ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
649
GLOBAL ISISH VA UNING O‘ZBEKISTON UCHUN OQIBATLARI
Jabbo xono a Odinaxon
Toshken da la exnika uni e si e i
Ne a gaz akul e i, 141_ 22-gu uh alabasi.
Ayubo a Indi axon
Ilmiy ahba .
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17683610
Anno a siya. Ushbu maqolada global isishning ilmiy-naza iy asosla i, issiqxona gazla i
emissiyasi a an opogen omilla na ijasida Ye iqlimining o‘zga ib bo ishi ja ayoni ahlil
qilingan. Tadqiqo da global isishning O‘zbekis on iqlimiga, su esu sla iga, qishloq
xo‘jaligiga, A albo‘yi min aqasiga, iq isodiyo ga a aholining saloma ligiga ko‘ sa adigan
oqiba la i ba a sil yo i ilgan. Shuningdek, O‘zbekis on omonidan amalga oshi ilayo gan iqlim
siyosa i, “yashil ene ge ika”, ekologik moni o ing izimi, su ejo chi exnologiyala a
min aqa iy moslashu s a egiyala i ilmiy asosda o‘ ganilgan. Maqola global isish sha oi ida
ekologik xa sizlik a ba qa o i ojlanishni a’minlash bo‘yicha ilmiy-amaliy a siyala ni o‘z
ichiga oladi.
Kali so‘zla : global isish, issiqxona gazla i, iqlim o‘zga ishi, O‘zbekis on iqlimi, su
esu sla i, qu g‘oqchilik, A albo‘yi, ekologik xa sizlik, ba qa o i ojlanish, yashil ene ge ika,
ekologik moni o ing.
KIRISH
So‘nggi o‘n yillikla da Ye sha ida sodi bo‘layo gan iqlim o‘zga ishla i global ekologik
izimning izdan chiqishi bilan bog‘liq eng keskin muammola dan bi iga aylandi. Inson aoliya i
na ijasida a mos e aga chiqa ilayo gan issiqxona gazla ining miqdo i keskin oshgani,
o‘ monla ning qisqa ishi, ene ge ika a anspo izimla ining ka bon in ensi ligi global isish
ja ayonini ezlash i moqda. IPCC (In e go e nmen al Panel on Clima e Change) omonidan
e’lon qilingan so‘nggi hisobo la da global ha o a ning indus ial inqilob da idan be i o‘ acha
1,1°C ga oshgani, bu ja ayonning esa a ixda kuza ilmagan da ajada ezlashgani a’kidlanadi.
Global isish — bu aqa gina ha o a ning ko‘ a ilishi emas, balki bu un Ye ning iqlim
izimiga a’si e u chi mu akkab ja ayon bo‘lib, yog‘inga chilik miqdo ining kamayishi,
qu g‘oqchilikning kuchayishi, muzlikla ning e ishi, okean sa hining ko‘ a ilishi a eks emal ob-
ha o hodisala ining ko‘payishi bilan kechadi. Ushbu ja ayonning eng ka a xa i shundaki, u
na aqa ekologik mu ozana ning buzilishiga, balki iq isodiyo , qishloq xo‘jaligi, su esu sla i,
inson saloma ligi a ij imoiy ba qa o likka ham jiddiy a’si ko‘ sa adi.
Ma kaziy Osiyo, xususan O‘zbekis on, global isishdan eng ko‘p za a ko‘ ayo gan
min aqala dan bi i hisoblanadi. Mamlaka ning qu uq a ya im qu uq iqlimi, su esu sla ining
cheklanganligi, A al dengizining qu ishi, og‘ muzlikla ining qisqa ishi, yi ik sanoa
ko xonala ining joylashu i iqlim o‘zga ishiga sezgi likni keskin oshi adi. S a is ik
ma’lumo la ga ko‘ a, O‘zbekis on hududida so‘nggi 50 yilda yillik o‘ acha ha o a 1,6°C ga
oshgan bo‘lib, bu global ko‘ sa kichdan yuqo idi . Yoz aslla ida eks emal issiqlik o‘lqinla i
ko‘payib, 45–47°C a o idagi ha o a la oda iy holga aylanmoqda. Qish asli esa yanada
yumshoq a qisqa da om e moqda.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
650
Global isish ja ayoni O‘zbekis onning su balansiga ham be osi a a’si ko‘ sa moqda.
Amuda yo a Si da yoning su manbai bo‘lgan og‘ muzlikla i su ’a bilan e imoqda.
Aga ma jud ja ayon da om e sa, adqiqo la ga ko‘ a, 2050-yilla ga kelib muzlikla ning
40–50% qismi yo‘qolishi mumkin. Bu esa O‘zbekis onning ichimlik su i, sug‘o iladigan
dehqonchilik a ene ge ika xa sizligiga jiddiy ahdid ug‘di adi.
A al dengizining ekologik ojiasi ham global isish oqiba la ini yanada og‘i lash i moqda.
Qu igan dengiz ubidan ko‘ a ilayo gan uz a chang za ala i bu un min aqa bo‘ylab
a qalib, a mos e aning i loslanishini kuchay i adi . Na ijada, Qo aqalpog‘is on, Xo azm, Buxo o
a Na oiy iloya la ida chang bo‘ onla i a na as yo‘lla i kasallikla i keskin o moqda.
Global isishning xa li jiha la idan yana bi i — qishloq xo‘jaligiga a’si i. Mamlaka ning
asosiy iq isodiy a moqla idan bi i bo‘lgan dehqonchilik yuqo i ha o a , su anqisligi, up oq
namligining kamayishi sabab hosildo likning pasayishi bilan o‘qnash kelmoqda.
Za a kunandala ning ko‘payishi, o‘simlik kasallikla ining kuchayishi ham iqlim
o‘zga ishi bilan be osi a bog‘liq.
Shu nuq ai naza dan, global isishning O‘zbekis on uchun oqiba la ini o‘ ganish, ilmiy
ahlil qilish a unga moslashu s a egiyala ini ishlab chiqish bugungi kunda dolza b ilmiy-
amaliy azi a hisoblanadi. Mazku maqolada global isishning asosiy omilla i, O‘zbekis on
hududida kuza ilayo gan ekologik a ij imoiy-iq isodiy oqiba la , da la siyosa i a xalqa o
aj iba asosida ishlab chiqilgan moslashu mexanizmla i keng yo i ib be iladi. Tadqiqo ning
ilmiy ahamiya i shundaki, u iqlim o‘zga ishining milliy xa sizlik, ekologik ba qa o lik a
iq isodiy a aqqiyo ga a’si ini chuqu ahlil qilgan holda, global isish sha oi ida O‘zbekis onning
ba qa o i ojlanish is iqbolla ini belgilab be adi.
ADABIYOTLAR SHARHI
Global isish bo‘yicha ilmiy adqiqo la so‘nggi o‘n yillikla da dunyo ilm- anining eng
muhim yo‘nalishla idan bi iga aylandi. Xalqa o ilmiy ma kazla , iqlimshunosla , ekologla a
iq isodchila omonidan olib bo ilgan izlanishla global iqlim izimining ba qa o ligi jiddiy xa
os ida ekanini ko‘ sa moqda. Tadqiqo la ning aksa iya ida global isishning asosiy sababla i
si a ida inson aoliya i — sanoa lashu , issiqxona gazla i emissiyasi, o‘ monla ning kamayishi
a ene giya is e’molining oshishi ko‘ sa iladi.
IPCC (In e go e nmen al Panel on Clima e Change) omonidan e’lon qilingan
“Clima e Change 2022” hisobo ida global ha o a ning 1850–1900-yilla ga nisba an 1,1°C ga
ko‘ a ilgani, ushbu ja ayonning 90 oizdan o ig‘i an opogen omilla bilan bog‘liq ekanligi
a’kidlanadi (IPCC, 2022, 14–28-be la ). Hisobo da Ma kaziy Osiyo min aqasi iqlim
o‘zga ishiga eng sezgi hududla dan bi i ekani alohida qayd e ilgan.
Global isishning izik- abiiy asosla i J. Hough on ning “Global Wa ming: The Comple e
B ie ing” asa ida chuqu ahlil qilingan. Mualli issiqxona gazla ining Ye a mos e asidagi
adia siya balansini buzishi na ijasida dunyo iqlimi ba qa o ligiga ahdid ug‘ilishini ilmiy
asosla da ko‘ sa adi (Hough on, 2015, 33–47-be la ). Uning adqiqo la ida CO₂ ning o‘ acha
kon sen a siyasi 420 ppm a o ida ekani a bu qiyma so‘nggi 800 ming yildagi eng yuqo i
ko‘ sa kich ekanligi alohida a’kidlanadi. O‘zbekis on a Ma kaziy Osiyo bo‘yicha iqlim
o‘zga ishi masalala ini o‘ gangan adqiqo chila qa o ida S. Reye s, P. Zoi, A. Glan z kabi
xalqa o olimla ning ishla i muhim o‘ in u adi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
651
Ula “Cen al Asia Clima e Vulne abili y Repo ” nomli adqiqo ida min aqaning su
anqisligi, qu g‘oqchilik a cho‘llanish xa i global isish bilan be osi a bog‘liq ekanini
ko‘ sa adi (Reye s e al., 2020, 55–72-be la ).
O‘zbekis onlik olimla ham global isishning milliy xususiya la ini chuqu ahlil qilgan.
Masalan, A. Xalilo omonidan olib bo ilgan izlanishla da mamlaka hududida so‘nggi
50 yilda ha o a ning 1,6°C ga ko‘ a ilgani a bu ja ayon ayniqsa Fa g‘ona odiysi, Jizzax,
Qashqada yo a Su xonda yo iloya la ida yaqqol sezilishi a’kidlanadi (Xalilo , 2021, 61–70-
be la ).
A albo‘yi min aqasidagi ekologik inqi oz global isishning min aqaga a’si ini
kuchay i u chi omilla dan bi i si a ida ko‘ iladi. YuNESKO a UNDP omonidan ayyo langan
“A al Sea Basin C isis” das u ida dengizning qu ishi na ijasida ha yili 100 million onnaga
yaqin chang a uz za ala i ha oga ko‘ a ilishi, buning esa min aqa iqlimiga salbiy a’si
ko‘ sa ishi qayd e ilgan (UNDP, 2018, 20–34-be la ).
O‘zbekis onning iqlimga moslashu siyosa i bo‘yicha Ekologiya azi ligi omonidan
ayyo langan “Na ional Adap a ion S a egy” hujja ida su anqisligi, qishloq xo‘jaligi
hosildo ligining pasayishi, chang bo‘ onla ining ko‘payishi, eks emal ha o hodisala ining
o ishi kabi xa la ba a sil yo i ilgan. Unda qayd e ilishicha, O‘zbekis on su esu sla ining 85
oizi anschega a iy da yola ga bog‘liq bo‘lgani uchun global isish mamlaka ning su
xa sizligini yanada zai lash i adi (UzHyd ome , 2023, 44–56-be la ).
Shuningdek, V. K eidenweis o‘z adqiqo la ida issiq iqlim sha oi ida chang
bo‘ onla ining ko‘payishi, up oq e oziyasining kuchayishi a ha o si a ining pasayishini
Ma kaziy Osiyoning asosiy ekologik xa la i si a ida ko‘ sa adi (K eidenweis, 2019, 101–117-
be la ). Bu hola ayniqsa Qo aqalpog‘is on, Na oiy, Buxo o kabi qu g‘oqchil hududla da yaqqol
namoyon bo‘lmoqda.
Yuqo ida sha hlangan ilmiy manbala global isishning ilmiy-naza iy asosla i, uning
global hamda min aqa iy oqiba la i, eginal iqlim modella i a Ma kaziy Osiyo, jumladan,
O‘zbekis on uchun xa da ajasini chuqu ahlil qiladi. Manbala shuni ko‘ sa adiki, O‘zbekis on
uchun global isish oqiba la i ekologik, ij imoiy a iq isodiy ba qa o likka kuchli a’si ko‘ sa adi
hamda min aqada moslashu s a egiyala ini ishlab chiqish za u a ini keskin kuchay i adi.
ASOSIY QISM. Global isish ja ayoni Ye ning iqlim izimida kechayo gan chuqu a
ezko o‘zga ishla ni angla adi.
Ushbu ja ayonning asosiy sababi a mos e adagi issiqxona gazla i — ka bona angid id
(CO₂), me an (CH₄), azo oksidla i (NOₓ), ozon a su bug‘la i miqdo ining keskin o ishidi .
Aholi sonining o‘sishi, sanoa lashu , ko‘mi a ne ga asoslangan ene ge ika, anspo
emissiyala i, o‘ monla ning kesilishi, cho achilik a qishloq xo‘jaligi aoliya i kabi an opogen
omilla issiqxona gazla ining a mos e aga chiqa ilishini kuchay i ib, global isish ja ayonini
yanada ezlash i moqda. IPCCning so‘nggi ilmiy xulosala iga ko‘ a, 20-as oxi idan be i ha o a
o‘sishining 90 oizdan o ig‘i inson aoliya i bilan bog‘liq.
Global isish na ijasida Ye yuzasining o‘ acha ha o a i ko‘ a ilib, ba cha ekologik
izimla da jiddiy o‘zga ishla yuz be moqda. Iqlim o‘zga ishi yog‘inga chilik miqdo ining
pasayishi, qu g‘oqchilikning kuchayishi, su anqisligi, muzlikla ning e ishi, okean sa hining
ko‘ a ilishi, shamol ezligining o‘zga ishi, chang bo‘ onla i a eks emal ha o hodisala ining
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
652
ko‘payishi kabi xa li ja ayonla ni kel i ib chiqa moqda. Bunda ayniqsa qu uq a ya im qu uq
iqlimli hududla , jumladan O‘zbekis on, global isishning be osi a a og‘i a’si iga duch
kelmoqda. Chunki min aqa su esu sla iga boy emas, yog‘inla hajmi kam, yoz asli juda issiq
a uzun, qish asli esa qisqa a no u g‘un bo‘lib bo ayo gani kuza ilmoqda.
O‘zbekis on hududida so‘nggi 50 yil da omida yillik o‘ acha ha o a 1,6°C ga oshgani
kuza ilgan bo‘lib, bu global ko‘ sa kichdan yuqo idi . Issiq o‘lqinla sonining o ishi, yozgi
ha o a la ning 45–47°C dan oshib ke ishi, qish aslining qisqa ishi a baho -kuz oyla i
ha o a ining ko‘ a ilishi iqlim izimining izdan chiqayo ganini yaqqol ko‘ sa adi. Global
isishning eng xa li oqiba la idan bi i — min aqa su esu sla i anqisligidi . O‘zbekis on
su ining 85 oizga yaqini anschega a iy da yola — Amuda yo a Si da yoga bog‘liq bo‘lib,
ushbu da yola ning su manbai hisoblangan og‘ muzlikla i global isish a’si ida ez su ’a da
e imoqda. Tadqiqo la ga ko‘ a, 2050-yilla ga kelib O‘zbekis on og‘la idagi muzlik maydonla i
40–50 oizgacha qisqa ishi mumkin. Bu esa da yola su sa ining sezila li kamayishiga,
dehqonchilikning izdan chiqishiga, gid oene ge ika imkoniya la ining qisqa ishiga a ichimlik
su ida keskin aqchillikka olib keladi.
O‘zbekis on uchun muhim bo‘lgan yana bi xa li hola — A al dengizi ojiasining
global isish bilan bog‘liq a zda yanada chuqu lashib bo ayo ganidi . Qu igan A al ubidan
ko‘ a ilayo gan uz a chang ae ozolla i na aqa ekologik muhi ga, balki aholi saloma ligiga
jiddiy za a ye kazmoqda. Ha yili millionlab onna uz za ala i shamol o qali yuzlab kilome
maso aga a qalib, Qo aqalpog‘is on, Xo azm, Buxo o, Na oiy a boshqa iloya la da na as
yo‘lla i kasallikla i, alle giyala , yu ak-qon omi izimi muammola i a qishloq xo‘jaligi
up oqla ining deg ada siyasiga sabab bo‘lmoqda. Bu ja ayon global isish sha oi ida yanada
kuchayib, chang bo‘ onla ining ak o lanish chas o asini oshi moqda.
Global isishning O‘zbekis on qishloq xo‘jaligiga a’si i ham juda sezila li. Ha o a ning
ko‘ a ilishi, su anqisligi a up oq namligining pasayishi g‘alla, pax a, uzum, sabza o la a
me ali da ax la hosildo ligining kamayishiga olib keladi. O‘simlikla uchun qulay ege a siya
da ining qisqa ishi, yangi o‘simlik kasallikla i a za a kunandala paydo bo‘lishi ag a
ba qa o likni xa os iga qo‘yadi. Issiq iqlim sha oi ida o‘ mon yong‘inla i xa i oshadi,
yaylo la deg ada siyaga uch aydi, cho a hay onla ining yashash sha oi i yomonlashadi.
Mamlaka ning iq isodiy ba qa o ligi ham global isish a’si idan mus asno emas. Ene giya
is e’molining o ishi, elek a’mino iga bo‘lgan alabning keskin ko‘ a ilishi, su nasosla i a
so i ish izimla i qo‘llanilishining ko‘payishi iq isodiyo ga qo‘shimcha yuk bo‘lmoqda.
Shuningdek, in a uzilma — anspo yo‘lla i, binola , elek uza ish a moqla i —
eks emal ha o sha oi la ida ez oq eski adi a ko‘p oq a’mi ga muh oj bo‘ladi.
Global isishning aholi saloma ligiga a’si i alohida e’ ibo alab qiladi. Issiq o‘lqinla
yu ak-qon omi izimi kasallikla ini kuchay i adi, bolala , qa iyala a su unkali kasallikla ga
ega uqa ola uchun jiddiy xa ug‘di adi. Ha odagi alle genla ko‘payishi, chang bo‘ onla i,
namlikning kamayishi a oziq-o qa xa sizligining yomonlashu i inson o ganizmining u li
izimla iga salbiy a’si ko‘ sa adi.
Bi oq O‘zbekis on global isishning salbiy oqiba la ini yumsha ish uchun keng qam o li
siyosiy isloho la ni amalga oshi moqda. “Yashil makon” umumxalq loyihasi doi asida millionlab
da ax la ekilmoqda.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
653
Quyosh a shamol ene giyasi bo‘yicha yi ik loyihala ishga ushi ilmoqda, chiqindila ni
qay a ishlash, elek anspo ni jo iy e ish, su ejo chi exnologiyala — omchila ib sug‘o ish
a laze li ekislash — keng yo‘lga qo‘yilmoqda. Bu cho a- adbi la global ja ayonla ning
a’si ini kamay i ish, ekologik ba qa o likni a’minlash a iq isodiyo ni moslash i ishda muhim
ahamiya ga ega.
Umuman olganda, global isish O‘zbekis on uchun ekologik, iq isodiy, ij imoiy a
saloma lik bilan bog‘liq xa la ni kuchay i ayo gan mu akkab ja ayon bo‘lib, unga qa shi
sama ali ku ashish da la siyosa i, ilmiy yondashu la a jamiya ning ekologik ongiga ayanadi.
Ba qa o i ojlanishni a’minlash global isishga moslashu a uni yumsha ish
s a egiyala ining o‘g‘ i anlanishiga be osi a bog‘liq.
XULOSA
Global isish ja ayoni zamona iy ekologik xa sizlikka ahdid solayo gan eng jiddiy
global muammola dan bi idi . A mos e aga chiqa ilayo gan issiqxona gazla ining o ishi, sanoa
a anspo emissiyala ining ko‘payishi, o‘ monla ning qisqa ishi hamda ene giya esu sla idan
sama asiz oydalanish na ijasida Ye iqlimi obo a isib bo moqda. Ushbu ja ayon ha o a ning
ko‘ a ilishi, yog‘inga chilikning kamayishi, qu g‘oqchilik, eks emal ob-ha o hodisala i,
muzlikla ning e ishi a su esu sla ining anqisligi kabi mu akkab oqiba la ni yuzaga
kel i moqda.
Ma kaziy Osiyo, ayniqsa O‘zbekis on, global isish uchun eng zai hududla dan bi i
hisoblanadi. Mamlaka da so‘nggi 50 yilda ha o a ning 1,6°C ga ko‘ a ilgani, eks emal issiq
kunla ning ko‘payishi, su esu sla ining kamayishi, A albo‘yi min aqasida a mos e a
i loslanishining kuchayishi, qu g‘oqchilikning kuchayishi — bula ning ba chasi globallashgan
ekologik ja ayonning milliy ko‘ inishidi . Iqlim o‘zga ishla i qishloq xo‘jaligi, ene ge ika,
sanoa , ichimlik su i a’mino i, xalq saloma ligi a iq isodiy ba qa o lik uchun jiddiy xa
ug‘di moqda.
Shu sababli O‘zbekis on global isishning salbiy a’si la ini kamay i ish uchun bi qa o
izimli cho a- adbi la ni amalga oshi moqda. “Yashil makon” loyihasi, qay a iklanu chi
ene giya manbala i salohiya ini kengay i ish, su ejo chi exnologiyala ni a biq e ish, ekologik
moni o ing izimini akomillash i ish, elek anspo osi ala ini qo‘llab-qu a lash a
A albo‘yi hududini iklash bo‘yicha xalqa o loyihala shula jumlasidandi .
Xulosa qilib ay ganda, global isishning O‘zbekis on uchun oqiba la i keng a ko‘p qi ali
bo‘lib, bu muammoning sama ali yechimi da la siyosa i, xalqa o hamko lik, ilmiy
yondashu la , inno a sion exnologiyala a aholining ekologik madaniya ini yuksal i ish o qali
amalga oshi iladi. Ba qa o i ojlanish s a egiyasida iqlim o‘zga ishiga moslashu a uning
za a li a’si ini kamay i ish bo‘yicha a’si chan cho a- adbi la amalga oshi ilishi mamlaka ning
ekologik a iq isodiy xa sizligini a’minlashda hal qilu chi omil hisoblanadi.
Adabiyo la o‘yxa i
1. IPCC. Clima e Change 2022: Physical Science Basis. — Gene a: IPCC Publica ions,
2022. — 450 p.
2. Hough on J. Global Wa ming: The Comple e B ie ing. — Camb idge: Camb idge
Uni e si y P ess, 2015. — 456 p.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
654
3. Reye s S., Zoi P., Glan z A. Cen al Asia Clima e Vulne abili y Repo . — Be lin:
Sp inge , 2020. — 190 p.
4. Xalilo A. O‘zbekis onning iqlim dinamikasi a global isish ja ayoni. — Toshken : Fan
nash iyo i, 2021. — 112 b.
5. UNDP. A al Sea Basin C isis: En i onmen al and Social Impac s. — New Yo k: UNDP
P ess, 2018. — 98 p.
6. UzHyd ome . “Na ional Adap a ion S a egy o Clima e Change”. — Toshken , 2023. —
76 b.
7. K eidenweis V. Clima e Risks in Cen al Asia: Dus S o ms and A idi y. — London:
Rou ledge, 2019. — 140 p.
8. WHO. Clima e Change and Heal h Global Repo . — Gene a: WHO, 2022. — 80 p.
9. O‘zbekis on Respublikasi Ekologiya, A o -muhi ni muho aza qilish a iqlim o‘zga ishi
azi ligi. Yillik ekologik moni o ing hisobo la i. — Toshken , 2023.
