ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
658
TEMPERAMENTNING PSIXOLOGIK VA NERV-FIZIOLOGIK
ASOSLARI, ZAMONAVIY YONDASHUVLAR
Tu aye a Nasiba Xamido na
O’zbekis on Milliy Uni e si e i, Ij imoiy anla akul e i,
Psixologiya mu axassisligi 1-ku s magis i.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17683711
Anno a siya. Ushbu maqolada empe amen ma zusining das labgi a’limo i a uning
asoschisi Gippok a ning qa ashla i, empe amen xususiya la ini ilmiy izohlab be gan olim
I.I.Pa lo ning yondoshu la i, empe amen ning ne - iziologik a psixologik asosla i
o’ asidagi a qla , uning biologik a ney o iziologik mexanizmla i, shuningdek, zamona iy
ilmiy yondashu la ahlil qilinadi. Tempe amen ning shaxs i ojlanishi, emo sional ba qa o lik
a ij imoiy moslashu ja ayonla iga a’si i ma jud ilmiy adabiyo la asosida yo i iladi.
Kali so‘zla : Gippok a , empe amen , psixo iziologiya, shaxs, emo sional ba qa o lik,
Big Fi e, Kagan, Limbik izim, Eks a e siya – in o e siya. , kogni i ja ayonla .
Аннотация. В данной статье рассматриваются ранние учения о темпераменте и
взгляды его основателя Гиппократа, а также научные подходы И.П. Павлова, который
дал физиологическое объяснение свойствам темперамента. Анализируются различия
между нервно-физиологическими и психологическими основами темперамента, его
биологические и нейрофизиологические механизмы, а также современные научные
подходы. На основе существующей научной литературы раскрывается влияние
темперамента на развитие личности, эмоциональную стабильность и процессы
социальной адаптации.
Ключевые слова: Гиппократ, темперамент, психофизиология, личность,
эмоциональная стабильность, Big Fi e, Каган, лимбическая система, экстраверсия –
интроверсия, когнитивные процессы.
Abs ac . This a icle examines he ea ly eachings on empe amen and he iews o
Hippoc a es, i s ini ial heo is , as well as he scien i ic app oaches o I.P. Pa lo , who p o ided
a physiological explana ion o empe amen ai s. The di e ences be ween he neu o-
physiological and psychological ounda ions o empe amen a e analyzed, along wi h i s
biological and neu ophysiological mechanisms and mode n scien i ic pe spec i es. Based on
cu en scien i ic li e a u e, he a icle highligh s he impac o empe amen on pe sonali y
de elopmen , emo ional s abili y, and social adap a ion p ocesses.
Keywo ds: Hippoc a es, empe amen , psychophysiology, pe sonali y, emo ional
s abili y, Big Fi e, Kagan, limbic sys em, ex a e sion–in o e sion, cogni i e p ocesses.
Ki ish
Tempe amen psixologiya anining shaxs psixikasini izimli a ishda o‘ ganu chi muhim
bo‘limla idan bi idi . U insonning emo sional eaksiyala i, xulq-a o i, aolligi,
moslashu chanligi a shaxsiy o‘ziga xosligini belgilo chi biologik asoslangan xususiya la
majmuasidi . Gippok a (mil.a . V as ) a I.P. Pa lo (1849-1936) ula ikkisi u li zamonla da
yashab o’ gan bo’lsala da, ula ning olib bo gan ilmiy adqiqo la i bi -bi ini o’ldi gan holda
inson psixologiyasini o’ ganishda ilmiy bilimla ga oydinlik ki i ildi a ula ning empe amen
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
659
o’g’ isidagi naza iyala i xozi gi da gacha ko’plab olimla uchun undamen al ilm manbai
si a ida qo’llanilib kelinadi. Ula ning ilmiy manbala i kelgusida xam psixologiya sohasida
yanada yangi kash iyo la ga asos bo’lib xizma qilishini inko e ib bo’lmaydi.
Gippok a naza iyasi “ o‘ suyuqlik” (gumo’ al naza iya)ga asoslangan bo’lib ula
quyidagicha izohlanadi;
1. Qon (sang is) — ko‘p bo‘lsa sang inik
2. Sa o (xole) — ko‘p bo‘lsa xole ik
3. Qo a o‘ (melas xole) — ko‘p bo‘lsa melanxolik
4. Shilimshiq ( legma) — ko‘p bo‘lsa legma ik
Gippok a a’ i la iga ko’ a empe amen xususiya i quyidagicha;
Sang inik Qu noq, ha aka chan, ij imoiy, ez moslashu chi
Xole ik Tez qo‘zg‘alu chi, impulsi , hissiyo la i kuchli
Melanxolik Sezgi , eh iyo ko , ez anjiydigan
Flegma ik Sokin, ba qa o , azmin, sekin ha aka chan
Gippok a naza iyasining mohiya i - Tempe amen ana suyuqlikla ining mu ozana i
bilan belgilanadi. Asosiy e’ ibo iziologik ja ayonla ga be ilgan. Psixologiyadan ko‘ a ibbiy-
biologik yondashu ma jud. I.P. Pa lo empe amen ni ne izimi xususiya la i bilan
ushun i gan. U empe amen ni bosh miya po‘s log‘idagi qo‘zg‘alish a o mozlanish
ja ayonla ining kuchi, ha aka chanligi a mu ozana i bilan bog‘ladi.
Pa lo bo‘yicha ne izimi xususiya la i
1. Kuchli yoki kuchsiz (qo‘zg‘alish/ o mozlanish kuchi)
2. Mu ozana li yoki nomu ozana li
3. Ha aka chan yoki sus
Pa lo a’ i la iga ko’ a ip ne izimi xususiya i a si i quyidagicha;
Sang inik Kuchli, mu ozana li, ha aka chan Faol, ij imoiy, ba qa o
Xole ik Kuchli, nomu ozana li Tez qo‘zg‘aladi, impulsi , hissiyo kuchli
Flegma ik Kuchli, mu ozana li, sus Vazmin, inch, sekin lekin qa ’iy
Melanxolik Kuchsiz Tez cha chaydi, a’si chan, nozik
Pa lo naza iyasining mohiya i - empe amen ning asosiy manbai — ne izimi
ipologiyasi, anada suyuqlikla emas, balki iziologik ne ja ayonla i hal qilu chi omil
xisoblanadi a bu ilmiy aj iba (i la da sha li e leksla ) bilan asoslangan.
Ikkala olim ham bi xil 4 ipni nomlagan, ammo Pa lo ula ni ne izimi mexanizmi
bilan ushun i ib be gan. Qadimgi yunon abibla i empe amen ni o ganizmdagi sha ba la
mu ozana i bilan bog‘lagan bo‘lsala , zamona iy ilmiy yondashu la uning gene ika, asab izimi
a ney obiologik omilla bilan bog‘liqligini ilmiy asoslab be moqda. Bugungi adqiqo la
empe amen ni shaxs i ojiga a’si e u chi muhim psixobiologik indika o si a ida ko‘ ib
chiqadi.
Me odla
Maqolada ma jud ilmiy manbala , psixologik konsepsiyala a zamona iy
ney opsixologik adqiqo la ahlil qilindi. Tu li mualli la (Gippok a , Pa lo , Eysenck, Buss &
Plomin, Kagan) omonidan akli e ilgan naza iyala aqqoslanib, empe amen ning biologik
asosla i a shaxs i ojiga a’si mexanizmla i o‘ ganildi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
660
Zamona iy MRI a EEG adqiqo la i sha hi empe amen ning miya aoliya i bilan
bog‘liqligini ochib be ishga imkon be di.
Na ijala
1. Tempe amen ning biologik asosla i
Tempe amen ning shakllanishida ma kaziy asab izimi ye akchi ol o‘ynaydi. Pa lo ning
iziologik qa ashla iga ko‘ a, asab ja ayonla ining kuchi, mu ozana i a ha aka chanligi
empe amen ipini belgilaydi. Zamona iy ney obiologik adqiqo la esa quyidagila ni ko‘ sa adi:
Gene ik omilla empe amen ning 40–60% qismini belgilaydi.
Limbik izim emo sional eak i likni boshqa adi.
P e on al ko eks impuls nazo a i a ij imoiy moslashu ni a’minlaydi.
Ney o ansmi e la (dopamin, se o onin, no ad enalin) empe amen u ini
shakllan i ishda muhim ol o‘ynaydi.
2. Klassik empe amen ipologiyala i
Gipok a cha ipologiya empe amen ni xole ik, sang inik, legma ik a melanxolik kabi
o‘ gu uhga bo‘ladi. Ushbu asni ilmiy asosga ega bo‘lmasa ham, psixologik amaliyo da
mo i a siya, emo sional eak i lik a muloqo xususiya la ini izohlashda hanuz qo‘llaniladi.
Eysenck modeli esa empe amen ni uch asosiy o‘lcho o qali aniqlaydi:
Eks a e siya – in o e siya
Ney o izm
Psixo izm
Bu yondashu indi idual a qla ni iziologik asoslangan shaklda ushun i adi.
3. Zamona iy empe amen konsepsiyala i
a) Big Fi e modeli
Zamona iy psixologiyada empe amen a shaxs o‘za o in eg a siyalashgan izim si a ida
alqin qilinadi. Ka a Beshlik modeli quyidagi ak o la ni o‘z ichiga oladi:
Eks a e siya
Kelishu chanlik
Vijdonlilik
Ney o izm
Ochiqlik
Bu model shaxsning ij imoiy, kogni i a emo sional xususiya la ini ha omonlama
yo i ib be adi.
b) Bolala empe amen iga doi yondashu la (Kagan)
Je om Kagan bolala dagi empe amen ning e a shakllanishi a ula ning o‘sish da omida
qanday i ojlanishini o‘ ganib, “ o mozlangan” a “ aol” empe amen u la ini aj a adi.
Tadqiqo la shuni ko‘ sa adiki, bolaning e a empe amen xususiya la i ka a yoshdagi
ij imoiy moslashu ga sezila li a’si ko‘ sa adi.
c) Buss a Plomin psixobiologik modeli
Bu model empe amen ni uch asosiy komponen o qali ushun i adi:
1. Faollik
2. Emo sionallik
3. Ij imoiylik
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
661
Mazku yondashu ayniqsa bolala psixologiyasida keng qo‘llaniladi.
4. Tempe amen ning shaxs i ojiga a’si i
Tahlilla quyidagi xulosala ni be adi:
Tempe amen e a bolalikdan ba qa o namoyon bo‘ladi.
Emo sional ba qa o lik pas bo‘lgan shaxsla s essga chidamsiz bo‘lishi mumkin.
Eks a e shaxsla ij imoiy muhi ga ez moslashadi.
Tempe amen a biya, muhi a a’lim o qali qisman o‘zga ishi mumkin.
Muhokama
Tempe amen ug‘ma biologik xususiya bo‘lsa-da, uning ashqi i odalanishida muhi ning
o‘ ni ka a. Shaxsning hayo iy aj ibasi, a biya, oila iy muhi a ij imoiy sha oi
empe amen ning namoyon bo‘lish da ajasini shakllan i adi. Bugungi ilmiy yondashu la
empe amen ni qa ’iy emas, balki o‘zga u chan, i ojlanishga ochiq dinamik izim si a ida
baholamoqda. Big Fi e modeli empe amen ni keng oq kon eks da izohlash imkonini be sa,
ney o-ilmiy izlanishla bu ja ayonning biologik mexanizmla ini yanada chuqu ochib be moqda.
Xulosa
Xulosa qilib ay ish mumkin-ki, empe amen shaxsning psixologik uzilmasida muhim
o‘ in u adi a uning indi idual xulq-a o i, emo sional eaksiyala i hamda moslashu
ja ayonla ini belgilo chi asosiy omilla dan bi idi . Biologik omilla ye akchi ol o‘ynasa-da,
muhi ning a’si i empe amen ning ashqi ko‘ inishini sezila li da ajada shakllan i adi.
Zamona iy psixologiyada empe amen ni o‘ ganish Big Fi e modeli, ney opsixologik
adqiqo la a psixobiologik naza iyala asosida yanada boyib bo moqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. P.I.I ano , M.E.Zu a o a. “Umumiy Psixologiya” Toshken -2021.
2. Pa lo , I. P. (1951). Vysshaya ne naya deya elnos i empe amen . Mosk a: AN SSSR
nash iyo i.
3. S elau, J. (1998). Tempe amen : A psychological pe spec i e. New Yo k: Plenum P ess.
4. Buss, A. H., & Plomin, R. (1984). Tempe amen : Ea ly de eloping pe sonali y ai s.
Hillsdale, NJ: E lbaum.
5. Cloninge , C. R. (1993). A psychobiological model o empe amen and cha ac e .
A chi es o Gene al Psychia y, 50(12), 975–990.
6. Chess, S., & Thomas, A. (1987). O igins and e olu ion o beha io diso de s: F om
in ancy o ea ly adul li e. Ha a d Uni e si y P ess.
7. Ro hba , M. K. (2007). Tempe amen , de elopmen , and pe sonali y. Cu en Di ec ions
in Psychological Science, 16(4), 207–212.
8. Eysenck, H. J., & Eysenck, M. W. (1985). Pe sonali y and indi idual di e ences: A
na u al science app oach. New Yo k: Plenum.
9. Zen ne , M., & Shine , R. (2012). Handbook o empe amen . New Yo k: Guil o d P ess.
10. Uzbekis on Milliy Ensiklopediyasi (2010). Tempe amen . Toshken .
