo‘lu chi asosiy omilla ham ilmiy jiha dan asoslab be ilgan.
Mazku ilmiy izlanishla na ijala i cho‘l yaylo la idan oqilona oydalanishning
ekologik a iq isodiy jiha dan sama ali izimla ini ishlab chiqish uchun muhim
ilmiy asos ya a gan.
Xulosa a a siyala . Ushbu adqiqo na ijala i cho‘l a ya im cho‘l
hududla idagi yaylo la ning up oq esu sla i deg ada siyasi, uning asosiy sabab a
oqiba la ini izimli a ishda ahlil qilish imkonini be di. Tadqiqo la shuni
ko‘ sa diki, asosiy salbiy omilla qa o iga iqlimning keskin o‘zga ishi,
yaylo la dan nazo a siz oydalanish, cho a molla ining me’yo dan o iq boqilishi
hamda boshqa an opogen a’si la ki adi. Deg ada siyaga uch agan yaylo la da
hosildo likni oshi ish a o‘simlik qoplamasini iklashda is iqbolli ozuqabop
o‘simlik u la ini ko‘pay i ish a i omelio a siya adbi la i sama ali osi a
hisoblanadi.
Shuningdek, maqolada yaylo la ning geobo anik a i o senologik
xususiya la ini o‘ ganish, ula ni moni o ing qilish hamda oqilona a ilmiy
asoslangan oydalanish izimla ini ishlab chiqishning ahamiya i a’kidlangan.
Mazku adqiqo na ijala i O‘zbekis on cho‘l yaylo la ida up oq esu sla idan
sama ali oydalanish, eko izimla ni saqlash a ba qa o i ojlan i ish, shuningdek
oziq-o qa xa sizligini a’minlash bo‘yicha ilmiy asos ya a adi.
Umuman olganda, bu kabi yo‘nalishda olib bo ilgan adqiqo la cho‘l
yaylo la ining ekologik hola ini yaxshilash a ula ning iq isodiy, ij imoiy
ahamiya ini saqlash uchun amaliy a ilmiy a siyala ni ishlab chiqishga xizma
qiladi.
665
Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i:
1. Ismoilo M., Ib agimo J. Adi yoylo la hosildo ligini oshi ishning muhim adbi i // Ag o
ilm. Ilmiy amaliy ju nal . – Toshken , 2015. - №5 [37]. – B.46-47
2. Maxmudo M.M. Inqi ozga uch agan cho‘l yaylo la ini yaxshilashning ekologik asoslangan
exnologiyasi Toshken ., 2005. – B.12.
3. Naza o X.T., Valie a Sh.I., Xudoya o a Sh.Sh., O i jono a I.O. Yaylo la da
cho‘llanishning geoekologik oqiba la i a uning oldini olish cho ala i // Cho‘llanish
muammola i: dinamika, baholash, yеchim. Sama qand, 2019. 329-332-b.
4. Pa piye T., Da ono O., No kulo M., Ak amo I., Abdullaye a M., Bagbeko K.,
Tokhi o K., Tokhi o T., Imino U., Tojie Z., Musu mankulo Z. Deg ada siyaga
uch agan yе la a ula ni ekul i a siyalashga qa a ilgan akli a a siyala // In e na ional
scien i ic jou nal science and inno a ion special issue Ap il 6, 2024 598-607 b.
5. Raximo a T., Shomu odo H.F., Vohido Yu.S., Adilo B.A., Raximo a N.K., Mayino
Sh.Q. O‘zbekis on cho‘l yaylo la i hozi gi hola i a ula dan oqilona oydalanish.Toshken ,
«Na o‘z nash iyo i», 2018. 179 b. 110
6. Tangi o A. Cho‘l yaylo la idan oydalanish sama ado ligini oshi ish // Ag o ilm. Ilmiy
amaliy ju nal . – Toshken , 2016. - №5 [43]. – B.28-29
7. Xalilo X.X., Bekchano B., Mama o la T.O. Adi min aqasida yaylo la hosildo ligini
aniqlash aj iybala i // Cho achilok a naslchilik ishi. Ilmiy amaliy ju nal. – Toshken ,
2021. - №04. – B.35-36.
8. Xol o‘ aye Sh., Muxammadiye Q. Cho‘l hududla ida o‘ monchilikni i ojlan i ish ilmiy
ma kazi ashkil e ildi // O‘zbekis on qishloq a su xo‘jaligi. Ilmiy ommabop ju nal. -
Toshken , 2021. - №6. – B.24
