“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING O‘ZIGA XOS KECHISHI”
120
“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING
O‘ZIGA XOS KECHISHI”
TERMIZ
-
2025
EXINOKOKKOZ VA UNING PROFILAKTIKASI
Rasulo Sh.M., Toshpoʻla o A.Y.
Toshken da la ibbiyo uni e si e i Te miz iliali Mik obiologiya, jamoa
saloma ligi, gigiyena a menejmen ka ed asi
Exinokokkoz - zoonoz pa azi a kasallik bo‘lib, Echinococcus g anulosus a
Echinococcus mul ilocula is asmasimon gijjala i omonidan yuzaga keladi.
Kasallik ja ayonida inson o ganizmida pa azi la omonidan gida ik kis ala hosil
qilinadi, bu esa asosan jiga , o‘pka a kamdan-kam holla da boshqa o ganla ga
a’si qiladi. Exinokokkozning yuqo i da ajada a qalishi epidemiologik nazo a
mexanizmla ining ye a licha sama ali emasligi bilan bog‘liq bo‘lib, bu ayniqsa
qishloq hududla i a cho achilik bilan shug‘ullanadigan joyla da kuza iladi.
O‘zbekis onning janubiy hududla idan bi i bo‘lgan Su xonda yo iloya i,
cho achilikning i ojlanganligi, iqlim sha oi la i a sani a iya-gigiyena
qoidala iga o‘liq ioya qilinmasligi sababli exinokokkoz a qalishining po ensial
o‘choqla idan bi i hisoblanadi. Bolala o asida kasallikning keng a qalishi, ashxis
qo‘yishning kechikishi a sama ali p o ilak ika cho ala i ye ishmo chiligi mazku
adqiqo ning dolza bligini oshi adi.
Dunyo miqyosida exinokokkoz Jahon sog‘liqni saqlash ashkilo i (JSST)
omonidan o‘ a xa li pa azi a kasallikla qa o iga ki i ilgan. Tadqiqo la shuni
ko‘ sa adiki, ha yili dunyo bo‘ylab bi necha million kishi exinokokkoz bilan
kasallanish xa iga duch keladi, ayniqsa, e e ina iya a sani a iya nazo a i zai
bo‘lgan hududla da. Budke e al. (2017) adqiqo iga ko‘ a, exinokokkoz dunyo
bo‘ylab ha yili 1 millia d dolla ga yaqin iq isodiy za a ye kazadi.
Exinokokkozning e iologik omilla i a pa ogenezi: Exinokokkozning e iologik
omili Echinococcus jinsiga mansub asmasimon gijjala di . Ushbu pa azi ning
hayo sikli ikki mezbonni o‘z ichiga oladi:
Asosiy xo‘jayinla – yo oyi yoki uy i la i bo‘lib, ula ning ichakla ida
pa azi jinsiy ye uk shaklga ye adi a uxumla aj a adi.
O aliq xo‘jayinla – qo‘yla , sigi la , uyala a odamla bo‘lib, ula uxum
bilan kon amina siyalangan oziq-o qa yoki su o qali in eksiyalanadi.
Kasallikning pa ogenezi mu akkab bo‘lib, uxumla ning o aliq xo‘jayin
o ganizmida la a shaklga o‘ ishi na ijasida gida ik kis ala hosil bo‘ladi. Kis aning
o‘sishi u li o ganla ga mexanik bosim o‘ kazishi, alle gik a yallig‘lanish
eaksiyala iga sabab bo‘lishi mumkin.
Exinokokkozning global epidemiologiyasi: So‘nggi adqiqo la shuni ko‘ sa adiki,
exinokokkoz dunyoning ba cha min aqala ida uch aydi, lekin eng yuqo i
“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING O‘ZIGA XOS KECHISHI”
121
“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING
O‘ZIGA XOS KECHISHI”
TERMIZ
-
2025
kasallanish ko‘ sa kichla i Ma kaziy Osiyo, Janubiy Ame ika, A ika a Yaqin
Sha qda qayd e ilgan. C aig e al. (2019) a To ge son (2020) adqiqo la iga ko‘ a,
exinokokkoz o‘lim da ajasi yuqo i bo‘lgan pa azi a kasallikla dan bi i bo‘lib,
ay im holla da ope a i a alashu alab qiladi.
Dunyo miqyosida eng yuqo i kasallanish da ajasi kuza ilgan da la la :
Xi oy – yiliga 50 000 dan o iq yangi hola la qayd e iladi.
Ma kaziy Osiyo da la la i (Qozog‘is on, Qi g‘izis on, Tojikis on,
O‘zbekis on) – aholining 5-7% i pa azi ning yashi in ashu chisi bo‘lishi
mumkin.
Janubiy Ame ika (A gen ina, Pe u, Chili) – e e ina iya nazo a i ye a li
emasligi sababli yuqo i a qalish.
Su xonda yo iloya ida exinokokkozning yuqo i a qalishi gigiyena a e e ina iya
nazo a ining sus ligi, i la ning ko‘p bo‘lishi a cho achilikning keng
i ojlanganligi bilan bog‘liq.
Kasallikning klinik a psixosoma ik a’si i:Exinokokkoz bilan kasallangan
bemo la na aqa jismoniy noqulaylikla ni boshdan kechi adi, balki kasallik uzoq
mudda li bo‘lgani uchun uhiy bosim a dep essiyaga ham sabab bo‘lishi mumkin.
Tadqiqo la shuni ko‘ sa adiki, og‘i holla da gida ik kis ala yu ak a miya kabi
hayo iy muhim o ganla ni shikas lab, o‘limga olib kelishi mumkin.
Exinokokkozning ij imoiy a iq isodiy oqiba la i: Exinokokkoz aqa gina sog‘liq
uchun xa ug‘di may, balki iq isodiy jiha dan za a ga sabab bo‘ladi. JSST (2019)
ma’lumo la iga ko‘ a, exinokokkoz bilan kasallangan bemo la ha yili ish
qobiliya ining 30-40% ini yo‘qo adi, bu esa mamlaka la iq isodiyo iga jiddiy za a
ye kazadi.
Xalqa o s a egiyala
Islandiya a Yangi Zelandiya – exinokokkozning bu unlay yo‘q qilingan
da la la i.
Xi oy a Janubiy Ame ika da la la i – doimiy p o ilak ik adbi la a
moni o ing das u la i o qali kasallanish da ajasi sezila li da ajada kamaygan.
O‘zbekis on a Ma kaziy Osiyo – ba qa o epidemiologik moni o ing a
e e ina iya cho ala ini kuchay i ish za u .
Xulosa: Exinokokkoz jahon sog‘liqni saqlash izimi oldida jiddiy epidemiologik
muammo bo‘lib qolmoqda. Mu axassisla ning ik iga ko‘ a, bu kasallik global
miqyosda hali ham nazo a os iga olinmagan a jiddiy xa ug‘di adi. P o ilak ika
cho a- adbi la i ye a licha kuchay i ilmasa, exinokokkoz insoniya uchun da omiy
xa ug‘di ishda da om e adi. Su xonda yo iloya ida kasallanish
“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING O‘ZIGA XOS KECHISHI”
122
“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING
O‘ZIGA XOS KECHISHI”
TERMIZ
-
2025
ko‘ sa kichla ini kamay i ish uchun xalqa o aj ibala dan oydalangan holda
p o ilak ik cho a- adbi la ni akomillash i ish muhim ahamiya kasb e adi.
