शिवकाळातील महाराष्ट्रातील स्थापत्यकला
Abstract
सारांश- हा दस्तऐवज मराठा कालखंडातील (साधारणपणे १६०० ते १८१८) महाराष्ट्रातील स्थापत्यकलेवर, विशेषतः शिवकाळातील स्थापत्यावर लक्ष केंद्रित करतो. मराठा कालखंड हा शिवकाळ आणि पेशवेकाळ अशा दोन भागांमध्ये विभागला जातो. या काळात कला आणि स्थापत्य क्षेत्रात भरीव योगदान दिसून येते, ज्यामध्ये किल्ले, गढ्या आणि वाडे यांची मोठ्या प्रमाणात निर्मिती झाली.शिवकालीन स्थापत्य मुख्यत्वे संरक्षणात्मक, धार्मिक (मंदिरे) आणि नागरी बांधकाम अशा तीन प्रकारांत विभागले जाते. किल्ले हे मराठा राज्याचे मुख्य आधारस्तंभ होते आणि संरक्षणात्मक स्थापत्य होते. किल्ल्यांमध्ये समुद्रकिल्ले (उदा. सिंधुदुर्ग) , डोंगरी किल्ले (उदा. राजगड) , आणि गिरीदुर्ग (उदा. हरिश्चंद्रगड) यांचा समावेश होतो. किल्ल्यांच्या वैशिष्ट्यांमध्ये मजबूत दगडी तटबंदी , प्रवेशद्वार, गुप्त दरवाजे , बुरुज, तोफखाने, पाण्याच्या टाक्या व धान्याचे कोठार यांचा समावेश होतो. रामचंद्रपंत अमात्य यांनी 'आज्ञापत्र' मध्ये किल्ल्याला 'राज्याचा प्राण' म्हटले आहे. किल्ल्यांची बांधणी मोक्याच्या जागी लष्करी, व्यापारी आणि वाहतुकीच्या दृष्टिकोनातून उपयुक्तता पाहून केली जात असे. खंदक, भक्कम तटबंदी (उदा. रायगडावर तीन तटबंदी होत्या) आणि वैशिष्ट्यपूर्ण दरवाजे ही किल्ल्यांच्या स्थापत्यकलेची प्रमुख वैशिष्ट्ये होती. पाणीपुरवठा व्यवस्था (तलाव, हौद, टाके) हा किल्ल्यांच्या व्यवस्थेमधील महत्त्वाचा भाग होता.
Full text
Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 65 . ( ) , - Email - pggawa[email protected] Manuscript ID: JRD -2025-171012 ISSN: 2230-9578 Volume 17 Issue 10(I) Pp. 64-69 October 2025 Submitted: 14 Sept. 2025 Revised: 24 Sept. 2025 Accepted: 08 Oct. 2025 Published: 31 Oct. 2025 - ( ) , . . , , . , () . . (. ) , (. ) , (. ) . , , , , , . '' ' ' . , . , (. ) . (, , ) . - , , ,, , , , , () , - . . . . () . . . , , . Quick Response Code: Website: https://jrdrvb.org/ DOI:10.5281/zenodo.17112901 Creative Commons (CC BY-NC-SA 4.0) This is an open access journal, and articles are distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International Public License, which allows others to remix, tweak, and build upon the work noncommercially, as long as appropriate credit is given and the new creations ae licensed under the idential terms. Address for correspondence: . ( ) , - How to cite this article: ,(2025). , Journal of Research & Development, 17(10(I)), 65-69. Original Article
Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 66 . , , . , (), . ) - . . . . . ✓ – . , , , ✓ – . , , , ✓ ( ) – . , ✓ – ✓ ✓ ( ) ✓ , , ✓ , . , . . . ‘’ . ' ' . . . . . ) - , . , , . ) - . , . , , . ) - . . , . . . . , . . . . ) - . . . . . ) . ) . ) .
Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 67 . . . . . . . ) - . . . . . , , . . . . ) - . , , . . . - . . . - ) . ) ) . ) ) - , . . . . . . . – , , , , . – , , . . - ✓ . ✓ . ✓ . . - - . . , , , , , , , . . . . . . - . . . . - . - . . . ( ) . . . , , . . , . . -, -,
Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 68 . . . -. . . - . . . . . . . . . , - , . , , . . . . . ) - . . . . , , . - . - . . . . . . . , . . . . . . . , , , . - ) :- . . . . , , , . . ) - . . . . . . . . . ) - . . . . . , . . . ) - . .
Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 69 . . . . - ) – . ) – . ) – . ) – . ) – , , , . – , , . , . - ) . . ., , , , , , . ) : . ) . ., , , , . ) , . ., , , - , . ) , . ., , , , , . ) . , . , ' ' ) , , , . ) : . ) . ) . .., , , , , . ) . ) . ) , , , .