धाराशीव जिल्यातील पाझर तलावांचा भौगोलिक अभ्यास
Abstract
गोषवारा : पाझर तलाव हा कृत्रिमरित्या तयार केलेला भूजलसाठा आहे, त्याच्यामुळे जमीनीत पाणी झिरपते आणि पाण्याचे जमीनीत पुनर्भरण होते. गुरुत्वाकर्षणामुळे जमिनीवरून पाणी जमीनीखाली जाणे पाणी मुरने याला पाझर असे म्हणतात, ज्या तलावतून पाण्याचा पाझर होतो त्यास पाझर तलाव म्हणतात पाझर तलाव म्हणजे भूजल पुनर्भरण करण्यासाठीची व्यवस्था आहे. हे सामान्यतः ओढे आणि मोठ्या खोयांमध्ये बांधले जातात जेणेकरून वाहून जाणाया पाण्याचा काही भाग साठवता येईल. हे पाणी, योग्य क्रमाने, जमिनीखालील भागात प्रवेश करते आणि साठवलेल्या पाण्याचे पुनर्भरण करते. यामुळे खालच्या भागात विहिरींच्या पाण्यामध्ये चांगली सुधारणा होते. पाणी जमिनीत खोलवर जाते जोपर्यंत ते मुक्त पाण्याच्या स्थराला मिळत नाही. वाळूच्या किंवा खुल्या पोताच्या मातीत झिरपण्याद्वारे पाण्याचे जलद नुकसान होते. माती संतृप्त स्थितीत असताना गुरुत्वाकर्षणामुळे पाण्याचा प्रवाह खूप स्पष्ट असतो आणि सामान्यतः अशा प्रवाहाची दिशा उताराच्या दिशेने असते. भारतात पावसाच्या पाण्याचे संकलन हा राष्ट्रीय स्तरावरील प्रकल्प आहे. त्यामुळे भारतात पूर्वी भूजल पुनर्भरणासाठी अनेक योजना होत्या. सध्या, विविध सरकारी आणि गैर-सरकारी संस्था या क्षेत्रात संशोधन करत आहेत आणि भूजल पुनर्भरणासाठी प्रभावी उपाय तयार करण्यासाठी त्यांच्या सर्वोत्तम कौशल्याने काम करत आहेत. पाझर तलाव ही भूजल पुनर्भरणाची सर्वात पारंपारिक परंतु तरीही लोकप्रिय पद्धत आहे. हवामानातील बदल हा मानवा समोरील सर्वात मोठी समस्या आहे. भारताच्या पर्जन्यमानाच्या तुलनेत, महाराष्ट्रातील पर्जन्याचे प्रमाण कमी आहे. राज्यात आवर्षणाची वारंवारिता 22 टक्के आहे. म्हणून राज्याला अवर्षन प्रवन क्षेत्र म्हणता येईल. (एरंडे व्ही. एल.) महाराष्ट्रात सर्वात कमी पर्जन्याची सरासरी मराठवाडा या विभागाची असून 650 मि.मी. एवढे आहे. मराठवाड्यात सरासरी वार्षीक पर्जन्यमान कमी असून 80-85 टक्के पाऊस हा जून ते सप्टेंबर या काळात पडतो. उर्वरीत 15 ते 20 टक्के पावसापैकी 5 ते 10 टक्के मान्सून पूर्व तर 10 ते 15 टक्के मान्सनोत्तर पाऊस पडतो. (मराठवाडा कृषी विद्यापिठ, कृषी दैनंदिनी 2022). त्यामुळे धाराशीव जिल्ह्यासारख्या अवर्षण ग्रस्त प्रदेशात पाझर तलाव महत्वाची भूमिका बजावतात. प्रस्तुत शोधनिबंधात धाराशीव जिल्यातील काळानुसार बदलणारे पाझर तलावाचा अभ्यास केला आहे.
Full text
Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 70 Pandurang Sudhakar Pawar1 Dr. D. S. Itle2 1Research scholar, Corresponding Author 2Research guide & Head of Dept. Geography, Shri Chhatrapati Shivaji College Omerga, Tq. Omerga, Dist. Dharashiv Email-pandurangp[email protected] Manuscript ID: JRD -2025-171013 ISSN: 2230-9578 Volume 17 Issue 10(I) Pp. 70-73 October 2025 Submitted: 14 Sept. 2025 Revised: 24 Sept. 2025 Accepted: 08 Oct. 2025 Published: 31 Oct. 2025 : , . , . . , , . . . . . . . , - . . . , . 22 . . ( . .) 650 .. . 80-85 . 15 20 5 10 10 15 . ( , 2022). . . : , , , : “ ” , . , . Quick Response Code: Website: https://jrdrvb.org/ DOI:10.5281/zenodo.17112901 Creative Commons (CC BY-NC-SA 4.0) This is an open access journal, and articles are distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International Public License, which allows others to remix, tweak, and build upon the work noncommercially, as long as appropriate credit is given and the new creations ae licensed under the idential terms. Address for correspondence: Pandurang Sudhakar Pawar,Research scholar,Corresponding Author How to cite this article: Pandurang Sudhakar Pawar, D. S. Itle,(2025). , Journal of Research & Development, 17(10(I)), 70-73 Original Article
Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 71 , . , . . — , . (porous strata) . . : - . : , 170 35" 180 40" 750 16" 760 40" . 7512.4 . . . . 96.79% (7273 ..) 3.21% (241.4 ...) . 280 .. 240 .. . , . . : . . , , , , , , - ( ) , , . . : , . , - .. 2001 2011 2021 1991 2021 1 66 177 224 158 2 40 177 225 185 3 32 93 94 62 4 85 178 219 134 5 66 219 264 198 6 64 250 261 197 7 11 48 71 60 8 21 83 154 133 385 1225 1512 1127 Source: 1. Socio-Economic Review and District Statistical Abstract. Osmanabad District. 2001, 2011,2021. 2. District booklet showing the progress and current status of all irrigation schemes of Osmanabad district 2001,2011,2021 2001 2021 . 2001 385 2001 85 11 . , 40, 32, 64, 21, 66 66 .
Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 72 2011 1225 2011 250 . 48 . 177, 93, 178, 83, 177 219 . 2021 1512 2021 264 71 . 225, 94, 219, 154, 224 261 . 1991 2021 1127 198 60 185 , 62 , 134 , 158 , 133 197 . : • . • — . • , . • . - : • ; / . • , . • , — , .
Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 73 () . , , , , . , , . References: 1. Socio-Economic Review and District Statistical Abstract. Osmanabad District. 1991, 2001, 2011,2021. 2. District booklet showing the progress and current status of all irrigation schemes of Osmanabad district 1991,2001,2011,2021. 3. Patil, S., Bhave, N., & Vijayshankar, P.S. (2022). Managing groundwater across the diverse central Indian drylands. 4. https://books.google.com/books?hl=en&id=kjmFEAAAQBAJ 5. Kumari, S., Patil, Y., & Rao, P. (2020). An approach to sustainable watershed management. IGI Global. 6. https://www.igi-global.com/chapter/an-approach-to-sustainable-watershed-management/242714 7. Naik, P. (2015). Water Management & Rainwater Harvesting: A Training Manual. 8. https://www.researchgate.net/publication/289250233 9. World Bank (2003). Maharashtra Rural Water Supply and Sanitation Project II. 10. https://citeseerx.ist.psu.edu/document?repid=rep1&type=pdf&doi=8a64de169f87c8e8b33b1c5ad12be7178e57a2b 4 11. CGWB (2022). Dynamic Groundwater Resources of Maharashtra. 12. http://cgwb.gov.in 13. Deshpande, R.S. (2016). Groundwater depletion and institutional gaps. Journal of Agrarian Change. 14. Shah, T. (2014). Groundwater governance and food security in India. IWMI Research Report. 15. Narain, V. (2013). Institutional dynamics of groundwater governance. 16. Water Policy Journal. 17. Planning Commission of India (2012). 18. Water and Agriculture: Twelfth Five Year Plan. 19. SOPPECOM (2019). Community-led water audits in Maharashtra. zpdharashiv.maharashtra.gov.in