scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

विकसित भारत आणि भटक्या-विमुक्त जाती-जमातींचे स्थान : शाश्वत विकासाच्या दृष्टीने एक चिकित्सा

पवार, किरण सर्जेराव

Abstract

सारांश - भारतीय समाजरचनेचा इतिहास हा विविधतेने नटलेला असला तरी त्यामध्ये काही घटकांवर झालेली उपेक्षा ही गंभीर वास्तवता आहे. भटक्या आणि विमुक्त जाती-जमाती हा त्यातील अत्यंत महत्त्वाचा घटक होय. या जमातींचा सामाजिक इतिहास हा ब्रिटिश वसाहतवादी धोरणांमुळे कलंकित झाला. १८७१ मध्ये लागू झालेल्या गुन्हेगारी जमाती कायद्याने त्यांना ‘जन्मतः गुन्हेगार’ अशी ओळख मिळवून दिली. सन १९५२ मध्ये हा कायदा रद्द होऊन या जमातींना विमुक्त संबोधले गेले, तरीदेखील त्यांचा कलंकाच्या छायेतून बाहेर पडण्याचा संघर्ष आजतागायत चालू आहे. भारताने सन २०४७ पर्यंत ‘विकसित भारत’ या ध्येयाकडे वाटचाल सुरू केली आहे. मात्र ही वाटचाल केवळ आर्थिक वाढ, औद्योगिकीकरण वा तांत्रिक प्रगतीपुरती मर्यादित न ठेवता ती सामाजिक न्याय, समान संधी आणि सर्वसमावेशकता या मूल्यांवर आधारित असणे अत्यावश्यक आहे. कारण शाश्वत विकास ही संकल्पना ‘कोणालाही मागे न ठेवणे’ (Leave No One Behind) या तत्त्वावर आधारलेली आहे. भटक्या-विमुक्त जाती-जमातींचे स्थान हे शाश्वत विकासाच्या संदर्भात बहुआयामी आहे. त्यांच्या पारंपरिक जीवनपद्धती, अस्थिर उपजीविका, शिक्षणातील मागासलेपण, आरोग्य व पोषणातील तफावत, तसेच सामाजिक-राजकीय सहभागाचा अभाव ही काही ठळक आव्हाने आहेत. शाश्वत विकास ध्येयांतील दारिद्र्य निर्मूलन, दर्जेदार शिक्षण, असमानता कमी करणे आणि चांगले आरोग्य व कल्याण ही उद्दिष्ट्ये या समाजाच्या उन्नतीशी थेट संबंधित आहेत.प्रस्तुत शोधनिबंधात विकसित भारताच्या संकल्पनेत भटक्या-विमुक्त जाती-जमातींच्या स्थानाचे चिकित्सक विश्लेषण करण्यात आले आहे. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी, वर्तमान परिस्थिती, सामाजिक-आर्थिक व सांस्कृतिक आव्हाने, शासकीय धोरणांची मर्यादा आणि शाश्वत विकासाच्या चौकटीत त्यांचे पुनर्मूल्यांकन हा या अभ्यासाचा गाभा आहे. या चर्चेतून असे स्पष्ट होते की भारताचा विकास प्रवास सर्वसमावेशक करण्यासाठी भटक्या-विमुक्त जमातींचा प्रश्न केवळ कल्याणकारी योजनांचा नव्हे तर राष्ट्रीय विकासाच्या अजेंड्याचा केंद्रबिंदू बनवणे अपरिहार्य आहे.

Full text

Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 74    󰫮-󰱇 -󰰎 󰬎 : 󰲂 󰫳 󰲆  󰲑󰫽  󰲑 󰰘 󰭑 󰫿󰰉   󰬁,  󰫦 󰫼  󰫦 ,  Email - pawar[email protected] Manuscript ID: JRD -2025-171014 ISSN: 2230-9578 Volume 17 Issue 10(I) Pp. 74-78 October 2025 Submitted: 14 Sept. 2025 Revised: 24 Sept. 2025 Accepted: 08 Oct. 2025 Published: 31 Oct. 2025  -         󰫽󰬀    󰫤   󰬎 . 󰫮  󰱇 -  󰫽 󰫽 󰰍  .  󰰎    󰭊󰲐   󰲑 .  󰬀  󰬉 󰬁  󰱳 󰫽 ‘󰬁 󰬁’    󰲑.   󰬀   󰱯   󰰎 󰱇  ,  󰫽 󰫳   󰫼 󰫦   .    󰰩 ‘ ’  󰬀  󰰉  . 󰭃    󰲗󰫦 , 󰱳󰲒  󰭃 󰭈 󰫦󰲑     󰬁,    󰫦  󰬉 󰲐  󰫽󰬌 .  󰲂   󰬉 ‘   ’ (Leave No One Behind)  󰰍  . 󰫮-󰱇 -󰰎 󰬎  󰲂 󰫳 󰫦 󰰀 . 󰫽󰫳 󰲐 󰱮, 󰬎 , 󰫤 , 󰫰   ,  -󰲒      󰬋 . 󰲂  󰬀 󰲐󰱪 󰫦, 󰰘 󰫤,      󰫰  󰬉  󰲑󰱯󰬍󰱘  󰫳 󰱷   .󰭈󰬎   󰫳 󰬉 󰫮-󰱇 -󰰎󰫳 󰬎 󰲑󰫽 󰲄 󰫼  .  󰲂󰫦, 󰫦 󰲐󰬎, -󰲗󰫦  󰬎 󰬋, 󰲒  󰫦  󰲂 󰫳  󰫽 󰫦󰬉   󰬅  .  󰰘  󰬎󰲆  󰲒   󰭈 󰫦 󰫼 󰫮-󰱇 󰰎 󰭈󰲅  󰬉  󰬋  󰲇 󰫳 󰰗󰱞 󰰗󰭅󰲓  󰲐󰫦 . 󰭈󰬎:  -󰬎   󰫽 󰬀󰫦   .   , 󰫦, , 󰱿, 󰭈     󰬎  .      󰫽  󰫼 . 󰫽󰲒 󰫮  󰱇 -   󰫽 󰰍  .  󰭊󰲐 󰰌  󰱿  󰬁     .  󰱳  󰰎 ‘󰬁’ 󰬆 󰰣 . Quick Response Code: Website: https://jrdrvb.org/ DOI:10.5281/zenodo.17112901 Creative Commons (CC BY-NC-SA 4.0) This is an open access journal, and articles are distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International Public License, which allows others to remix, tweak, and build upon the work noncommercially, as long as appropriate credit is given and the new creations ae licensed under the idential terms. Address for correspondence:  󰲑 󰰘, 󰭑 󰫿󰰉   󰬁,  󰫦 󰁰󰫼  󰫦 ,  How to cite this article:  󰲑 󰰘, D. S. Itle,(2025).    󰫮-󰱇 -󰰎 󰬎 : 󰲂 󰫳 󰲆  󰲑󰫽, Journal of Research & Development, 17(10(I)), 74-78. Original Article Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 75 󰫽 󰲐   󰲒  󰰎 , 󰲗󰫦  󰬎 󰫤󰭃 󰬍 󰫼 . 󰬀 󰬎󰮇󰰌    󰱳 󰱍 󰰉 󰫽 󰱇 ,  󰬁   󰫽    . 󰬄  󰬀 󰫮-󰱇 󰰎 󰫯 󰱘 . 󰲇  󰫤  󰫮    󰱇  󰬉   . 󰫽 󰲑 󰭈   , 󰬎 , 󰫤 , 󰫰   󰫤   󰬎 󰱿 .     󰰩 ‘ ’ 󰬀 󰫼 󰬉  . 󰭃    󰭃 󰲕 󰱳 󰭈 󰫦󰲑    󰲂  󰬀 (Sustainable Development Goals - SDGs) 󰲐  . 󰬀 󰲐󰱪 󰫦, 󰫤, 󰫰,   , 󰰚 , 󰫦    󰬁   󰬌  . 󰫮-󰱇 -󰰎  󰱷  󰬀 󰭈󰫽󰫤  . 󰲂   : 󰲗󰫦,   󰫦   󰬎 󰲐 . 󰲒 ‘’  󰫦 󰰍  .   󰫦   , 󰬁   󰬉  󰲂 󰰉  . 󰫮-󰱇 󰰎 󰫤, 󰲗󰫦  󰬎 󰫦󰬉  󰬉 ‘ ’  󰬉 󰫦 . 󰭈󰬎 󰬅  󰬎󰲆 󰫼 󰭈󰱡  󰲒 󰫮-󰱇 -󰰎 󰭈󰲅   󰬉 ’ 󰲕 ‘󰫤’  󰫦󰲑    󰲇   󰬆   .  ‘ ’  󰬎󰱹   󰬆  󰰩   󰬁,   󰫳 󰭈 󰬎   .    󰭈 󰬅 . 󰫮 󰱇  󰲂󰫦   󰭈:  󰫮  󰱇 -󰰎    .   󰲐 󰬎󰰉 󰬎 󰬬, 󰭈󰫯 , , 󰬎   󰱿   󰬬   .  󰭊󰲐 󰫳  󰫽󰫳   󰲐 . 󰭊󰲐   󰬀  󰬉 󰬁  󰱳 (Criminal Tribes Act, 1871)  󰰎 󰬁 󰬁 󰬆 󰰏 .  󰱳  󰫽 󰭈 󰫽    󰫽   󰲗󰫦 󰫤󰭃 󰫳  .  󰱳 󰲐   󰲒   󰬎 , ,  󰲕     .    󰬀   󰱯    ‘󰱇󰲒’ 󰫼 . 󰭃 󰫽  󰭈 󰭈   . 󰫯  󰫽󰫳 󰬁 󰭈  ,  󰫽   󰬎  .    󰬎 , 󰫤   󰫤   .  󰭈 󰲐 󰬁 󰰎󰫳 󰫮󰫮   󰬀 󰫽󰫳󰱯  󰫦 . 󰫽  󰫦 󰫦󰫤󰭃 󰭈  ,   󰭈   󰫦 .    󰰎󰫳    .      󰫳 󰫽󰫳 -󰬎  󰫤   . 󰲂  󰲑󰱯󰲆 󰬆 󰫦   󰬁  . 󰫮-󰱇 󰰎󰫳  󰫤 󰫦   󰲒  󰫦     󰱳 󰫦 . 󰫽󰫳   󰲗󰫦 󰫦,  󰲂  󰫦 . 󰫽󰫳   󰬁  󰫼 󰫤, 󰫰, 󰲗󰫦 󰫤  󰬎 󰰈󰫽     󰬌 . 󰲗󰫦 󰬎  : 󰫮  󰱇 -󰰎 󰲗󰫦 󰬎     󰫽 󰫤  . 󰲐 󰬎󰰉 󰬎, , 󰬎   󰱿   󰬬   󰱳󰲒   󰫦󰱿󰬎   󰲑 . 󰫽 󰫽󰱷 󰬎        .  󰫮   . 󰫽    󰬉 󰫽󰫳  󰫯  󰬎 , 󰬎   󰱿 . 󰫽 󰲐󰱪 󰭈 󰬎 . 󰲇   ,  󰰎󰫳  󰱆  󰬎  󰬉 󰲗󰫦 󰫤  . 󰫮   󰬎   . 󰬀 󰬎 󰬉 󰫽 󰲐 󰫤󰭃   ,  󰲒 , 󰱘 󰱿 󰬇,  Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 76 , 󰲕  .  󰫤󰭃   ,     󰫳 󰲐    .    . 󰬎   󰬉 󰫳 󰫤 󰲐 .     󰫼   .  󰫳 , 󰫮 󰰎  󰱆  󰭈 󰫤 󰫦   . 󰬎 󰲗󰫦 󰲐󰬎 󰫰,   󰫤   󰲐 . 󰬎 󰬬 󰬀 , 󰬎󰫳,   󰫰  󰬄 .   󰲐 󰫽,   󰲌 󰫰 󰬎 . 󰫮-󰱇 󰰎 󰲗󰫦   󰲂    . 󰬎 , , 󰬉, 󰫤  󰫰  󰫦  󰫤 󰲑󰬉 󰫽󰫳 󰲗󰫦 󰲐󰬎   .  󰫽󰫳 󰲐 󰱿 󰲐 󰫦󰱿󰬎 󰬉 󰲐 󰫽󰱷󰫳  󰫦  . 󰫽 󰫽  󰲂 󰫳 󰲑󰱯󰬍󰱘󰬀 󰲆 . 󰫤    : 󰫮  󰱇 -󰰎󰫳  󰫯  󰬆 󰫤     . 󰬎 󰬬 ,    󰲗󰫦 󰰎  󰬀 󰫤   . 󰫤  󰬉  󰱿󰱇󰲒     -󰬎  󰲗󰫦 󰱷 󰱮  󰫦 .  󰫮    󰲑 󰬎 󰫦󰬴 ,  󰲒   ,     󰲕 󰫦 󰬀 󰬎 󰬴󰲒 󰬎 . 󰫽      .  󰫽󰫳 󰫤 󰫽 󰫼 󰭈  . 󰫮 󰰎󰬀 󰫤 󰫦 󰬬  󰭈   .  󰫳 ,    󰱆  󰭈 󰫤 󰫦 󰰉  . 󰲎  󰫯 󰬎 󰬉 󰬎 󰫤  󰫦󰲑 .  󰲐 󰬆  󰫼󰫳  󰲗󰫦 󰫤󰫳   .󰫮-󰰎󰫳    󰫤  . 󰫮-󰰎󰫳 󰲐 󰱿  󰬉  󰬌 . 󰬎, ,  󰬎󰰎   󰫤󰭃󰬀 󰭈󰫤   󰲐   . 󰫤 󰲌 󰫤 . 󰬎 󰬬   󰭈 ,  󰲕 󰬎 󰱿󰬎 , 󰫽 󰫽  󰫼   . 󰫰 󰫤     󰭈󰱺 󰰉   󰫽󰫳 󰫰, 󰲗󰫦   󰬎   . 󰫰,   : 󰫮  󰱇 -󰰎󰫳   󰰍  󰬆 󰫰   . 󰫽󰫳  󰬎, 󰬎  󰲗󰫦   󰫰 ,   󰫤    .   󰲐 󰫽󰫳     .󰬎 󰬬 󰬀 󰫰   󰬄  . 󰭈 󰫰 󰰗󰭅󰰩   . ,    󰫰 ,  󰭈   󰫦 󰲆 󰫦 . UNICEF (2019) , 󰫮 󰰎 󰫽  󰲇 󰫤 󰬂 . 󰬎   󰬉   󰲐 .  󰬀 󰭈, 󰰍    󰭈  .  󰲐 ,  󰫦 󰭈    󰲐    󰬎󰰉 󰲑. 󰲂 󰫳 󰲆 󰲌 󰫰 󰫼 󰫤  󰬌 . 󰬎    󰬎 󰬎󰫳, ,   󰫤     󰭈 󰬄  .  󰫦󰬁 ,     . 󰲒 󰭈󰫽  󰬎 󰲂: 󰫮  󰱇 -󰰎󰫳  󰲒 󰭈󰫽  󰬎    󰫽 󰰍  . 󰬁  󰱳      󰫳 󰲒  󰲐   . 󰫽 󰫽󰫳 , , 󰲐 󰫥  󰬎     󰬉 󰫳 󰬎 󰬀  . 󰫮-󰱇 󰰎 󰭈󰫽 ,  󰲕 󰬎 󰬎󰫵 󰬎󰬀  󰫦󰲑 . 󰫽 󰫽󰫳 󰬎 󰲇 󰬎     󰫽 󰫦󰬀 󰫽   .      󰫽󰫳   .  󰰎󰫳 , 󰬎, Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 77 ,   󰲐 󰫥  󰫤  󰬉 󰬎   󰲐  . 󰬎 󰲂  󰲂   󰫵  . 󰲐   󰫥  󰲗󰫦 󰫽󰱷     󰲐󰫼 󰰍 .    󰫤󰫳    󰬎 󰫦󰬴, 󰫽 󰲕 󰬎 󰫦 󰭈󰲑󰬴   . 󰲐 󰫽 󰫽-󰬁     󰱠󰬀 󰬎  󰲐  .   󰬍󰫦: 󰫳 -󰲗󰫦  󰫮  󰱇 -󰰎 󰬎 󰫽 󰰍 .       󰫤  . 󰭊󰲐   󰬁  ,  ,   󰲗󰫦 󰱿󰬎 󰬎    󰫦  󰫽󰫳   󰫦  .  󰰎󰫳  󰬎, 󰫤, 󰫰,   󰬎   󰫦 󰫤󰭃󰬀 󰲑 ,  󰫳 󰲂 󰫳 󰲑󰱯󰬍󰱘   . 󰬀󰫳   ‘ ’ 󰬀 󰫼 󰬀  .  󰲗󰫦 󰭈   󰫦    󰲑󰬉 󰫦   . 󰫮-󰱇 󰰎󰫳 , 󰲗󰫦, 󰫤, 󰫰  󰬎 󰲐󰬎  󰫦 󰫤󰭃󰬀    . 󰬀 󰬎 , 󰬉 ,    , 󰫤, , 󰫰, 󰲒 󰭈󰫽  󰬎 󰫦   . 󰭈󰬎  󰬉 󰲄󰰉  󰬎󰲆  󰲒, 󰫮-󰱇 󰰎󰫳   󰫦, 󰫦 󰫽 󰲆 󰬌 . 󰲂 󰫳 󰲆 󰫽   󰬀 󰰍 : .     :  󰫤  󰰉     󰰉 󰫮-󰱇 󰰎    󰲀   . . 󰲗󰫦 󰫤: 󰬎 , 󰲐 󰱿  󰬉   󰲗󰫦 󰫤 󰭈   󰲐󰱪 󰫦  󰫿󰱇   󰲗󰫦 󰭈 󰬀 󰫼 󰰍 . . 󰫤  󰬉 : 󰫮 󰰎   󰰈  󰫤  󰬉 󰭈󰫤    󰲗󰫦   󰬍󰱘 󰫤  .      󰬁 󰲀 . . 󰫰  : 󰫰 󰫰,   󰫤       - 󰬎 󰫤 .  󰫰  󰬎󰫳   󰲑󰱯󰬍󰱘    󰬌 . . 󰲒 󰭈󰫽  󰬎 󰲂:   󰫽 󰫦󰬀  󰲀   󰫽󰫳 󰬎  󰫤   , 󰬁   󰬎  󰬎    󰬀 󰫼 󰬌 . : 󰫮-󰱇 -󰰎 󰫦       󰫯 󰬂 . 󰫽󰫳  ‘ ’  󰬎󰱹 󰫦 . 󰲂    󰬆  󰫦   , 󰫤, 󰫤, 󰫰,   󰬎  󰭈 .    󰲑  󰲒 󰫮-󰱇 󰰎 󰭈󰲅  󰬉  󰲕 󰫤 󰫦󰲑 ,   󰲇   . 󰫽 , 󰲗󰫦, 󰫤, 󰫰  󰬎 󰫤󰭃  󰲑󰬉, 󰫳 󰲂  󰫦  󰫦   . 󰫦: 1. Radhakrishna, Meena, Dishonoured by History, ‘Criminal Tribes’ and British Colonial Policy, Orient Longman, 2001, Page no.47. 2. Kaminsky, Arnold P., India’s Colonial Encounter, Essays in Indian History and Politics, Manohar Publication, Delhi, 1981, Page no. 201. 3. United Nations Development Programme (UNDP), Human Development Report 2020, UNDP, New York, 2020, Page no. 112. 4. Renke, Balkrishna. Report of the National Commission for Denotified, Nomadic and Semi-Nomadic Tribes, Ministry of Social Justice, Government of India, 2008, Page no. 54. 5. NITI Aayog, Status of Education among Denotified, Nomadic and Semi-Nomadic Tribes, Government of India, 2018, Page no. 22. Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10(I)| October2025 78 6. United Nations Development Programme (UNDP) Human Development Report 2020, UNDP, New York, 2020, Page no. 112. 7. United Nations Development Programme (UNDP), Human Development Report 2020, UNDP. New York, 2020, Page no. 118. 8. Desai, Neera. Denotified and Nomadic Tribes in India: Issues and Challenges, Sage Publications, New Delhi, 2010, Page no. 78.