XXI ASRDA INNOVATSION
TEXNOLOGIYALAR, FAN VA TA'LIM
TARAQQIYOTIDAGI DOLZARB MUAMMOLAR
Volume 03, Issue 11, 2025
135 XXI ASRDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALAR, FAN VA TA'LIM TARAQQIYOTIDAGI DOLZARB MUAMMOLAR
SUN’IY INTELLEKTNING FIZIK JIHATI VA MA’NAVIY MEROSNING
O‘ZARO UYG‘UNLIGI
O iko Shax iddin Sho qidino ich
Qa shiye Qilichboy
Toshken Iq isodiyo Uni e si e i Sama qand Filiali, Sama qand da la pedagogika
insi i u i
shah iddino iqo 4[email p o ec ed]om
Anno a siya. Sun’iy in ellek ni o‘ ganish a u haqda ma’lumo la ga ega bo‘lish da
alabidi . Bu maqolada sun’iy in ellek a uning imkoniya la i haqida qisqacha
ma’lumo la be ildi. Aslida uning imkoniya la i juda ko‘pdi .
Kali so‘zla : in ellek , aql, sun’iy in ellek , sun’iy supe in ellek , sun’iy umumiy
in ellek .
THE COMPATIBILITY OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE AND
SPIRITUAL HERITAGE
Abs ac . S udying a i icial in elligence and ha ing in o ma ion abou i is he demand
o he ime. This a icle p o ides b ie in o ma ion abou a i icial in elligence and i s
capabili ies. In ac , i has many possibili ies.
Key wo ds: in elligence, mind, a i icial in elligence, a i icial supe in elligence,
a i icial gene al in elligence.
СОВМЕСТИМОСТЬ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА И
ДУХОВНОГО НАСЛЕДИЯ
Аннотация. Изучение искусственного интеллекта и обладание информацией о
нем – требование времени. В этой статье представлена краткая информация об
искусственном интеллекте и его возможностях. На самом деле, у него много
возможностей.
Ключевые слова: интеллект, разум, искусственный интеллект, искусственный
сверхинтеллект, общий искусственный интеллект.
Ki ish. In ellek (lo incha in ellec us – sezish, id ok e ish, anglash, ushunish) yoki aql
– psixikaning yangi aziya la ga moslasha olish, aj iba asosida oʻ ganish a eslab
qolish qobiliya idan ibo a si a i. Hamda ushunish a ma hum ushunchala ni qo‘llash
a a o -muhi ni boshqa ish uchun o‘z bilimla idan oydalanish.
Aql-id ok – bu insonning ba cha kogni i qobiliya la ini o‘zida mujassam e gan
muammola ni o‘ ganish a hal qilishning umumiy qobiliya i: his qilish, id ok e ish,
xo i a, as i lash, ik lash, asa u qilish.
XXI ASRDA INNOVATSION
TEXNOLOGIYALAR, FAN VA TA'LIM
TARAQQIYOTIDAGI DOLZARB MUAMMOLAR
Volume 03, Issue 11, 2025
136 XXI ASRDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALAR, FAN VA TA'LIM TARAQQIYOTIDAGI DOLZARB MUAMMOLAR
Sun’iy in ellek – in o ma ikaning alohida sohasi bo‘lib, oda da inson ongi bilan
bog’liq imkoniya la : ilni ushunish, o‘ ga ish, muhokama qilish, masalani yechish,
a jima a shu kabi imkoniya la ga ega kompyu e izimla ini ya a ish bilan
shug’ullanadi. Sun’iy in ellek (SI) kompyu e la ga o‘zla ining aj ibala ini o‘ ganish,
be ilgan pa ame la ga moslashish a ilga i aqa odamla uchun mumkin bo‘lgan
azi ala ni baja ish imkonini be adi. SIni amalga oshi ishning ko‘p hola la ida –
kompyu e shaxma chila idan o ib uchu chisiz anspo osi ala igacha – chuqu
o‘ ganish a abiiy illa ni qay a ishlash imkoniya i juda muhimdi . Ushbu
exnologiyala u ayli kompyu e la ga ka a miqdo dagi ma’lumo la ni qay a ishlash
a ula dagi naqshla ni aniqlash o qali muayyan azi ala ni baja ishga "o‘ ga ish"
mumkin.
Asosiy qism. 1980-yilla ning boshla ida Hisoblash bo‘yicha olimla Ba a
Feigenbaum sun’iy in ellek ning (SI) quyidagi a’ i ini akli qilishdi:
“Sun’iy in ellek – bu aqlli kompyu e izimla ini, ya’ni biz an’ana iy a ishda inson
ongi bilan bog’laydigan imkoniya la ga ega bo‘lgan izimla ni ishlab chiqish bilan
shug’ullanadigan in o ma ika sohasi hamda ilni ushunish, o‘ ganish, ik yu i ish,
muammola ni hal qilish a boshqa muammola ni hal qila olishdi ”.
Keyinchalik, bi qa o algo i mla a das u iy a’mino izimla i sun’iy in ellek deb
a ala boshlandi, ula ning aj alib u adigan xususiya i shundaki, ula ba’zi
muammola ni hal qilish haqida o‘ylayo gan odam kabi hal qila oladi.
SI ning asosiy xususiya la i ilni ushunish, o‘ ganish, ik lash a eng muhimi, ha aka
qilish qobiliya idi . SI – bu si a li a ez i ojlanayo gan egishli exnologiyala a
ja ayonla majmuasi, masalan: abiiy ildagi ma nni qay a ishlash mashinani o‘ ganish
ekspe izimla i i ual agen la (cha bo la a i ual yo damchila ) 2021 yilga kelib
adqiqo chila SI u la ining quyidagi asni idan oydalanganla :
Sun’iy Supe In ellik (SSI) gipo e ik sun’iy in ellek bo‘lib, u na aqa insonning
maksimal qobiliya la ini ak o lay oladi, balki undan ham oshib ke adi. SSIga
ishonu chila , u insonni o‘z i odasiga bo‘ysundi ish uchun uning ik la i a his-
uyg’ula iga ki ib bo ish qud a iga ega bo‘lishiga ishonishadi. Mana masalan:
u u is ik dahsha li hikoyala yoki sun’iy in ellek ning haqiqiy kelajagi.
Shuningdek, gipo e ik jiha dan kuchli yoki umumiy SI (Sun’iy umumiy in ellek , SUI)
oqilonalik nuq ai naza idan SSI dan bi pog’ona pas oq bo‘lib, ushbu u dagi SI
a a do la i o‘z e’ iqodla ida hech bo‘lmaganda ishlashga qodi bo‘lgan mashinala ni
ya a ish imkoniya i bilan cheklangan. Sun’iy in ellek ning eski gan umumiy a’ i la i:
SI – aqlli xa i-ha aka la ga ega bo‘lgan mashinala ni ishlab chiqadi. (J. Makka i). SI
– bu aqamli kompyu e la ning yuqo i aqlli odamla bilan bog’liq muammola ni hal
qilish qobiliya i. (B i annica). SI – biz an’ana iy a ishda inson ongi bilan
XXI ASRDA INNOVATSION
TEXNOLOGIYALAR, FAN VA TA'LIM
TARAQQIYOTIDAGI DOLZARB MUAMMOLAR
Volume 03, Issue 11, 2025
137 XXI ASRDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALAR, FAN VA TA'LIM TARAQQIYOTIDAGI DOLZARB MUAMMOLAR
bog’laydigan qobiliya la ga ega aqlli kompyu e izimla ini ishlab chiqadi: ilni
ushunish, o‘ ganish, ik yu i ish, muammola ni hal qilish a hk. (Feygenbaum).
SI – bu odamla hozi da yaxshi oq bo‘lgan na sani qilish uchun kompyu e la ni qanday
o‘ ga ish haqidagi an. (Elaine Rich). Axbo o -kommunika siya exnologiyala ining
jadal i ojlanishi, “ i ual sohani jadal i ojlan i ish” uchun yangi muammola ni
kel i ib chiqa di. Sun’iy in ellek zamona iylikning muhim a kibiy qismla idan
bi idi . SI ning unksionalligi a baja ish ezligi u ayli yangi izimla ni ya a ish
na ijasida paydo bo‘lgan aqamli iq isodiyo pa adigmala ini, ma’lumo la ni qay a
ishlash a ahlil qilish ezlashmoqda.
SI ka a hajmdagi ma’lumo la ni ezko , ak o iy ishlo be ish imkoniya la i a aqlli
algo i mla bilan bi lash i ib ishlaydi, bu das u la ga ma’lumo la dagi naqsh a
xususiya la dan a oma ik a ishda o‘ ganish imkonini be adi. SI ko‘plab naza iyala ,
me odologiyala a exnologiyala ga ega bo‘lgan mu akkab andi . Uning asosiy
yo‘nalishla i quyidagila di : Mashinani o‘ ganish - bu naqshla ni opish uchun
ma’lumo la ga o‘ ga ilgan algo i mla ni o‘ ganadigan o‘ ganish sohasi. U ney on
a moqla , s a is ika, ope a siyala ni o‘ ganish a boshqala usulla idan oydalanadi.
ma’lumo la da yashi in oydali ma’lumo la ni ochish, ma’lumo la ni qaye dan izlash
a qanday xulosala chiqa ishni ko‘ sa u chi aniq das u lash i ilgan ko‘ sa mala
ma jud emas.
Ney on a moq mashinani o‘ ganish usulla idan bi idi . Bu biologik ney on
a moqla ni – i ik o ganizmning ne hujay ala i a moqla ini ashkil e ish a ishlash
p in sipi asosida qu ilgan ma ema ik model, shuningdek, uning das u iy yoki appa a
a’mino i.
Chuqu o‘ ganish ko‘plab ney onla a qa lamla ga ega bo‘lgan mu akkab ney on
a moqla dan oydalanadi. Ushbu chuqu ney on a moqla ni o‘ ga ish, shuningdek,
ulkan ma’lumo la o‘plamla ida mu akkab naqshla ni aniqlash uchun o ib bo ayo gan
hisoblash qu a i a akomillash i ilgan exnikala qo‘llaniladi. Kogni i hisoblash -
bu sun’iy in ellek ning bi a mog’i bo‘lib, uning azi asi odamla o‘ asidagi o‘za o
a’si ga o‘xshash odam a kompyu e o‘ asidagi abiiy o‘za o a’si ja ayonini
a’minlashdi . SI a kogni i hisoblashning yakuniy maqsadi egishli ja ob be ish
o qali as i la a nu qni alqin qilish o qali kompyu e o qali insonning kogni i
ja ayonla iga aqlid qilishdi .
Kompyu e da ko‘ ish naqshni aniqlash a as i a ideoni aniqlash uchun chuqu
o‘ ganishga ayanadi. Mashinala allaqachon as i la ni qay a ishlash, ahlil qilish a
ushunishni, shuningdek, o osu a la yoki ideola ni olish a a o -muhi ni
sha hlashni biladi.
XXI ASRDA INNOVATSION
TEXNOLOGIYALAR, FAN VA TA'LIM
TARAQQIYOTIDAGI DOLZARB MUAMMOLAR
Volume 03, Issue 11, 2025
138 XXI ASRDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALAR, FAN VA TA'LIM TARAQQIYOTIDAGI DOLZARB MUAMMOLAR
"Sun’iy in ellek " bo‘yicha olib bo ilgan adqiqo la na ijasi - bu miya ishini
ushunishga in ilish, inson ongining si la ini ochish a inson aqlining ma’lum
da ajasiga ega mashinala ya a ish muammosi. In ellek ual ja ayonla ni
modellash i ishning asosiy imkoniya i shundan kelib chiqadiki, miyaning ha qanday
unk siyasi, cheklangan miqdo dagi so‘zla dan oydalangan holda qa ’iy bi ma’noli
seman ikaga ega ilda as i langan ha qanday aqliy aoliya p in sipial a ishda
elek on aqamli kompyu e ga o‘ kazilishi mumkin.
Keling, ba’zi na ijala ni sa hisob qilaylik. Bi inchidan, shuni a’kidlash ke akki,
so‘nggi yilla da sun’iy in ellek a siyosa ga oid nash la sonining ko‘payishi
enden siyasi kuza ilmoqda. Bi oq, ula ning aksa iya i siyosa shunoslikning ma kaziy
muammola i bilan aqa bil osi a bog’liq. Ushbu ma zu bo‘yicha nash la ko‘pincha
exnik anla , an a exnologiya alsa asi, aqamli aloqa ju nalla i a boshqala
bo‘yicha ju nalla da uch aydi. Yaqin kelajakda siyosa shunosla ning sun’iy in ellek
exnologiyala iga qiziqishi sezila li da ajada oshishiga gu oh bo‘lamiz, deyishga
ba cha asosla bo . Demak, sun’iy in ellek - bu kelajak anidi .
Xulosa. Bugungi kunda sun'iy in ellek ning i ojlanishi insoniya ning u mush a zini
ubdan o'zga i ib, yangi imkoniya la ni ochib be ish bilan bi ga, ma'na iy me osimiz
a madaniya imizga ham a'si ko' sa moqda. Sun'iy in ellek ning ma'na iy me os bilan
uyg'unligi, uning madaniya imiz a an'anala imizni qanday as ash a i ojlan i ishga
yo dam be adigan yoki yo'q qilish xa ini ya a ishi o asidagi mu ozana ni opishni
alab qiladi.
Sun'iy in ellek ning ma'na iy me osimizni saqlash a uni keng ko'lamda a qa ishdagi
po en siali shubhasiz kuchli. Sun'iy aql, madaniy yodgo likla ni ekons uksiya qilish,
il a adabiyo namunala ini ahlil qilish, a ixiy ak la ni o'plash a ula ni
izimlash i ishda in ellek ual yo dam ko' sa adi. Bu ja ayonla da AI, aniq a ez
ma'lumo la ni qay a ishlash qobiliya i bilan insoniy a akku a ijodko liğini
o'lqinlanishi mumkin. Shuningdek, AI muzeyla , a xi la a ku ubxonala aoliya ida
ma'na iy me osimizni as ashda behisob yo dam be adi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Ж.Мустафаев. Синергетика замонавий фан сифатида. “Аграр фан ютуқларида
талабаларнинг иштироки” мавзусидаги илмий-амалий конференция. // Тўплам
(225-228 бетлар).Самарқанд ҚХИ. 2010.
2. Ж.Мустафаев. Ночизиқли тафаккурда ижтимоий жараёнлар тавсифи. Зиёкор
ж. 2009. №5, 19 бет
3. Ж.Мустафаев. Nochiziqli a akku a nochiziqli izimla ning o’za o
munosaba ining ba’zi masalala i. Falsa a a huquq ins i u e, O.Fayzullaye ning 90
yillik yubileyi, kon e ensiya ma e ilalla i, Toshken - 2011, 92 – be
XXI ASRDA INNOVATSION
TEXNOLOGIYALAR, FAN VA TA'LIM
TARAQQIYOTIDAGI DOLZARB MUAMMOLAR
Volume 03, Issue 11, 2025
139 XXI ASRDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALAR, FAN VA TA'LIM TARAQQIYOTIDAGI DOLZARB MUAMMOLAR
4. Ж.Мустафаев. XXI as da an- exnika a aqqiyo i a ula ning ij imoiy hayo ga
a’si i. Xalqa o ilmiy-amaliy kon e ensiya ma e ialla i, Qishloq xo’jaligida inno asion
exnologiyala ni jo iy qilish muammola i, SamQXI, 2012, 240 be .
5. Ж.Мустафаев. Ёшларнинг маънавий ҳаёти ва глобаллашув даври. Ёшларнинг
ғоявий-мафкуравий тарбиялашнинг долзарб масалалари. Талабалар онгида
китобхонлик маданиятини шакллантириш. Республика илмий-назарий
конференцияси материаллари.2019 йил. 20 апрел. 312 бет.
6. Ж.Мустафаев. Ахборот хавфсизлиги ва мафкуравий таҳдидлар қарши курашда
оммавий ахборот воситаларининг ўрни. Ҳозирги глобаллашув шароитида
маънавий мероснинг ўрни, роли ва аҳамияти мавзусидаги Республика илмий-
амалий конференцияси материаллари. Самарқанд. СамИСИ.2020 йил. 20 май.
306 бет
7. Ж.Мустафаев. Ёшларнинг ғоявий-мафкуравий тарбиялашнинг ижтимоий
жиҳатлари. Ҳозирги глобаллашув шароитида маънавий мероснинг ўрни, роли ва
аҳамияти мавзусидаги Республика илмий-амалий конференцияси материаллари.
Самарқанд. СамИСИ.2020 йил. 20 май. 306 бет
8. Ж.Мустафаев. Электрон ижорат ва унинг жамиятда рақамли иқтисодиётни
шакллантириш муаммолари.
“Маънавий меросда ворислик ва унинг ХХI аср таълим-тарбиясидаги урни»
мавзусидаги Республика илмий конференцияси. 2021 йил 20 май. Самарканд.
9. Пантелеева Т.А., Арустамов Э.А., Максаев А.А. Возможности искусственного
интеллекта в управлении кадровыми ресурсами в условиях свободного
предпринимательства // Интернет-журнал «Отходы и ресурсы», 2019 №3,
10. Камилова Р.Ш. Абдулатипова М.А. ИСКУССТВЕННЫЙ ИНТЕЛЛЕКТ //
Опубликовано в 2013, Выпуск Май 2013, ЭКОНОМИЧЕСКИЕ НАУКИ
