“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING O‘ZIGA XOS KECHISHI”
100
“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING
O‘ZIGA XOS KECHISHI”
TERMIZ
-
2025
SILGA CHALINGAN BEMORNIIG EPIDEMIOLOGIK XAVFINI
BILDIRUVCHI MEZONLARI VA OLDINI OLISH CHORALARI
Dju ae a M.E., Rasulo a K.M., Muxiddino a G.A.
Toshken ibbiyo akademiyasi Te miz iliali Mik obiologiya, jamoa
saloma ligi, gigiyena a menejmen ka ed asi. Te miz, Oʻzbekis on
Sil, dunyo miqyosida jiddiy a dolza b ibbiy-ij imoiy muammo si a ida saqlanib
qolmoqda. Ye yuzida yuz be ayo gan oʻ onla , ekologik ojiala , qashshoqlik,
ij imoiy oʻzga ishla sil kasalligining koʻpayib ke ishiga a epidemiya hola iga
aylanishiga olib kelmoqda.
Jahon Sogʻliqni Saqlash Tashkilo ining xaba be ishicha, ye yuzida axminan 2,1
millia d odam sil bilan za a langan.
Ye yuzida sil kasalligi bilan kasallanish u li mamlaka la da 100000 aholiga
quyidagicha: A ikada - 179,6; Ame ikada – 32,7; Sha q a Oʻ a Ye dengizida –
74,7; Ye opada – 29,6; Osiyo a janubiy Sha qda – 146,7; Tinch okean o i
da la la ida - 54,5 ga oʻgʻ i keladi.
Sil bilan kasallanish a oʻlimning koʻpayishida boshqa qashshoq da la la dan
kelayo gan aholi a OIV-in eksiyasining a qalishi muhim ahamiya ga ega.
Ri ojlanayo gan a i ojlangan da la la da OITS bilan kasallanish zami ida
silning i ojlanish da i ezlashmoqda.
Sildan kasallanish a oʻlim koʻ sa kichla ining eng yuqo i da ajasi 2002-yilda (100
ming aholiga nisba an kasallanish – 79,6 a oʻlim – 12,3 ga eng) kuza ildi, ammo
soʻngi 5 yilda kasallanish 14,7% ga(79,1 dan 67,5 ga 100 ming aholiga), oʻlim –
38,2% ga (12,3 dan 7,6 ga 100 ming aholiga) kamayishiga e ishildi.
Respublikamizda sil boʻyicha epidemik aziya angligi saqlanib qolgani holda,
shuni aʼkidlash joizki, maʼlum da ajada kasallikning kamayish endensiyasi
kuza ilyap i. Kel i ilgan koʻ sa kichla ga asoslangan holda sildan kasallanish a
oʻlim koʻ sa kichi shu da ajada ke adigan boʻlsa, 2015-yilda 100 ming aholiga
nisba an Respublikamizda kasallanish 60,4 ga, oʻlim esa 3,9 ga oʻgʻ i kelishi
basho a qilinmoqda (A.M.Ubaydullaye ).
Oʻzbekis onda ha yili, qa iyb 18-20 ming na a kishi silning aol u la i bilan
ogʻ iydi a 2 mingdan koʻp oq bemo a o e adi.
Silga chalingan bemo niig epidemiologik xa ini bildi u chi bi qa o mezonla
ma jud: ba silla aj a ish xususiya i, balgʻam aj a ish a ula da nam xi illash
“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING O‘ZIGA XOS KECHISHI”
101
“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING
O‘ZIGA XOS KECHISHI”
TERMIZ
-
2025
boʻlishi, oilada bolala a oʻsmi la yashashi, sil oʻchogʻida yasho chi oila
aʼzola i, sil bemo i omonidan sani a iya-gigiyena alabla ini baja ishi.
Sil oʻchogʻining a o dagila ga xa da ajasini aniqlashda bi inchi na ba da, sil
bemo ining bak e iya aj a ish da ajasini inoba ga olish za u . Hozi gi da da ula
nisba an 3 gu uhga boʻlinadi: 1) koʻp mikdo da: 2) oz mikdo da; 3) asmiy
bak e iya aj a u chila .
Balgʻamda sil mikobak e iyasi bak e ioskopik usulda yoki bak e iologik
ekshi ishda 20 a undan koʻp koloniya opilsa, bemo koʻp mikdo da bak e iya
aj a u chi hisoblanadi. Aga sil bak e iyasi balgʻamni aqa bak e iologik usulda
20 adan kam koloniya opilsa, oz mikdo da bak e iya aj a u chila qa o iga
ki i iladi. Rasmiy bak e iya aj a u chila da oldin bak e iya aj a gan, lekin hozi
ekshi ilganda, sil koʻzgʻa u chisi opilmaganla hisoblanadi.
Shu munosaba bilan smlga qa shi dispanse DSENM a umumda o a mogʻi bilan
bi galikda joyla da silga qa shi oʻ kaziladigan adbi la ni kuchay i ishi za u .
1. Bolala muassasala i, bogʻcha, mak ab, kolledj a axoli o asida sani a
a gʻibo ishla ini olib bo ish.
2. Tube kulyozni oldinini olish maqsadida BSJ aksinasi bilan emlash ishla i
olib bo ilishini nazo a qilish.
3. Aholini o qa lanish a ibini nazo a qilishni, ula ni oʻgʻ i o qa lanish
boʻyicha ushun i ish ishla i olib bo ish.
4. Aholi o asida bemo ni buyumla ini alohidalash, ula oydalangan
buyumla ni za a sizlan i ishni ushun i ish.
5. Bemo maxsus kalo iyali o qa lanish a sioniga amal qilishi haqida
ushun i ish ishla ini olib bo ish.
Yuqo idagi a siyala oʻz aq ida baja ilsa a ula us idan nazo a oʻz aq ida olib
bo ilsa, aholi oʻ asida ube kulyoz kasalligini kamay i ish mumkin.
Shuni aʼkidlash lozimki, Oʻzbekis onda sil bilan kasallanish a oʻlim
koʻ sa kichla i Qozogʻis on, Qi gʻizis on a Rossiya Fede a siyasiga qa aganda
1,5-2 ba oba kam.
Sil epidemiologiyasining ba cha yuqumli (in eksion) kasallikla ga xos boʻlgan
xususiya la i bilan bi qa o da sil in eksiyasining alohida abia iga aloqado bi
qancha jiha la i ham ma jud. Uning a qalishi, shu in eksiya kel i ib chiqa adigan
koʻpchilik xas alikla ning su unkali kechishi, odam o ganizmining kasallikka
nisba an immunobiologik hola i oʻzga ishi shula jumlasidan. Jamiya ning ij imoiy
uzilishiga, aholining iq isodiy, yashash a madaniy sha -sha oi la iga uz iy
bogʻliqligi in eksiya a qalishining eng muhim xususiya la idan hisoblanadi. Shu
“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING O‘ZIGA XOS KECHISHI”
102
“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING
O‘ZIGA XOS KECHISHI”
TERMIZ
-
2025
sababli, sil qadimdan bi aq ning oʻzida yuqumli a ij imoiy-iq isodiy xas alik
hisoblanadi.
Oʻzbekis on Respublikasi jadal i ojlanayo gan mamlaka hisoblanadi. Hamma
joyda emlash a qay a emlash ishla i baja ilayo gan boʻlsada, aholining sil bilan
za a lanish da ajasi yuqo iligicha qolmoqda. Shuni ay ib oʻ ish joizki, sil bilan
za a langanla ning hammasi ham kasal boʻla e maydi. Buning uchun egishli ichki
a ashqi salbiy sha oi la boʻlishi lozim.
Shunday qilib, silning epidemiologik koʻ sa kichla i, asosan, ij imoiy-iq isodiy
sha oi la a xususan ilm- an hamda sogʻliqni saqlash sohasidagi aoliya aʼsi ida
shakllanadi. Sil xas aligining asosiy epidemiologik koʻ sa kichla i ancha pasaygan
da la la da aholining u mush sha oi la i yaxshi boʻladi.
