ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
626
FIRIBGARLIK JINOYATINING HUQUQIY BELGILARINI ANIQLASH
Naza o Raxim Tosh emi o ich
Te miz da la uni e si e i «Jinoya huquqi a uqa olik p o sessi»
ka ed asi oʻqi u chisi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17682651
Anno a siya. Ushbu maqolada O‘zbekis on Respublikasi Jinoya kodeksining 168-
moddasida naza da u ilgan i ibga lik jinoya ining huquqiy belgila iga ilmiy-huquqiy ahlil
be ilgan. Fi ibga likning mazmuni, uning a kibiy elemen la i obyek , obyek i omoni, subyek
a subyek i omoni amaldagi qonunchilik hamda sud amaliyo i misolida yo i iladi.
Kali so‘zla : i ibga lik, aldash, ishonchni suiis e’mol qilish, jinoya a kibi, mulkiy
za a , subyek , subyek i omon, sud amaliyo i, huquqiy baholash.
Аннотация. Ушбу мақолада Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 168-
моддасида назарда тутилган фирибгарлик жиноятининг ҳуқуқий белгиларига илмий-
ҳуқуқий таҳлил берилган. Фирибгарликнинг мазмуни, унинг таркибий элементлари
объект, объектив томони, субъект ва субъектив томони амалдаги қонунчилик ҳамда суд
амалиёти мисолида ёритилади.
Калит сўзлар: фирибгарлик, алдаш, ишончни суиистеъмол қилиш, жиноят
таркиби, мулкий зарар, субъект, субъектив томон, суд амалиёти, ҳуқуқий баҳолаш.
Abs ac . This a icle p o ides a scien i ic and legal analysis o he legal ea u es o he
c ime o aud, p o ided o in A icle 168 o he C iminal Code o he Republic o Uzbekis an.
The con en o aud, i s s uc u al elemen s, objec , objec i e side, subjec and subjec i e
side a e illus a ed by he example o cu en legisla ion and judicial p ac ice.
Keywo ds: aud, decep ion, abuse o us , elemen s o he c ime, p ope y damage,
subjec , subjec i e side, judicial p ac ice, legal assessmen .
KIRISH
Bozo munosaba la i kengayib bo ayo gan, aqamli exnologiyala jadal i ojlanayo gan
hozi gi sha oi da mulkiy munosaba la ning daxlsizligi a xa sizligini a’minlash da la ning eng
muhim azi ala idan bi i hisoblanadi. Mulkka qa shi qa a ilgan jinoya la ichida i ibga lik eng
ko‘p uch aydigan, sodi e ilish usulla i xilma-xil bo‘lgan a jamiya uchun yuqo i ij imoiy xa
ug‘di u chi jinoya u la idan bi idi . O‘zbekis on Respublikasi Jinoya kodeksining 168-
moddasi i ibga likni “aldash yoki ishonchni suiis e’mol qilish yo‘li bilan begona mulkni qo‘lga
ki i ish” si a ida belgilaydi. Mazku no ma jinoya ning aniq huquqiy belgila i, a kibiy
elemen la i a ja obga lik cho ala ini belgilab be ish o qali ushbu u dagi jinoya la ning oldini
olish a ula ga qa shi ku ashishning huquqiy asosini ya a adi. Fi ibga lik jinoya i ij imoiy
munosaba la izimida na aqa mulkiy za a ye kazadi, balki uqa ola ning da la ins i u la iga
bo‘lgan ishonchini susay i adi, iq isodiy muhi ba qa o ligiga salbiy a’si ko‘ sa adi. Ayniqsa,
so‘nggi yilla da aqamli pla o mala , onlayn sa do, bank-moliya xizma la i a elek on o‘lo
izimla ining keng qo‘llanilishi i ibga likning yangi ko‘ inishla ini yuzaga kel i moqda. Shu
sababli, i ibga likning huquqiy abia ini, uning a kibiy belgila i a huquqiy baholash
mexanizmla ini chuqu ahlil qilish dolza b ahamiya kasb e adi. Shuningdek, i ibga lik a
o‘g‘i lik jinoya la ini a qlash huquqiy sha hda alohida yo i iladi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
627
O‘g‘i likda mulk noqonuniy a ishda o ib olinadi, jab lanu chining oziligi alab
qilinmaydi. Fi ibga likda esa jab lanu chi mulkni o‘z ix iyo i bilan be adi, lekin bu ix iyo aldo
a ishonchni suiis e’mol qilish o qali shakllanadi. Shu nuq a i ibga likni mulkiy jinoya la
o asida o‘ziga xos qiladi.
Fi ibga lik jinoya i a kibi ikki asosiy omondan ibo a : obyek i a subyek i . Obyek i
omon i ibga ning ha aka la i, sox a hujja la , aldash usulla i a mulkka ye kazilgan za a bilan
bog‘liq bo‘lsa, subyek i omon uning qasd a oldindan ejalash i ilgan ha aka la ini o‘z ichiga
oladi. Sud amaliyo ida jinoya ni malakalashda jab lanu chining oziligi, i ibga ning niya i,
sodi e ilgan jinoya oqiba la i a usulla i izimli a ishda baholanadi. Sud amaliyo ida
i ibga likning eng ko‘p uch aydigan u la i: uy-joy oldi-so disi, che elga ishga jo‘na ish yoki
o‘qishga ki i ish bahonasi, in e ne a aqamli i ibga lik, moliya iy pi amidala a ez boyib
ke ish a’dala i.
Sudla ha bi ishni ba a sil ahlil qilib, jab lanu chila ga ye kazilgan za a , jinoya ni
sodi e ishdagi i ibga ning oli a jinoya ning oqiba la ini inoba ga oladi. Jinoya kodeksida
i ibga lik uchun jazo cho asi jinoya ning og‘i ligi a sodi e ilish sha oi la iga bog‘liq. Oddiy
i ibga lik uchun 2–5 yil, yi ik miqdo dagi i ibga lik yoki uyushgan gu uh omonidan sodi
e ilgan hola la da 8–10 yil ozodlikdan mah um qilish naza da u ilgan. Shu bilan bi ga,
ye kazilgan za a o‘liq qoplangan holla da sud yengillash i u chi hola ni hisobga olib, engil oq
jazo ayinlaydi.
Huquqshunosla a sud amaliyo ida i ibga lik jinoya ini sha hlashning asosiy maqsadi
jab lanu chila ning huquqla ini himoya qilish, jinoya ning mohiya ini ochib be ish a jamiya da
i ibga likka nisba an mu osasiz yondashu ni shakllan i ishdi . Sudla omonidan mazku
jinoya la ni pux a ahlil qilish, adola li jazo ayinlash a kelgusida bunday jinoya la ning oldini
olishga xizma qiladi.
1
O‘zbekis on Respublikasining 23-iyun 2023-yilda qabul qilingan Oliy Sud Plenum
qa o iga asosan, sud amaliyo ida i ibga lik jinoya la i eng ko‘p uch aydigan a eng mu akkab
huquqiy baholanishi lozim bo‘lgan jinoya u la idan bi i hisoblanadi. Bunga sabab i ibga likni
sodi e ish usulla ining xilma-xilligi, jinoya ning yashi in a zda amalga oshi ilishi,
jab lanu chila ning esa ko‘p holla da o‘z xohishi bilan mulkni opshi gan bo‘lishidi . Shuning
uchun sudla omonidan bunday ishla ni o‘g‘ i malakalash, qasddan aldashni aniqlash hamda
ishonchni suiis e’mol qilish ak ini isbo lash alohida e’ ibo alab e adi. Sud amaliyo ida
i ibga lik jinoya ini baholashda asosiy e’ ibo aybdo ning aldash ha aka i yoki ishonchni
suiis e’mol qilishi qancha da ajada jab lanu chini chalg‘i ganiga qa a iladi. Ayblanu chining
oldindan mulkni qo‘lga ki i ish niya i, uning xa i-ha aka i, so‘zla i, akli la i, sox a hujja la
aqdim e ilgan-e ilmaganligi, shuningdek, jab lanu chi bilan bo‘lgan munosaba la ning mohiya i
muhim dalilla si a ida baholanadi. Sud ko‘ ib chiqayo gan ishla ja ayonida ko‘pincha aybdo
shaxsla o‘z niya ining i ibga lik bo‘lmaganini, aqa “kelishu baja ilmay qolganini” da’ o
qiladi. Bi oq e go a sud ekshi u i da omida ula ning ejala i, oldindan belgilangan sxemala i
a aldo ga asoslangan ha aka la i osh bo‘ladi.
1
Jinoya p o sessual kodeksi 22.09.1994 O’zbekis on Respublikasi Jinoya kodeksiga sha h 2014. Saxaddino .S
2014
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
628
Sud amaliyo i shuni ko‘ sa adiki, i ibga likning eng keng a qalgan u la i – uy-joy, oldi-
so disi, che elga ishga yubo ish, o‘qishga ki i ib qo‘yish, ez boylik a’da qilish, sox a
in es i siya yoki aksiyala ni so ish, in e ne o qali amalga oshi iladigan aldo la a moliya iy
pi amida ko‘ inishidagi sxemala dan ibo a . Bu kabi ishla bo‘yicha sudla jab lanu chila ga
ye kazilgan za a miqdo ini aniqlash, aybdo ning jinoya ni sodi e ishdagi olini baholash a
jinoya ning og‘i lik da ajasidan kelib chiqib jazo ayinlaydi. O‘zbekis on Respublikasi Jinoya
kodeksining 168-moddasi bo‘yicha qo‘llaniladigan jazo cho ala i i ibga likning miqdo i, usuli
a oqiba la iga bog‘liq holda a qlanadi. Amaliyo da, aga za a o‘liq qoplangan bo‘lsa, sudla
yengillash i u chi hola si a ida buni inoba ga olib, ozodlikdan mah um e ishsiz jazo ayinlashi
mumkin. Ammo yi ik miqdo dagi za a , bi gu uh shaxsla omonidan oldindan il bi ik i ib sodi
e ilgan i ibga lik, uqa ola ning ko‘p sonli aldangani kabi hola la og‘i lash i u chi omilla
si a ida baholanadi a qa iq oq jazo qo‘llanadi. Sud amaliyo i shuni ko‘ sa adiki, i ibga lik
jinoya la i oda da pux a o‘ylangan, ejalash i ilgan sxemala asosida sodi e iladi. Shu bois sudla
uchun asosiy azi a jab lanu chila ni himoya qilish, jinoya ning mohiya ini o‘g‘ i ochib be ish
a jamiya da i ibga likka nisba an mu osasiz munosaba ni mus ahkamlashdan ibo a . Mazku
jinoya la bo‘yicha sud qa o la i na aqa adola ni iklash, balki kelgusida bunday jinoya la ning
oldini olishda ham muhim ahamiya kasb e adi.
2
Insonla kundalik hayo da bi -bi i bilan muomala qilganla ida, ula o‘ asida u li xil
ij imoiy munosaba la shakllanadi. Ba’zi shaxsla bu munosaba la ni halollik, poklik a
o‘zgala ning haq-huquqini hu ma qilish asosida yo‘lga qo‘ysa, yana boshqala boshqala ning
sodda a ishonu chanligidan oydalanadi. Jamiya da bunday shaxsla i ibga yoki o lamachi
si a ida anilgan. So‘nggi yilla da i ibga lik a o lamachilik bilan bog‘liq jinoya la ko‘paygani
hech kimga si emas. OAVda oxi gi o‘ yil da omida bi necha ka a jinoiy ishla keng yo i ildi.
«Ahmadboy ishi», «Human» hamda ay im xususiy bandlik agen likla i bilan bog‘liq hola la
shula jumlasidandi . «S aus House» MChJ, «A o 60 oy», Au o Ren al singa i i mala a o ida
ujudga kelgan jinoya la hamon yodda. Mazku ma zuni o‘ ganish ja ayonida Qashqada yoda
mashhu xalqa o kompaniyala ning sox a aksiyala ini so ish o qali qa iyb 2 ming na a uqa oni
9 million dolla miqdo ida aldab kelgan uyushgan jinoiy gu uh qo‘lga olingani haqida ham
ma’lumo be ildi. A suski, shuncha misol a ogohlan i ishla dan so‘ng ham i ibga likning
qu boniga aylanayo gan uqa ola soni kamayganicha yo‘q. Aksincha, a aqqiyo o ib bo ishi
bilan i ibga likning yangi ko‘ inishla i ham paydo bo‘lmoqda. Axbo o exnologiyala i a
in e ne o qali sodi e ilayo gan aldo hola la i ham obo a ko‘paymoqda. So‘nggi yigi ma
yillikda esa yana bi keng a qalgan i ibga lik u i o a-onala ning a zandini oliy a’limga ki i ib
be ish a’dasi bilan aldash hola la i ko‘p uch amoqda. Ushbu masalala yuzasidan imom-domla,
IIV JQBB xodimi, Te go depa amen i akilla i a psixologdan izohla olindi.
A alo, i ibga lik bo‘yicha s a is ik ma’lumo la ga mu ojaa qilamiz. IIV Jinoya -qidi u
bosh boshqa masi ma’lumo la iga ko‘ a, 2019 yilning yan a –iyul oyla ida espublika bo‘yicha
1954 a i ibga lik jinoya i qayd e ilgan bo‘lsa, 2020 yilning shu da ida bu ko‘ sa kich 3881
aga ye gan. 2019 yilda 1748 na a shaxs qo‘lga olingan a jinoya la ning 98,2 oizi osh e ilgan.
2
17-сон 23.06.2023. Fi ibga likka oid ishla boʻyicha sud amaliyo i oʻgʻ isida.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
629
2020 yilda esa ochilish da ajasi 95,9 oizni ashkil e gan. S a is ikaning yana bi jiha i
i ibga lik jinoya ining sodi e ilish uslubla i. 2020 yilning das labki ye i oyi da omida
o‘yxa ga olingan i ibga lik hola la ining 2151 asi pul oldi-be disi bilan bog‘liq bo‘lsa, 336 asi
che elga ishga yubo ish a’dasi asosida, 331 asi esa o‘qishga ki i ish bahonasida sodi e ilgan.
Jinoya la ni kimla sodi e ayo gani ham s a is ikada aks e gan: 463 asi ayolla , 511 asi
ilga i sudlangan shaxsla omonidan, 1277 asi esa ishlamaydiganla omonidan amalga
oshi ilgan.
Endi i ibga likning huquqiy a si iga mu ojaa qilamiz. O‘zbekis on Respublikasi
Jinoya kodeksining 168-moddasida i ibga lik boshqani aldash yoki uning ishonchidan
oydalanib, uning mulkini yoki mulkka bo‘lgan huquqini qo‘lga ki i ish si a ida belgilangan.
Fi ibga likning boshqa mulkiy jinoya la dan asosiy a qi shundaki, jab lanu chi mulkni
i ibga ga o‘z xohishi bilan opshi adi, shunga qa amasdan, jinoya a kibi ma jud bo‘ladi.
Ko‘plab hola la da uqa ola ez boyib ke ish yoki ma’lum imkoniya ga ega bo‘lish
umidida pulla ini i ibga la ga o‘z qo‘lla i bilan opshi ishadi. Fi ibga la oda da ma’lum bi
sohani yaxshi bilishadi, muloqo madaniya i a ak yo lik qobiliya iga ega bo‘lishadi. Shu bois
i ibga lik ko‘pincha «aqlli jinoya la » qa o iga ki i iladi.
Te go depa amen i ma’lumo iga ko‘ a, i ibga lik jinoya i a kibi obyek i a subyek i
omonla dan ibo a . Bunda shaxs jab lanu chining mulkiga egalik qilish niya ini a aldan
ko‘zlagan bo‘lishi lozim. Te go ja ayonida ko‘p i ibga la das lab niya bo‘lganini an
olishmaydi, ammo hujja la aqdim e ilgach, ejalash i ilgan sxemala ochilib qoladi. «Pul
eh omla i» kabi moliya iy pi amida shaklidagi usulla eng ko‘p uch aydi.
Jinoya kodeksining 168-moddasi 5 qismdan ibo a bo‘lib, 4 qismida og‘i lash i u chi
hola la , 5-qismida esa yengillash i u chi hola la belgilangan. Aga ye kazilgan za a o‘liq
qoplansa, sud omonidan ozodlikdan mah um e ish jazosi ayinlanmasligi ham mumkin. Jinoya
uchun eng yuqo i jazo — 8 yildan 10 yilgacha ozodlikdan mah um qilishdi .
Bugungi kunda i ibga likning keng a qalgan u la idan bi i che elga ishga yubo ish
haqidagi yolg‘on a’dala yoki noma’lum shaxsla dan kelgan pul muko o i xa la i o qali
aldashdi .
Bundan ashqa i, xay iya uchun ochilgan plas ik ka ala dan noqonuniy pul yechish, ye
yoki uy oldi-so disi bo‘yicha aldo la , anishla i bo ligini ay ib uylab be ishni a’da qilish kabi
hola la ham ko‘p uch amoqda. Shuningdek, o‘qishga yoki ishga ki i ish bahonasida o a-
onala dan pul olish hola la i ham ko‘paygan.
3
Xulosa qilib ay ganda, i ibga lik jinoya i jamiya dagi ishonch a mulkiy munosaba la ga
jiddiy za a ye kazu chi mu akkab jinoya hisoblanadi. Ushbu jinoya ni oldini olish a unga
qa shi sama ali ku ashish uchun qonunchilik me’yo la ini o‘liq ushunish, jinoya a kibini
aniqlash a adola li jazo qo‘llash muhim ahamiya ga ega. Jamiya da i ibga likka qa shi
mu osasiz yondashu ni shakllan i ish, jab lanu chila ni himoya qilish a huquqni muho aza
qilish o ganla ining sama ali aoliya i ishonchli a ba qa o huquqiy izimni ya a ishga xizma
qiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
630
Foydalanilgan adabiyo la :
1. O‘zbekis on Respublikasi Jinoya kodeksi.
2. O‘zbekis on Respublikasi Jinoya kodeksiga sha h 2014.
3. Oʻzbekis on Respublikasi Oliy sudi Plenumining 23.06.2023-yildagi «Fi ibga likka oid
ishla boʻyicha sud amaliyo i oʻgʻ isida»gi 17-sonli qa o i.
4. O‘zbekis on Respublikasi ii Akademiyasi Ilmiy-amaliy adqiqoq la Ma kazi ma’lumo i.
5. O‘zbekis on Respublikasi IIV Te go depa amen i ma’lumo i.
