ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
604
EMILE DYURGIMNING ANOMIYA (QONUNSIZLIK) KONSEPSIYASI
Toi o Õ ki Oʻk am oʻgʻli
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17682204
Anno a siya. Ushbu maqolada ansuz so siologi Emile Dyu gim omonidan ilga i
su ilgan “anomiya” konsepsiyasining mazmuni, mohiya i a ij imoiy hayo dagi ahamiya i
yo i ilgan. Tadqiqo da anomiyaning me’yo la , qad iya la izimi a ij imoiy a ib bilan
bog‘liqligi ahlil qilinadi. Shuningdek, Dyu gimning “Omma iy mehna aqsimo i” hamda “O‘z
joniga qasd qilish” asa la ida anomiya ushunchasining naza iy asosla i o‘ ganiladi.
Zamona iy O‘zbekis on jamiya ida ij imoiy o‘zga ishla da ida yuzaga kelayo gan
anomik hola la ham qisqacha ahlil e ilgan.
Kali so‘zla : anomiya, Dyu gim, ij imoiy a ib, qad iya la , me’yo , jamiya ,
so siologiya.
Abs ac . This a icle examines he concep o “anomie” de eloped by he F ench
sociologis Émile Du kheim. I analyzes he na u e, meaning, and sociological signi icance o
anomie, ocusing on i s ela ionship wi h social no ms, alues, and o de . Theo e ical aspec s o
he concep a e explo ed h ough Du kheim’s wo ks The Di ision o Labou in Socie y and
Suicide. The s udy also b ie ly discusses mani es a ions o anomie in he mode n Uzbek socie y
du ing pe iods o social ans o ma ion.
Keywo ds: anomie, Du kheim, social o de , alues, no ms, socie y, sociology.
Аннотация. В статье рассматривается понятие «аномия», разработанное
французским социологом Эмилем Дюркгеймом. Анализируются сущность и значение этой
концепции, её связь с социальными нормами, ценностями и порядком. Теоретические
основы аномии раскрываются на примере трудов Дюркгейма — «О разделении
общественного труда» и «Самоубийство». Также кратко описываются проявления
аномии в современном узбекском обществе в период социальных изменений.
Ключевые слова: аномия, Дюркгейм, социальный порядок, ценности, нормы,
общество, социология.
KIRISH
So siologiya ani XIX as oxi i — XX as boshla ida jamiya dagi ub o‘zga ishla ,
indus ial inqilob, u baniza siya a ij imoiy abaqalanish ja ayonla iga ilmiy ja ob si a ida
shakllandi. Ana shu da da yashab, so siologiyani mus aqil an si a ida shakllan i gan olimla dan
bi i Emile Dyu gim (1858–1917) bo‘ldi. U jamiya ni abiiy anla singa i ob’yek i a zda
o‘ ganish, ya’ni ij imoiy hayo hodisala ini “ij imoiy ak la ” si a ida ahlil qilish za u ligini
ilga i su di. Dyu gimning ilmiy me osida “anomiya” ushunchasi alohida o‘ in u adi. U bu
a ama o qali jamiya da ma jud me’yo a qad iya la ning buzilishi, no ma i a ibning izdan
chiqishi oqiba ida paydo bo‘ladigan ij imoiy beqa o lik hola ini i odalagan.
Uning ik icha, anomiya — bu aqa qonunla ning yo‘qligi emas, balki insonning ij imoiy
yo‘nalish a maqsadni yo‘qo ishidi . Bu hola da shaxs o‘z xa i-ha aka la iga jamiya omonidan
aniq yo‘l-yo‘ iq be a olmasligi u ayli ma’na iy inqi ozga duch keladi.
1
1
Dyu gim E. O‘z joniga qasd qilish. Toshken : O‘zbekis on, 2002.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
605
Dyu gim anomiyani a alo mode n jamiya ning mahsuli si a ida alqin e adi.
Sanoa lash i ish, mehna aqsimo i, iq isodiy aqoba a indi idualizm kuchayishi
na ijasida insonla o‘ asidagi axloqiy ish ala zai lashadi, jamiya dagi bi damlik (solida i e )
susayadi. Bu esa ij imoiy in eg a siya da ajasining pasayishiga, na ijada esa anomiya
hola la ining kuchayishiga olib keladi.
Uning “Omma iy mehna aqsimo i o‘g‘ isida” (1893) asa ida anomiya ij imoiy
izimning ichki nomu o iqlikla i na ijasida paydo bo‘lishi ahlil qilinadi. Keyinchalik “O‘z
joniga qasd qilish” (1897) asa ida Dyu gim bu ushunchani yanada chuqu lash i ib, o‘z joniga
qasd qilishning ij imoiy sababla ini anomiya bilan bog‘laydi. Shunday qilib, anomiya na aqa
ij imoiy me’yo la ning buzilishi, balki inson a jamiya o‘ asidagi axloqiy aloqala ning uzilishi
si a ida ham alqin qilinadi.
Zamona iy jamiya da, ayniqsa, globallashu , exnologik a aqqiyo a madaniy
o‘zga ishla ja ayonida Dyu gimning anomiya haqidagi qa ashla i o‘z ahamiya ini yo‘qo gani
yo‘q. O‘zbekis on sha oi ida ham iq isodiy isloho la , mig a siya, axbo o muhi ining kengayishi
a yoshla dunyoqa ashidagi o‘zga ishla anomiya ja ayonla ini kuza ishga imkon be adi.
2
Shu
bois, Dyu gimning konsepsiyasi na aqa so siologiya naza iyasi uchun, balki ij imoiy
ba qa o likni a’minlash siyosa i uchun ham muhim me odologik manba hisoblanadi.
ASOSIY QISM
Emile Dyu gimning anomiya ushunchasi jamiya dagi me’yo iy izim a axloqiy
qad iya la ning izdan chiqishi bilan bog‘liq ij imoiy hodisa si a ida alqin qilinadi.
3
U bu a ama
o qali inson a jamiya o‘ asidagi uz iy bog‘liqlik, no ma i me’yo la ning kuchsizlanishi a
ij imoiy a ibning zai lashishini ko‘ sa adi. Dyu gimning ik icha, jamiya ba qa o ligi uning
ichki me’yo iy izimi a axloqiy bi damligiga bog‘liq. Aga bu izim zai lashsa, insonla o‘z
hayo maqsadini aniqlashda qiyinchilikka duch keladi, na ijada ij imoiy beqa o lik, nizola a
ha o jinoya chilik o adi.
1912-yilda chiqa ilgan The Elemen a y Fo ms o he Religious Li e asa ida Dyu gim
dinni jamiya ni saqlashdagi unksiyasi bilan ahlil qiladi. “Muqaddas” a “mahalliy” (p o ane)
ushunchala i o qali jamiya ning o‘zini o‘zida aks e i ishini ko‘ sa adi.
U o imizm (ainak/ amziy hay on yoki o‘simlik) o qali jamiya ning o‘zini o‘zida qanday
aks e i ishini ahlil qiladi: «aga o im hay on o‘z jamiya i a xudoning amzi bo‘lsa, demak
xudo a jamiya aslida bi ».
4
So sial ak (“social ac ”) Jamiya ga oid hodisala shaxsdan mus aqil, kollek i a
ashqa idan bosim o‘ kazu chi xususiya ga ega.
Hamjiha lik – mexanik s o ganik Ichki in eg a siya u i: o‘za o o‘xshashlik asosida yoki
o‘za o qa amlik asosida.
Anomiya (no msizlik) Jamiya da no ma i ushunchala zai lashganda, odamla o‘zini
izsiz, bog‘lanmagan his qiladi.
1. Tohi o A. Ij imoiy naza iya a amaliyo . Toshken : Fan a exnologiya, 2016.
4
Rus amo M. So siologiya anining naza iy asosla i. Toshken : Oliy a’lim, 2019.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
606
Qay a ilgan jamiya o‘zini amziy anglash Din, i ual a kollek i ma osimla jamiya
uzilmasini mus ahkamlash osi asi si a ida.
Uning «no ma i izim», «in eg a siya», «anomik hola » ushunchala i psixologiya
sohasida ham qo‘llanilishi mumkin — masalan, indi idualning jamiya bilan aloqasi, psixologik
saloma lik a ij imoiy muhi o‘ asidagi bog‘liqlik.
Diniy ins i u la ning zai lashu i
Dyu gimim uchun din — jamiya ni axloqiy a ibda ushlab u u chi eng muhim ij imoiy
ins i u di .
Diniy me’yo la zai lashganda, jamiya axloqiy bo‘shliq hola iga ushadi.
Bu esa ij imoiy me’yo la o‘ nini hech na sa bilan o‘ldi a olmasligini angla adi.
Asosiy sabab Ta si Iq isodiy beqa o lik Boylik yoki qashshoqlikdagi keskin o‘zga ishla
jamiya me’yo la ini buzadi
Ij imoiy in eg a siya zai ligi Jamoa iy aloqala ning susayishi, indi idualizm kuchayishi
Qad iya la izimi yemi ilishi To‘g‘ i-no o‘g‘ ining noaniqlashu i, axloqiy bo‘shliq
U baniza siya a mode niza siya An’ana iy me’yo la buzilib, yangila i shakllanmagan
Kapi alizm a aqoba Cheksiz is akla nazo a siz qoladi
Diniy ins i u la zai lashu Dyu kgeymning anomiya konsepsiyasining zamona iy alqini
bugungi so siologiyada juda keng qo‘llanadi.
Uning asosiy g‘oyasi – jamiya dagi me’yo a qad iya la ning zai lashu i inson xa i-
ha aka la ida a ibsizlik a beqa o likni kel i ib chiqa adi – hozi gi da ij imoiy ja ayonla i
bilan hamohangdi .
Dyu gim o‘zining “Omma iy mehna aqsimo i o‘g‘ isida” asa ida mehna aqsimo i
ja ayonida yuzaga keladigan ij imoiy in eg a siya a uning buzilishi masalala ini ahlil qiladi.
5
U
mexanik a o ganik solida i e ushunchala ini ki i ib, u li ij imoiy izimla da jamiya ni
bi lash i u chi asosiy omilla ni ko‘ sa adi. Mexanik solida i e an’ana iy jamiya la da ba cha
a’zola bi xil me’yo la ga amal qilganda yuzaga keladi, o ganik solida i e esa zamona iy,
sanoa lashgan jamiya la da indi idual ix isoslashu a o‘za o bog‘liqlik na ijasida shakllanadi.
Shu ja ayonda eski me’yo la kuchini yo‘qo adi, yangila i esa hali shakllanmagan
bo‘ladi, na ijada jamiya da no ma i bo‘shliq a anomiya yuzaga keladi.
Dyu gimning “O‘z joniga qasd qilish” asa ida anomiya konsepsiyasi yanada chuqu oq
ahlil qilingan. U o‘z joniga qasd qilishning ij imoiy sababla ini anomiyaga bog‘laydi a bu
ja ayonni ij imoiy me’yo la ning yo‘qligi yoki zai lashu i bilan izohlaydi. Iq isodiy o‘zga ishla ,
siyosiy beqa o lik, shaxsiy maqsadla ni yo‘qo ish kabi omilla insonni ma’na iy beqa o likka
olib keladi. Dyu gimga ko‘ a, bunday sha oi da shaxs jamiya bilan uyg‘unlashmaydi a
hayo ning ma’nosini yo‘qo adi.
Anomiya jamiya da ij imoiy ba qa o lik a in eg a siyani a’minlo chi me’yo iy
izimning kuchsizlanishidan kelib chiqadi. Bu hola da insonla axloqiy bo‘shliqka ducho bo‘lib,
o‘z xa i-ha aka la ini yo‘nal i u chi qad iya la izimi ma jud emas. Shu sababli anomiya
na aqa ij imoiy, balki psixologik hodisa si a ida ham ahamiya ga ega. U shaxs a jamiya
o‘ asidagi axloqiy uzilishla ni, ij imoiy beqa o likni a jamiya ichidagi nizola ni kuchay i adi.
5
No mu odo O. So siologik adqiqo la me odologiyasi. Toshken : Uni e si e , 2018.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
607
Zamona iy globallashu a exnologik a aqqiyo da ida Dyu gimning anomiya
haqidagi qa ashla i dolza bligini yo‘qo magan.
Axbo o oqimining ezligi, ij imoiy a moqla da e kinlikning kengayishi, iq isodiy
aqoba ning kuchayishi a indi idualizmning o ishi qad iya la izimida o‘zga ishla ga olib
kelmoqda. Na ijada ko‘plab insonla jamiya dagi o‘z o‘ nini aniqlashda qiyinchilikka duch
kelmoqda. O‘zbekis on jamiya ida ham mode niza siya, u baniza siya a ij imoiy isloho la
na ijasida qad iya la izimi o‘zga ish ja ayonidan o‘ moqda. Bu esa no ma i beqa o lik a
anomik hola la ni yuzaga kel i moqda.
Dyu gimning ik icha, anomiyani kamay i ish a ij imoiy ba qa o likni a’minlash uchun
jamiya da axloqiy bi damlikni mus ahkamlash, me’yo iy izimni kuchay i ish a ij imoiy nazo a
mexanizmla ini i ojlan i ish za u . Ta’lim, madaniya a ma’na iy ins i u la o qali
insonla ning axloqiy a ij imoiy ongini oshi ish, shaxsla ni jamiya bilan uyg‘unlash i ish
anomiya ja ayonla ini kamay i ishning muhim osi asidi . Shu bilan bi ga, anomiya jamiya dagi
inqi oz belgisi si a ida ham alqin qilinadi a u ij imoiy izimni yangilash, qad iya la izimini
i ojlan i ishga u ki bo‘ladi.
XULOSA
Emile Dyu gimning anomiya konsepsiyasi jamiya a inson o‘ asidagi munosaba la ni
ushunishda ma kaziy naza iy asos hisoblanadi. U jamiya ning ba qa o ligi uning me’yo iy
izimi, axloqiy qad iya la i a ij imoiy bi damligiga bog‘liq ekanini ko‘ sa adi. Anomiya esa,
aksincha, bu izimning zai lashu i na ijasida yuzaga keladigan ij imoiy a ma’na iy beqa o likni
i odalaydi.
Dyu gimning bu g‘oyasi aqa XIX as sanoa jamiya i uchun emas, balki zamona iy
global jamiya uchun ham dolza bdi . Chunki inson ez o‘zga ayo gan hayo sha oi ida o‘z
maqsad a qad iya la ini yo‘qo ishi mumkin. Shu sababli anomiya na aqa jamiya dagi ij imoiy
muammola ni aniqlash, balki ula ni ba a a e ish uchun ilmiy asos si a ida ham muhimdi .
Dyu gim konsepsiyasi ij imoiy siyosa , a’lim, ma’na iya a a biya sohala ida
qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan naza iy manbadi . Jamiya da axloqiy bi damlikni kuchay i ish,
me’yo iy izimni mus ahkamlash a shaxsla ni jamiya bilan uyg‘unlash i ish o qali ij imoiy
ba qa o likni a’minlash mumkin. Shu nuq ai naza dan, anomiya na aqa muammo, balki
jamiya ni i ojlan i ish a akomillash i ishga imkon be u chi ij imoiy hodisa si a ida ham
ko‘ iladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Dyu gim E. O‘z joniga qasd qilish. Toshken : O‘zbekis on, 2002.
2. Dyu gim E. Jamiya dagi mehna aqsimo i. Toshken : Fan, 1998.
3. Ka imo I.A. Yuksak ma’na iya — yengilmas kuch. Toshken : Ma’na iya , 2008.
4. G‘o u o A. So siologiya asosla i. Toshken : Uni e si e , 2017.
5. Tohi o A. Ij imoiy naza iya a amaliyo . Toshken : Fan a exnologiya, 2016.
6. Mi ziyoye Sh.M. Yangi O‘zbekis on s a egiyasi. Toshken : O‘zbekis on, 2021.
7. Rus amo M. So siologiya anining naza iy asosla i. Toshken : Oliy a’lim, 2019.
8. Rahmono B. Zamona iy ij imoiy ja ayonla . Toshken : Uni e si e , 2020.
9. Abdug‘a o o A. Jamiya shunoslik. Toshken : Ma’na iya , 2012.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
608
10. No mu odo O. So siologik adqiqo la me odologiyasi. Toshken : Uni e si e , 2018.
11. Yusupo B. Ij imoiy naza iyala a ixi. Toshken : Fan, 2015.
12. To‘x aye I. Ma’na iya a jamiya . Toshken : Yangi as a lodi, 2011.
13. Mu odo a D. Axloqiy qad iya la e olyu siyasi. Toshken : O‘zbekis on, 2019.
14. Qosimo N. Ij imoiy alsa a asosla i. Toshken : Akademnash , 2014.
15. Mahmudo S. Jamiya a shaxs dialek ikasi. Toshken : Fan, 2010.
