SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
91
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17686262
TIBBIY TA’LIMDA BIOEKOLOGIYA FANINING O‘QITISHNING
NAZARIY ASOSLARI VA UMUMIY TENDENSIYALARI
Salimo Nosi jon Inomjon o‘g‘li
Fa g‘ona jamoa saloma ligi ibbiyo ins i u i a qiqo chisi.
E-mail add ess: salimo nosi [email protected]
ANNOTATSIYA
Mazku maqolada ibbiy a’lim izimida bioekologiya anining o‘qi ilish naza iy
asosla i a ula ning zamona iy pedagogik endensiyala i ilmiy jiha dan ahlil
qilingan. Inson saloma ligi a ekologik muhi o‘ asidagi uz iy bog‘liqlikni inoba ga
olgan holda, bioekologiyani o‘qi ishning inno a sion me odla i, in e aol
exnologiyala a in eg a i yondashu la ning sama ado ligi yo i ilgan. Tadqiqo
da omida ibbiy a’limda bioekologiyani o‘qi ishning ilmiy-didak ik modeli ishlab
chiqilib, uning ibbiy kad la ayyo lashdagi ahamiya i asoslab be ilgan. Shuningdek,
ekologik kompe ensiyani shakllan i ish, p o ilak ik ibbiyo a sog‘lom u mush
madaniya ini i ojlan i ishda bioekologiyaning o‘ ni aniqlangan.
Kali so‘zla : Bioekologiya, ibbiy a’lim, ekologik kompe ensiya, muammoli
a’lim me odi, STEAM- a’lim, inno a sion pedagogika, in e aol me odla , ekologik
xa sizlik, bios e a ba qa o ligi, klinik a akku , in eg a i yondashu , i ual
labo a o iyala , GIS exnologiyala i, ibbiy p o ilak ika, saloma lik ekologiyasi.
Ki ish
Bugungi globallashu ja ayonida ekologik xa sizlik, bios e a ba qa o ligi a
inson saloma ligi o‘ asidagi o‘za o bog‘liqlik obo a kuchayib bo moqda. Tibbiyo
sohasi na aqa kasallikla ni da olash, balki ekologik omilla ning sog‘liq uchun xa ini
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
92
baholash a oldini olish bo‘yicha chuqu bilimga ega kad la ni ayyo lashni alab
e moqda. Shu nuq ai naza dan, bioekologiya anining ibbiy a’lim izimida o‘z o‘ niga
ega bo‘lishi, uning naza iy-me odologik asosla ini chuqu o‘ ganish muhim ahamiya
kasb e adi. Bioekologiya – biologiya a ekologiya anla ining in eg a siyasiga
ayangan holda i ik o ganizmla , muhi a saloma likning o‘za o a’si ini o‘ ganu chi
soha bo‘lib, u ibbiy a’limda ekologik xa la , bio exnologiyala a ibbiy p o ilak ika
masalala ini ilmiy yondashu asosida shakllan i adi.
Zamona iy ibbiy a’lim izimida bioekologiya ani inson saloma ligi a a o -
muhi o‘ asidagi mu akkab o‘za o bog‘liqlikla ni o‘ ganishda muhim ahamiya kasb
e adi. Global ekologik muammola , exnogen omilla , biologik xilma-xillikning
kamayishi a iqlim o‘zga ishi inson sog‘lig‘iga be osi a a’si ko‘ sa moqda. Shu bois,
ibbiy yo‘nalishdagi oliy a’lim muassasala ida bioekologiyani o‘qi ishning naza iy
asosla ini akomillash i ish a inno a sion pedagogik exnologiyala ni qo‘llash
za u a i o ib bo moqda. Maqolaning maqsadi — ibbiy a’limda bioekologiyani
o‘qi ishning naza iy asosla ini ahlil qilish, zamona iy endensiyala ni aniqlash a
ula ning amaliy ahamiya ini ko‘ sa ishdi .
Ushbu adqiqo da quyidagi me odla qo‘llanildi: Kompe ensiyaga asoslangan
a’lim, STEAM-model (Science, Technology, Enginee ing, A s, Ma hema ics),
Muammoli a’lim me odi, Vi ual labo a o iyala a GIS exnologiyala i.
Tibbiy a’lim ja ayonida bioekologiyani o‘qi ishda quyidagi me odla sama ali
hisoblanadi:
1. Muammoli a’lim me odi — bu o‘qu ja ayonida o‘qi u chi omonidan a aylab
ya a ilgan muammoli aziya asosida alabaning mus aqil ik lashi, analiz-sin ez qilish
qobiliya i a ilmiy adqiqo olib bo ish ko‘nikmala ini i ojlan i adigan me oddi . Bu
me odda o‘qu chi ayyo bilimni qabul qilmaydi, balki muammoni hal qilish
ja ayonida yangi bilimla ni o‘zi kash qiladi, izlanadi, sa ol be adi a ilmiy xulosa
chiqa adi. Muammoli a’limning mohiya i shundan ibo a ki, o‘qu ja ayoni muammo
— izlanish — yechim zanji i asosida ashkil qilinadi.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
93
2. STEAM-model (Science, Technology, Enginee ing, A s, Ma hema ics) — bu
a’limning in eg a i (o‘za o bog‘langan) yondashu i bo‘lib, ilm- an (S), exnologiya
(T), muhandislik (E), san’a (A) a ma ema ika (M) anla ini yagona izimda
bi lash i adi. Ushbu modelning asosiy maqsadi — o‘qu chila da k ea i ik lash,
inno a sion yechimla opish, muammoga kompleks yondashish, amaliy ko‘nikmala
a exnik kompe ensiyala ni i ojlan i ishdi . STEAM- a’lim ja ayoni naza iy bilimni
eal hayo dagi loyihala , aj ibala , dizayn, modellash i ish a ijodiy aoliya bilan
bog‘lab o‘ ga adi. Na ijada alabala da anqidiy ik lash, ijodko lik, ja ayonla ni ahlil
qilish, exnologik sa odxonlik a in e disiplina yondashu shakllanadi.
Tibbiy a’lim ja ayonida Muammoli a’lim me odi hamda STEAM-modelni
qo‘llash o‘qu chila da na aqa naza iy bilimla ni, balki amaliy ko‘nikmala ni,
inno a sion ik lashni a klinik muammola ni hal qilish kompe ensiyala ini sezila li
da ajada i ojlan i adi. Quyida ushbu ikki me od asosida o‘qi ishning asosiy na ijala i
kel i iladi.
1. Bilimla ning chuqu a mus ahkam o‘zlash i ilishi. Muammoli a’lim
me odining na ijasi, alabala bilimni ayyo shaklda emas, balki muammoni hal qilish
ja ayonida egallaydi. Ma zu mohiya ini chuqu anglaydi, sabab–na ija bog‘lanishla ini
mus aqil opadi. STEAM-model na ijasi, biologik, exnologik a ma ema ik bilimla
in eg a siyalashgani sababli bilimla izimli shakllanadi. Naza iy bilimla eal
loyihala da qo‘llangani bois o‘zlash i ish sama ado ligi oshadi.
2. Klinik a akku a ibbiy ik lashning i ojlanishi. Talabala muammoni klinik
hola si a ida ko‘ a oladi, “belgi– ahlil– a az–yechim” man iqiy zanji i shakllanadi,
klinik qa o qabul qilish ezligi a aniqligi o adi.
3. Mus aqil izlanish a adqiqo ko‘nikmala ining i ojlanishi. Muammoli
a’limda, alaba ilmiy a az qo‘yadi, analiz-sin ez qiladi, xulosa chiqa adi a adqiqo
me odla i (kuza ish, ekspe imen , s a is ik ahlil)ni qo‘llay boshlaydi. STEAM
yondashu ida, i ual labo a o iyala , 3D-modella , s a is ik das u la o qali ilmiy
izlanishla ni amalda baja adi.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
94
4. K i ikal ( anqidiy) ik lashning kuchayishi. O‘qu chi be ilgan axbo o ni ahlil
qiladi, ak a ik ni aj a adi, mu akkab ibbiy muammoga u li yondashu la ni
solish i a oladi, klinik a ekologik xa la ni baholashda dalilla ga asoslanadi a
inno a sion ik lash a k ea i yondashu ning shakllanishi o ib bo adi.
STEAM-model asosida. Talabala dizayn ik lash (Design Thinking) asosida
yangi ibbiy g‘oyala ishlab chiqadi, bio ibbiy exnologiyala , mobil ilo ala ,
diagnos ik modella ya a ishda ish i ok e adi.
Muammoli a’limda, Ha bi yechim o‘ziga xos k ea i a akku ni alab qiladi.
Talaba nooda iy a sama ali yechimla ni akli qilishi uchun ag‘ba lan i iladi.
5. Amaliy a labo a o iya ko‘nikmala ining i ojlanishi na ijasida, simulya o la ,
3D-p in ing, i ual mik oskopiya, diagnos ika modella i bilan ishlash ko‘nikmala i
shakllanadi. Tibbiy uskunala bilan ishlash, biomoni o ing, ma’lumo la ahlili
ko‘nikmala i mus ahkamlanadi.
6. Real hayo ga yaqin o‘qi ish na ijasida kasbiy kompe ensiyala ning
shakllanishi:
1. Klinik kompe ensiya
2. Tibbiy- exnologik kompe ensiya
3. Bios a is ik bilim a ahlil ko‘nikmasi
4. Ekologik a bioekologik ahlil kompe ensiyasi
5. Inno a sion ik lash kompe ensiyasi
6. Kompyu e a aqamli exnologiyala kompe ensiyasi
7. Kommunika i kompe ensiya
Bu esa alabaning amaliyo ga ayyo , moslashu chan, aqoba ba dosh kad bo‘lib
ye ishishiga sabab bo‘ladi.
Xulosa: Bioekologiya anini ibbiy a’lim izimida sama ali o‘qi ish inson
saloma ligini saqlash, ekologik xa sizlikni a’minlash a p o ilak ik ibbiyo
amoyilla ini mus ahkamlashda muhim ol o‘ynaydi. O‘qi ish ja ayonida inno a sion
yondashu la dan oydalanish — alabala da ekologik mas’uliya , sog‘lom u mush
madaniya i a ilmiy dunyoqa ashni shakllan i adi. Kelgusida bioekologiya anini
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
95
ibbiy a’lim das u la iga chuqu oq in eg a siya qilish, a’lim s anda la ini ekologik
komponen la bilan boyi ish a siya e iladi.
Muammoli a’lim me odi a STEAM-modelni ibbiy a’lim ja ayonida qo‘llash
na ijasida alabala :
1 mus aqil ik laydigan,
2 izlanadigan,
3 k ea i a inno a sion yondasha oladigan,
4 klinik aziya la da ez a o‘g‘ i qa o qabul qiladigan,
5 ilg‘o exnologiyala ni qo‘llay oladigan,
6 jamoada aol ishlaydigan,
7 aqoba ba dosh a zamona iy kasbiy kompe ensiyala ga ega mu axassis si a ida
shakllanadila .
Na ijada alaba zamona iy aqoba ba dosh, ilmiy ik laydigan a ibbiy
amaliyo ga ayyo mu axassis si a ida shakllanadi.
ADABIYOTLAR
1. Ka imo B. a boshq. (2022). Tibbiy a’limda ekologik kompe ensiyani
i ojlan i ish asosla i. — Toshken : TTA nash iyo i.
2. Rasulo A. (2021). Bioekologiya a inson saloma ligi: o‘qi ishning zamona iy
yondashu la i. — Sama qand da la ibbiyo uni e si e i ju nali.
3. WHO (2023). En i onmen al heal h in medical educa ion. Wo ld Heal h
O ganiza ion Publica ion.
4. To‘x aye a D. (2020). Ekologik madaniya a ibbiy a’lim in eg a siyasi. —
“Pedagogika a inno a siya” ju nali.
5. Naza o M. (2024). STEAM exnologiyala asosida bioekologiyani o‘qi ish
me odikasi. — O‘zbekis on oliy a’limi ju nali.
6. Uni ed Na ions En i onmen P og amme (2023). Global En i onmen al
Ou look Repo .
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
96
7. Mi zaye a L. (2021). Inson ekologiyasi a ibbiyo anla i in eg a siyasi. —
Toshken da la pedagogika uni e si e i.
8. Wo ld Heal h O ganiza ion (2022). Clima e Change and Heal h Educa ion
F amewo k.
9. Omono N. (2019). Tibbiy a’limda ekologik ik lashni shakllan i ish. —
“Biologiya a’limi” ilmiy ju nali.
10. Salimo . N (2025) Mode n Didac ic Technologies Fo De eloping Ecological
Compe ence O Medical S uden s And Thei Ad an ages/ Men al enligh enmen
scien i ic – me hodological jou nal/ h ps://doi.o g/10.37547/mesmj-V6-I4-21
