“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING O‘ZIGA XOS KECHISHI”
126
“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING
O‘ZIGA XOS KECHISHI”
TERMIZ
-
2025
GIJJA KASALLIKLARNING TARQALGANLIGI VA
PROFILAKTIKASINI TAKOMILLASHTIRISH
Rasulo a K.M., Toshpo‘la o A.Y., Rasulo Sh.M., Muxiddino a G.А.
Toshken da la ibbiyo uni e si e i Te miz iliali Mik obiologiya, jamoa
saloma ligi, gigiyena a menejmen ka ed asi
Gimenolepidoz ye yuzida keng a qalgan kasallik bo‘lib, ko‘p oq yosh bolala
kasallanadi. Bugungi kunga kelib bu kasallik ha xil iqlim sha oi ga ega
xududla da ham qayd e ilmoqda. Gimenolepidozning asosiy manbasi kasallangan
odam, uning najasi o qali esa ashqi muhi ning ob’ek la i qo‘zg‘a u chi uxumla i
bilan za a lanadi.
Gimenolepidoz bilan za a lanish kon ak yo‘li o qali qo‘zg‘a u chi uxumla i
bilan i loslangan ashqi muxi ob’ek la i hamda oziq-o qa maxsulo la i asosiy
yuqish omili bo‘lib hisoblanadi. Ma’lum da ajada yuqish omili yashash sha oi ini
mik oiqlimiga ham bog‘liq. Bolala ning za a lanishi bolala bog‘chasi a bolala
uyida ko‘pincha kuza iladi. Aniqlanishicha, gimenolepidoz ko‘pincha qishloq
aholisining bolala i o asida uch aydi.
P o ilak ik cho a adbi la . Qo‘zg‘a u chi uxumla i a qalishning boshlang‘ich
manbasi si a ida kasallangan odam ashqi muxi ga aj a gan najasi hisoblanadi.
Shuning uchun ham pakana gijja uxumla ini og‘iz bo‘shlig‘iga ushishiga yo‘l
qo‘ymaslik, kasallik a qalishini oldini olishdagi ka a p o ilak ik cho a adbi
bo‘lib hisoblanadi.
Aholini sani a gigienik ushunchasini oshi ish, u mush madaniya ini yaxshilash,
shaxsiy gigiena qoidala ga ug‘ i amal qilishini nazo a qilish gimenolepidozni
oldini olishdagi cho a- adbi la izimi bo‘lib hisoblanadi.
Bolala da e a yoshdan sani a -gigienik o‘qu ini a biyalash. Uyinchoqla bilan
uynagandan so‘ng, xoja idan so‘ng hamda o qa dan oldin qo‘lla ni so unlab
yu ishini nazo qilish. Bolala jamoasi o asida ozalikka jiddiy ioya qilish lozim.
Xonala ni nam la ala bilan a ish, ozalash ishla ini yakunida la ala ni qayna ish
yo‘li bilan za a sizlan i ish lozim. Oziq-o qa maxsulo la i bilan ishlo chi
xodimla ni, a biyachila ini hamda bolala ni gimenolepidozga ekshi ish a
pakana gijja uxumla i aniqlanganla o asida esa degelmin iza siya o‘ kazish.
Kasallanganla ning oila a’zola ini ham da olashni nazo a qilish.
Yuqish manbasi. Gimenolepidozning asosiy manbasi kasallangan inson. U asosiy
hamda o aliq xo‘jayni bo‘lib hisoblanadi. Kasallikni yuq i ib olgan inson 20-22
kundan boshlab ashqi muxi ga najas o qali qo‘zg‘a u chi uxumla ini aj a ib
“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING O‘ZIGA XOS KECHISHI”
127
“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING
O‘ZIGA XOS KECHISHI”
TERMIZ
-
2025
a o dagila uchun ha li bo‘lib hisoblanadi. Kasallikning da omiyligi
au oin aziya ja ayoniga bog‘liq.
Respublikada gelmin ozla bo‘yicha epidemiologik aziya ni ba qa o deb
bo‘lmaydi. Rasmiy axbo o la ga qa aganda, 2020 yilda espublikada 7649651 kishi
gelmin ozla ga ekshi ilgan bo‘lib, shula dan 264807 (3,5%) na a i gelmin ozla
bilan kasallanganla . Shuningdek exinokokkoz kasalligi 5,7% ni (nisbiy
ko‘ sa kichla da) ashkil e di.
Respublikaning og‘li a og‘ oldi min aqala ida aska idoz a ixo se alyoz
o‘choqla i uch aydi. Xo azm iloya i enia inxozning a ixiy o‘chog‘i bo‘lib
hisoblanadi. Exinokokkoz espublikaning Qashqada yo, Sama qand, Su xonda yo,
Si da yo a Fa g‘ona iloya la ida aqa spo adik ko‘ inishda aniqlanadi.
Respublikada enia inxoz xas aligining ko‘plab o‘choqla i ma jud. Shu bilan bi ga
O‘zbekis onda muloqo yo‘li bilan a qaladigan en e obioz (212096 na a ) a
gimenolepidoz (45944) bemo la i ko‘plab uch amoqda a ula espublikaning
ba cha hududla ida keng a qalgan. Gimenolepidoz bemo la ining aksa iya i
Namangan (14324 na a ) a Fa g‘ona (11241 na a ) iloya la ida aniqlangan.
O‘zbekis on Respublikasida gelmin ozla bo‘yicha noxush epidemiologik aziya
ma judligi 2020 yilda ashqi muhi manbala ini ( up oq, ochiq su ha zala i,
ichimlik a oqo a su la ) hamda sabza o a me ala sinamala ini sani a iya-
gelmin ologik ekshi ish na ijala i asosida yana bi bo asdiqlandi. Tahlil
e ilayo gan da ichida espublika miqyosida gelmin ozla ga ekshi u la ning
umumiy soni 29159 ani ashkil e ib, ula dan 405 (1,3%) asi musba na ija be gan.
Bu o‘ inda eng yuqo i ko‘ sa kichla Si da yo (3,3%), Toshken iloya i (3,5%) a
Fa g‘ona (4,4%) iloya la ida qayd e ilgan. Toshken shah ida esa ushbu
ko‘ sa kich 0,2% ni ashkil e ganligini a’kidlab o‘ moq lozim. Ayni pay da ochiq
su ha zala idan olingan sinamala bo‘yicha musba na ijala Toshken iloya i
(3,3%), Qashqada yo (0,4%) iloya la ida a Toshken shah ida (1,0%) aniqlangan
( espublika bo‘yicha ushbu ko‘ sa kich 0,5% ni ashkil e adi). Oqo a su la
bo‘yicha esa eng yuqo i musba ko‘ sa kichla Toshken iloya i (2,6%), Fa g‘ona
(2,5%), Namangan (2,1%) iloya la ida a Qo aqalpog‘is on Respublikasida
(2,1%) aniqlandi.
Gelmin ozla ning u la i bo‘yicha kasallanish ko‘ sa kichla i ahlil e ilganda
quyidagila ma’lum bo‘ldi. 2018 yilda aska idozla bilan kasallangan 63 na a
bemo la aniqlangan bo‘lib, ula dan 49 (77,7%) na a i bolala di . Za a lanish
indeksi ka ala da ham, bolala da ham 0,01% ni ashkil e ib, kasallanish
ko‘ sa kichla i 2022 yilda ham 2018 yildagidek da ajada saqlanib qolgan. Tahlil
e ilayo gan yilla da Toshken shah ida gimenolepidoz a en e obioz bilan
kasallanish ko‘ sa kichla i bolala da ka ala dan a q qilib yuqo iligicha qolgan.
Masalan, gimenolepidoz bilan 2018 yilda 161 kishi kasallangan bo‘lsa, ula dan
132 (81,0%) na a i bolala bo‘lgan. 2022 yilda esa 142 na a kasallanganla dan
127 (89,4%) na a i bolala ekanligi ma’lum bo‘ldi. 2018 yilda en e obioz bilan
“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING O‘ZIGA XOS KECHISHI”
128
“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING
O‘ZIGA XOS KECHISHI”
TERMIZ
-
2025
jami kasallanganla ning 96,0% ini a 2022 yilda 95,7 % ini bolala ashkil e gan.
Shu bilan bi ga enia inxoz (84,2% a 69,0% egishlicha) hamda exinokokkoz
(91,3% a 81,2%) bilan kasallanish ko‘ sa kichla i ka ala da yuqo i ekanligini
a’kidlab o‘ ish ke ak. Kel i ilgan aqamla shundan dalola be adiki, Toshken
shah i sha oi ida asosan muloqo yo‘li bilan yuqadigan gelmin ozla
(gimenolepidoz a en e obioz) ko‘p oq uch a ekan. So‘ng a gelmin ozla ga
mansub aska idoz a biogelmin ozla hisoblanmish, enia inxoz a exinokokkozla
qayd e iladi.
Kasallangan bolala ning uyushganligini o‘ ganish quyidagi na ijala ni ko‘ sa di.
Aska idoz bilan kasallangan bemo bolaning 31,0% uyushgan, 69,0% esa
uyushmagan ekanligi ma’lum bo‘ldi. Gimenolepidoz a en e obiozga nisba an
quyidagi ma’lumo la olindi: 64,0% a 36,0%, hamda 76,0% a 24,0% egishlicha.
Olingan aqamla shuni ko‘ sa adiki, aska idoz bilan ko‘p oq uyushmagan,
gimenolepidoz a en e obioz bilan esa uyushgan bolala kasallana ekan.
Aska idoz bilan uyushmagan bolala ning (3 yoshdan 7 yoshgacha) ko‘p oq
kasallanishiga ula ning za a langan up oqli maydonla a dalala da o‘ynashi
sabab bo‘lishi mumkin.
Gelmin ozla ga qa shi mu a aqiya li p o ilak ik adbi la ni amalga oshi ishda
aholining madaniya i a u mush da ajasini yanada oshi ish ka a ahamiya ga ega.
Bu maqsadga e ishish uchun quyidagi azi ala ni baja ish za u bo‘ladi. Aholining
u li qa lamla i a ayniqsa bolala o‘ asida sani a iya- a g‘ibo adbi la ini
kuchay i ish. P o ilak ik adbi la ni doimiy a ishda amalga oshi ish uchun keng
jamoa chilik a mahalla aolla ini jalb e ish.
Shaxsiy gigiena adbi la iga qa iy ioya qilish. Pa azi ologiya sohasi bo‘yicha
shi oko la , o‘ a a kichik ibbiyo xodimla ining malakasini doimiy a ishda
oshi ib bo ish. Rejali omma iy ekshi u la da gelmin ozla bilan kasallangan
bemo la ni aol aniqlash a ula ni da olash. In aziya a qalishida asosiy ol
o‘ynaydigan aholi gu uhla i o asida bemo la ni aniqlash. Bemo la ni da olash
ja ayonida ashqi muhi ni ula ning najasi a boshqa biologik aj a mala i bilan
za a lanishiga yo‘l qo‘ymaslik. Doimiy a ishda gelmin ozla ning yuqish
ma sumini, gelmin ozla ning ko‘plab nobud bo‘ladigan mudda la ini aniqlash.
Aholini kanaliza siya a oza ichimlik su i izimi bilan a’minlash ko‘ sa kichla ini
yanada oshi ish. Jamoa ashkilo la i, bog‘la , sayilgohla , hiyobonla sani a iya
gigiena alabla iga ja ob be adigan hoja xonala qu ish, ha bi ho lida axla
qu ila ini o‘ na ish a ula ni doimiy a ishda ozalashga, chiqindila ni aq ida olib
ke ilishiga e ishish. Hoja xonala da o‘ indiqla , de o la a polla ni najas
qoldiqla idan doimiy a ishda ozalash. Kanaliza siya bo‘lmagan hoja xonala da
o‘ ala , polla a o‘ indiqla ni za a sizlan i ish.
“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING O‘ZIGA XOS KECHISHI”
129
“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING
O‘ZIGA XOS KECHISHI”
TERMIZ
-
2025
Me ala a sabza o la ni ozalab yu ish. Umumiy o qa lanish ko xonala i a
ula da xizma qilu chi xodimla us idan doimiy a ishda ibbiy – sani a iya
nazo a ini amalga oshi ish.
