ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
643
ATMOSFERA IFLOSLANISHI VA UNING INSON SALOMATLIGIGA TA’SIRI
Yo‘ldoshe a Iqbol
Toshken da la exnika uni e si e i 4-ku s alabasi.
Ayubo a Indi a
Ilmiy ahba .
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17683563
Anno a siya. Ushbu maqolada a mos e a ha osining i loslanishi, uning asosiy manbala i
a inson saloma ligiga ko‘ sa adigan salbiy a’si la i ilmiy asoslangan holda ahlil qilingan.
Tadqiqo da sanoa ko xonala i, anspo osi ala i, ene ge ika sohasi a maishiy
aoliya na ijasida yuzaga kelayo gan i loslan i u chi moddala ning ekologik izimga a’si i
ba a sil yo i ilgan. Shuningdek, O‘zbekis on sha oi ida a mos e aning i loslanishi bilan bog‘liq
muammola , A albo‘yi hududidagi ekologik aziya , ha oning si a ini yaxshilashga qa a ilgan
da la siyosa i a amalga oshi ilayo gan zamona iy ekologik loyihala ahlil qilingan. Maqola
a mos e a i loslanishini kamay i ish, ekologik xa sizlikni a’minlash a ba qa o i ojlanishga
e ishish uchun za u bo‘lgan ilmiy-amaliy a siyala ni o‘z ichiga oladi.
Kali so‘zla : a mos e a, ekologiya, ha o i loslanishi, an opogen omilla , sanoa
emissiyala i, anspo chiqindila i, global isish, smog, ekologik xa sizlik, sog‘liqni saqlash,
PM2.5, ba qa o i ojlanish, yashil ene ge ika.
KIRISH
Bugungi globallashu ja ayonida ekologik ba qa o lik masalasi insoniya oldida u gan
eng mu akkab a kechik i ib bo‘lmaydigan azi ala dan bi idi . Ye sha ining abiiy esu sla i
cheklangan bo‘lsa-da, ula dan oydalanish su ’a la i mun azam a ishda oshib bo moqda.
Shaha la kengayib, sanoa lashu jadallashayo gani, ene giya is e’moli o ib bo ayo gani,
anspo osi ala ining soni keskin ko‘payayo gani na ijasida a mos e a qa lamiga ushayo gan
za a li moddala miqdo i ham kun sayin o moqda. A mos e a esa — bios e a izimining eng
nozik, eng oson za a ko‘ adigan, eng qiyin iklanadigan qismidi . Undagi ha qanday i loslanish
ekologik zanji ning ba cha bo‘g‘inla iga be osi a a’si ko‘ sa adi.
Ha o si a ining yomonlashu i na aqa ekologik mu ozana ni izdan chiqa adi, balki inson
saloma ligi, iq isodiy ba qa o lik, iqlim o‘zga ishi a umuman jamiya hayo ining ba cha
jabhala iga salbiy a’si ko‘ sa adi. Jahon sog‘liqni saqlash ashkilo i (WHO) ma’lumo la iga
ko‘ a, a mos e a i loslanishi dunyo bo‘yicha eng ka a ekologik xa omilla idan bi i bo‘lib, ha
yili millionlab odamla ning e a o‘limiga sabab bo‘lmoqda. Ayniqsa, yi ik sanoa ma kazla i,
anspo oqimi yuqo i bo‘lgan megapolisla da, qu uq iqlimli hududla da ha oning i loslanish
da ajasi sezila li a ishda yuqo i oq ekani aniqlangan.
So‘nggi o‘n yillikla da global isish, sk ajina qazish ishla i, ne a gaz sanoa ining
kengayishi, chiqindila ni no o‘g‘ i boshqa ish, ko‘mi yoqilg‘isidan oydalanishning ko‘pligi
a mos e aga ka a miqdo da ka bona angid id (CO₂), me an (CH₄), ol ingugu dioksidi (SO₂) a
azo oksidla i (NOₓ) kabi za a li moddala chiqa ilishiga olib keldi. Bu esa smog, kislo ali
yomg‘i la , ozon qa lamining yemi ilishi, na as yo‘lla i kasallikla ining keskin ko‘payishi, iqlim
keskin o‘zga ishi kabi global ekologik inqi oz hola la ini kel i ib chiqa moqda.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
644
O‘zbekis on ham ekologik muammola dan xoli emas. Qu uq iqlim, sanoa ko xonala i,
anspo osi ala ining ko‘pligi, ay im hududla dagi ekologik ojiala (masalan, A albo‘yi
min aqasi) a mos e aning yanada noziklashu iga sabab bo‘lmoqda. Shu bois espublikada
ekologik siyosa ni akomillash i ish, ha oning si a ini nazo a qilish, chiqindi emissiyala ni
kamay i ish, “yashil exnologiyala ”ni jo iy e ish da la siyosa ining us u o yo‘nalishla idan
bi iga aylangan.
Mazku maqolada a mos e a i loslanishining asosiy sababla i, uning inson saloma ligi a
ekologik izimga ko‘ sa adigan a’si i, xalqa o a mahalliy adqiqo la ning ilmiy ahlili,
shuningdek O‘zbekis onda ushbu muammoni kamay i ishga qa a ilgan amaliy cho a- adbi la
keng yo i iladi. Tadqiqo ning ilmiy ahamiya i shundaki, unda ekologik muammola ni izimli
ahlil qilish, ha o si a ini boshqa ishning zamona iy yondashu la ini o‘ ganish hamda ekologik
xa sizlikni a’minlash bo‘yicha ilmiy asoslangan akli la ishlab chiqiladi.
ADABIYOTLAR SHARHI
A mos e a ha osining i loslanishi bo‘yicha o‘ kazilgan ilmiy adqiqo la so‘nggi o‘n
yillikla da jadal kengayib, ekologik xa sizlik, global isish a an opogen omilla ni
o‘ ganishning us u o yo‘nalishiga aylandi. Xalqa o miqyosdagi ilmiy izlanishla da a mos e a
i loslanishining abiiy a an opogen sababla i, uning bios e aga a’si i, ekologik oqiba la i
hamda inson saloma ligiga za a li a’si la i chuqu yo i ilgan.
D. Mackenzie o‘zining “En i onmen al Pollu ion and Human Heal h” nomli
monog a iyasida sanoa ko xonala idan aj aladigan za a li gazla ning ha o si a iga a’si ini ilmiy
asosda o‘ ganib, ayniqsa SO₂, NOₓ a CO₂ gazla ining ekologik xa da ajasi yuqo iligini qayd
e adi. Mualli ga ko‘ a, ushbu gazla o osin ez ja ayonini izdan chiqa ib, na as yo‘lla i
kasallikla ini kuchay i adi (Mackenzie, 2019, 52–59-be la ). Tadqiqo la da qayd e ilishicha,
sanoa chiqindila ining 40–45 oizi il lash izimla ining ye a li da ajada ishlamasligi bilan
bog‘liq.
J. Smi h omonidan yi ik shaha la ekologiyasi bo‘yicha olib bo ilgan adqiqo la da
anspo osi ala idan aj aladigan chiqindi gazla smogning shakllanishida asosiy omil ekani
a’kidlanadi. Mualli anspo emissiyala ining 70 oizdan o ig‘i qa iq za achala (PM2.5 a
PM10) ko‘ inishida a mos e aga a qalishini ko‘ sa ib o‘ adi (Smi h, 2021, 44–47-be la ).
Mazku za achala o‘pka al eolala iga ez ki ib bo ib, yu ak-qon omi kasallikla ini kel i ib
chiqa adi.
Ekologik muammola ning iqlim o‘zga ishi bilan bog‘liqligi IPCC (In e go e nmen al
Panel on Clima e Change) hisobo la ida o‘liq yo i ilgan. Hisobo la da global isish
ja ayonining 90 oizdan o ig‘i an opogen aoliya oqiba ida yuzaga kelayo gani, ka bona
angid idning a mos e adagi o‘ acha miqdo i 420 ppm da ajaga ye gani a’kidlanadi (IPCC
Repo , 2022, 12–18-be la ). Bu esa issiqxona e ek ining kuchayishiga sabab bo‘lmoqda.
O‘zbekis onlik olimla omonidan amalga oshi ilgan adqiqo la ham ha oning
i loslanishi muammosining mahalliy xususiya la ini ochib be adi. A.A. O ipo o‘z izlanishla ida
a mos e a i loslanishi inson psixologik saloma ligiga ham a’si ko‘ sa ishini qayd e gan.
Tadqiqo na ijala iga ko‘ a, i los ha o miqdo i yuqo i bo‘lgan hududla dagi aholida s ess
da ajasi yuqo iligi kuza ilgan (O ipo , 2020, 86–90-be la ).
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
645
B. Qodi o esa O‘zbekis onning qu uq iqlimli hududla ida, xususan A albo‘yi
min aqasida chang-za ala konsen a siyasi yuqo i bo‘lganini aniqlagan. Uning ik icha, shamol
e oziyasi a qu igan dengiz ubidan ko‘ a ilayo gan uz za ala i na aqa a mos e a si a iga, balki
qishloq xo‘jaligi hosildo ligiga ham salbiy a’si ko‘ sa adi (Qodi o , 2019, 55–61-be la ).
Shuningdek, Jahon sog‘liqni saqlash ashkilo i (WHO) omonidan e’lon qilingan
hisobo la da PM2.5 za achala ining inson um ini o‘ acha 1–1,5 yilga qisqa i ishi ilmiy
asoslangan. Hisobo da na as yo‘lla i, yu ak-qon omi izimi a asab izimiga ye adigan za a
ba a sil yo i ilgan (WHO, Global Ai Pollu ion Repo , 2022, 30–37-be la ).
Ekologik ba qa o likni a’minlashga qa a ilgan zamona iy ilmiy yondashu la da “yashil
ene ge ika”, qay a iklanu chi ene giya manbala i, ekologik moni o ing izimla i, elek anspo
osi ala ini jo iy e ish kabi masalala ye akchi o‘ in u adi. Xususan, H. Lennox o‘z
adqiqo la ida Quyosh a shamol ene giyasining a mos e a i loslanishini kamay i ishdagi
ahamiya ini ilmiy dalilla bilan asoslab be gan (Lennox, 2020, 100–112-be la ).
Sha hlangan ilmiy adabiyo la a mos e a i loslanishining global miqyosdagi umumiy
endensiyala i, min aqa iy xususiya la i a inson saloma ligiga a’si i bo‘yicha ye a li empi ik
ak la ni o‘z ichiga oladi. Ushbu manbala mazku adqiqo ning ilmiy-naza iy asosini ashkil
e ib, ekologik xa sizlikni a’minlashda kompleks yondashu za u ligini ko‘ sa adi.
ASOSIY QISM
A mos e a ha osining i loslanishi zamona iy ekologik inqi ozning eng xa li a eng
jadal kuchayib bo ayo gan ko‘ inishla idan bi idi . Uning asosiy manbala i sanoa ko xonala i,
anspo osi ala i, ene ge ika sek o i, qishloq xo‘jaligi a maishiy aoliya bilan bog‘liq bo‘lib,
ha bi omil a mos e a qa lamining abiiy a kibini izdan chiqa ishda muhim ol o‘ynaydi.
A mos e aga chiqa ilayo gan za a li gazla , chang pa ikulla i, kimyo iy ae ozolla a
adioak i moddala na aqa ekologik mu ozana ning buzilishiga, balki inson saloma ligiga ham
be osi a ahdid soladi.
A alo, sanoa ishlab chiqa ishining keskin i ojlanishi ha oning i loslanishiga sezila li
hissa qo‘shmoqda. Me allu giya, kimyo, qu ilish ma e ialla i a ne -gaz sanoa i ko xonala idan
aj alayo gan ol ingugu dioksidi (SO₂), azo oksidla i (NOₓ), ugle od oksidi (CO), ugle od ikki
oksidi (CO₂), ammiak, enol, benzol kabi zaha li moddala a mos e a a kibini o‘zga i ib,
kislo ali yomg‘i la , up oq deg ada siyasi, o‘simlikla ning qu ishi a ekologik izimla ning
yemi ilishiga sabab bo‘lmoqda. Ayniqsa, il lash exnologiyala i eski gan yi ik ko xonala da
chiqindi miqdo i keskin yuqo i bo‘lib, ula a o hududla ni keng miqyosda za a laydi.
T anspo osi ala idan aj aladigan chiqindila ha oni i loslan i u chi eng xa li
omilla dan bi idi . Benzin a dizel yoqilg‘ila ining o‘liq yonmasligi na ijasida yuzaga keladigan
ugle od oksidi, qa iq za achala (PM2.5, PM10), azo oksidla i a boshqa za a li moddala ning
ha odagi miqdo i yi ik shaha la ekologik hola ini jiddiy yomonlash i adi. Ayni pay da PM2.5
za achala i eng xa li i loslan i u chi si a ida an olingan, chunki ula o‘pka al eolala i o qali
o‘g‘ idan- o‘g‘ i qon omi la i izimiga ki ib, yu ak-qon omi izimi aoliya ini izdan chiqa ishi,
na as yo‘lla i kasallikla ini kuchay i ishi hamda sa a on kasallikla iga olib kelishi isbo langan.
Aholi zich bo‘lgan hududla da anspo emissiyala i a mos e a i loslanishining 70
oizdan o ig‘ini ashkil e ishi kuza iladi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
646
Ene ge ika sohasida ko‘mi , mazu a boshqa ugle odo od yoqilg‘ila idan oydalanish
ham ha o si a ining keskin pasayishiga sabab bo‘lmoqda. Issiqlik elek s ansiyala ida yoqilg‘i
yoqilishi ja ayonida ka a miqdo da ugle od dioksidi a azo oksidla i a mos e aga chiqa iladi.
Bu esa issiqxona e ek ining kuchayishiga, global isish ja ayonining ezlashishiga a
iqlimning keskin o‘zga ishiga olib keladi. Global isish na ijasida qu g‘oqchilik, su anqisligi,
me eo ologik eks emalla , anomal issiqla , muzlikla ning e ishi kabi ekologik muammola
yuzaga kelmoqda.
Maishiy chiqindila ni no o‘g‘ i boshqa ish ham ha oning i loslanishiga jiddiy a’si
ko‘ sa adi. Plas ik ma e ialla , polie ilenla , maishiy kimyo osi ala i a u li sin e ik chiqindila
yondi ilishi na ijasida dioksinla , u anla kabi yuqo i oksik moddala a mos e aga a qaladi. Bu
moddala ning asosiy xa i shundaki, ula inson o ganizmida o‘planib, zaha lanish, go monal
izim buzilishi, ep oduk i muammola a immun izimi aoliya ining pasayishiga olib keladi.
Qishloq xo‘jaligida pes i sidla ning me’yo idan o iq qo‘llanishi, o‘g‘i la ning ha oga
bug‘lanishi, cho achilikdan aj aladigan me an gazi ham i loslanish manbala idan bi idi .
A mos e a i loslanishining inson saloma ligiga a’si i juda keng ko‘lamli. Za a li
moddala na as yo‘lla i o qali inson o ganizmiga ki ib, o‘pka o‘qimala ining yallig‘lanishiga,
b onxi , pne moniya, as ma, o‘pka ib ozi kabi kasallikla ning kuchayishiga sabab bo‘ladi.
Shuningdek, yu ak-qon omi kasallikla ining o‘sishi, qon bosimining oshishi, insul a
in a k hola la ining ko‘payishi ham a mos e adagi za a li moddala bilan bog‘liq ekani ko‘plab
ilmiy adqiqo la da asdiqlangan. Za a li chang za achala i ma kaziy asab izimiga ham a’si
qilib, bosh og‘ ig‘i, uyqusizlik, diqqa sus ligi, asabiylik kabi psixo-emo sional buzilishla ni
kel i ib chiqa adi. Bolala a qa iyala a mos e a i loslanishidan eng ko‘p za a ko‘ adigan
gu uhla si asiga ki adi.
O‘zbekis onda a mos e aning i loslanishi bilan bog‘liq muammola keng ko‘lamga ega.
Yi ik sanoa zonala i joylashgan hududla da chiqindi gazla miqdo i yuqo i. Toshken ,
Olmaliq, Chi chiq, Fa g‘ona, Na oiy kabi shaha la ha osida azo oksidi, chang za ala i a
ka bona angid id miqdo i me’yo dan o ishi qayd e ilgan. A albo‘yi hududida esa qu igan
dengiz ubidan ko‘ a ilayo gan uz a qum za ala i na aqa O‘zbekis on, balki qo‘shni da la la
ekologiyasiga ham za a ye kazmoqda. Shamol o qali ko‘ a iladigan ushbu za achala na as
olish izimini za a lab, biomuhi ning keskin deg ada siyasiga sabab bo‘layo gani ilga i su ilgan.
So‘nggi yilla da O‘zbekis onda ekologik muammola ni yumsha ishga qa a ilgan bi qa o
cho a- adbi la amalga oshi ilmoqda. “Yashil makon” umumxalq loyihasi doi asida ha yili
millionlab da ax la ekilayo gani, elek anspo ni jo iy qilish, sanoa ko xonala ida inno a sion
il lash exnologiyala ini o‘ na ish, ekologik moni o ing izimla ini akomillash i ish a ha o
si a ini onlayn kuza ish izimining jo iy e ilishi muhim ijobiy na ijala ga olib kelmoqda. Bundan
ashqa i, qay a iklanu chi ene giya manbala i — quyosh a shamol ene ge ikasi — bo‘yicha
amalga oshi ilayo gan loyihala ka bon izini kamay i ishda muhim ol o‘ynamoqda.
Shu bilan bi ga, a mos e a i loslanishiga qa shi ku ashda ekologik madaniya ni
yuksal i ish, aholi o‘ asida sog‘lom u mush a zi a ekologik xa sizlik bo‘yicha ushun i ish
ishla ini kuchay i ish, chiqindila ni qay a ishlashni i ojlan i ish, mak ab a oliy a’lim
muassasala ida ekologiyaning o‘qu das u la iga in eg a siya qilinishi ham dolza b
azi ala dandi .
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
647
Umuman olganda, a mos e aning i loslanishi bu un insoniya ning jiddiy e’ ibo ini alab
qiladigan global muammo bo‘lib, unga qa shi ku ashish aqa da la yoki bi gu uh olimla ning
emas, balki ha bi uqa oning ekologik ongiga, mas’uliya iga bog‘liq. Zamona iy ekologik
siyosa ni shakllan i ish, ha o si a ini ilmiy asosda boshqa ish a abia ga nisba an ongli
munosaba ni kuchay i ish o qali ushbu global ahdidning salbiy oqiba la ini kamay i ish
mumkin.
XULOSA
A mos e a ha osining i loslanishi zamona iy ekologik inqi ozning eng dolza b a xa li
ko‘ inishla idan bi idi . Global miqyosda an opogen omilla ning keskin o ib bo ishi, sanoa
ishlab chiqa ishining jadal kengayishi, anspo osi ala ining ko‘payishi, ene ge ika sohasida
ko‘mi a ne mahsulo la idan haddan ziyod oydalanish bios e a mu ozana ining buzilishiga
sabab bo‘lmoqda. Tadqiqo la shuni ko‘ sa adiki, ha odagi za a li gazla a qa iq chang
za ala i na aqa ekologik izimga, balki inson saloma ligiga ham jiddiy za a ye kazadi. Ula
na as olish izimi kasallikla i, yu ak-qon omi muammola i, onkologik kasallikla , alle gik
eaksiyala a psixo-emo sional buzilishla kelib chiqishiga be osi a a’si ko‘ sa adi.
O‘zbekis on sha oi ida ham a mos e aning i loslanishi muammosi dolza b bo‘lib, ayniqsa
yi ik sanoa hududla i a A albo‘yi min aqasida chang-za ala konsen a siyasi yuqo i ekani
qayd e ilgan. Ekologik xa sizlikni a’minlash uchun da la siyosa i da ajasida qa o izimli
cho a- adbi la amalga oshi ilmoqda: “Yashil makon” loyihasi, sanoa ko xonala ida il lash
izimla ini mode niza siya qilish, elek anspo osi ala ini jo iy e ish, qay a iklanu chi
ene giya manbala ini kengay i ish, ekologik moni o ing izimini akomillash i ish bu bo ada
muhim ahamiya kasb e moqda.
Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa adiki, a mos e a i loslanishining oldini olishda kompleks,
ilmiy asoslangan siyosa yu i ish, aholining ekologik madaniya ini yuksal i ish, zamona iy
exnologiyala ni qo‘llash a global hamko likni kuchay i ish muhim ahamiya ga ega. Ekologik
xa sizlik — kelajak a lodla hayo i, saloma ligi a ba qa o i ojlanish uchun za u bo‘lgan
s a egik azi adi . Shuning uchun a mos e a i loslanishiga qa shi ku ashda da la , jamiya a
uqa ola ning hamko likdagi sa’y-ha aka la i hal qilu chi o‘ in u adi.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Mackenzie D. En i onmen al Pollu ion and Human Heal h. — London: EcoP ess, 2019.
— 150 p.
2. Smi h J. U ban Ai Quali y and T anspo Emissions. — New Yo k: Sp inge , 2021. —
210 p.
3. IPCC (In e go e nmen al Panel on Clima e Change). Clima e Change 2022: Physical
Science Basis. — Gene a: IPCC Publica ions, 2022. — 450 p.
4. WHO (Wo ld Heal h O ganiza ion). Global Ai Pollu ion and Public Heal h Repo
2022. — Gene a: WHO P ess, 2022. — 78 p.
5. O ipo A.A. Ekologik xa sizlikning zamona iy yondashu la i. — Toshken : Fan
nash iyo i, 2020. — 120 b.
6. Qodi o B. A o -muhi ni muho aza qilishning naza iy asosla i. — Sama kand: SamDU
nash iyo i, 2019. — 98 b.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
648
7. Lennox H. Renewable Ene gy and En i onmen al Sus ainabili y. — Be lin: De G uy e ,
2020. — 230 p.
8. Sein eld J.H., Pandis S.N. A mosphe ic Chemis y and Physics: F om Ai Pollu ion o
Clima e Change. — New Je sey: Wiley, 2016. — 1120 p.
9. Dominic P. Ai Pollu ion: Science and Policy. — Camb idge: Camb idge Uni e si y
P ess, 2020. — 354 p.
10. O‘zbekis on Respublikasi Ekologiya, a o -muhi ni muho aza qilish a iqlim
o‘zga ishi azi ligi. Ha o si a i moni o ingi bo‘yicha hisobo . — Toshken , 2023.
11. UNEP (Uni ed Na ions En i onmen P og amme). Global En i onmen Ou look –
GEO 6. — Nai obi: UNEP, 2019. — 708 p.
12. Shuku o M., Ka imo R. A mos e aga chiqa iladigan za a li moddala a ula ning
a’si i. — Toshken : Uni e si e nash iyo i, 2021. — 140 b.
