648
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
DALILLAR VA ISBOT QILINISHI LOZIM BO‘LGAN HOLATLAR
Naza o Raxim Tosh emi o ich
Te miz da la uni e si e i «Jinoya huquqi a uqa olik p o sessi»
ka ed asi oʻqi u chisi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17687899
Anno a siya. Ushbu maqolada jinoya p o sessida dalilla ushunchasi, ula ning huquqiy
manbala i hamda isbo lash ja ayonining mazmuni O‘zbekis on Respublikasi Jinoya -p o sessual
kodeksi no mala i asosida ahlil qilinadi. Xususan, dalilla ning yig‘ilishi a baholanishi a ibi,
isbo majbu iya i, shuningdek jinoya ishida aniqlanishi sha bo‘lgan hola la mazmun-mohiya i
yo i iladi.
Kali so‘zla : dalilla , isbo qilish, jinoya p o sessi, haqiqa ni aniqlash su ish i u e go .
Аннотация. Ушбу мақолада жиноят процессида далиллар тушунчаси, уларнинг
ҳуқуқий манбалари ҳамда исботлаш жараёнининг мазмуни Ўзбекистон Республикаси
Жиноят-процессуал кодекси нормалари асосида таҳлил қилинади. Хусусан, далилларнинг
йиғилиши ва баҳоланиши тартиби, исбот мажбурияти, шунингдек жиноят ишида
аниқланиши шарт бўлган ҳолатлар мазмун-моҳияти ёритилади.
Калит сўзлар: далиллар, исбот қилиш, жиноят процесси, ҳақиқатни аниқлаш
суриштирув тергов.
Abs ac . This a icle analyzes he concep o e idence in c iminal p oceedings, i s legal
sou ces and he con en o he p oo p ocess based on he no ms o he C iminal P ocedu e Code
o he Republic o Uzbekis an. In pa icula , he p ocedu e o collec ing and e alua ing
e idence, he bu den o p oo , as well as he essence o he ci cums ances ha mus be
es ablished in a c iminal case a e highligh ed.
Keywo ds: e idence, p oo , c iminal p oceedings, u h- inding, inqui y, in es iga ion.
KIRISH
Jinoya p o sessual huquqi jinoya ishla ini hal qilishda haqiqa ni aniqlashni maqsad qilib
qo‘yadi. Haqiqa ga e ishish esa dalilla izimi, ula ning ahlili a isbo lash ja ayoni o qali
a’minlanadi. O‘zbekis on Respublikasi Jinoya -p o sessual kodeksi dalilla ni yig‘ish, ekshi ish
a baholashning qa ’iy a ibini belgilagan bo‘lib, bu adola li sud qa o ining asosiy ka ola idi .
Jinoya p o sessida ha bi hola ning qonuniy a ishda isbo lanishi shaxsning huquq a
e kinlikla ini a’minlashga, aybsizlik p ezumpsiyasini himoya qilishga ham xizma qiladi. Shu
bois dalilla a isbo qilinishi lozim bo‘lgan hola la ins i u ini chuqu o‘ ganish jinoya
p o sessining ilmiy hamda amaliy jiha la i uchun dolza b masaladi . Dalilla bu ak la
o‘g‘ isidagi ma’lumo la , isbo lash p edme iga ki u chi ak la esa dalil hisoblanmaydi. Inson
ongida p edme la , na sala emas, balki ula ning manza ala i, ushunchala i a ula o‘g‘ isidagi
ma’lumo la ma jud bo‘ladi. Haqiqiy ma’lumo la bu qonuniy manbala dan olingan ak la
o‘g‘ isidagi ma’lumo la . Jinoya -p o sessual qonunchilikda esa ak la o‘g‘ isidagi
ma’lumo la haqiqiy ma’lumo la deb yu i iladi. Isbo lash esa p o sessual aoliya bo‘lib, unda
sud, e go a boshqa p o sessual subyek la dalilla ni o‘plash, ekshi ish, mus ahkamlash a
baholash yo‘li bilan haqiqa ni aniqlashga ha aka qiladi. Isbo lash p edme i deganda, ha bi
jinoya ishida aniqlanishi lozim bo‘lgan a huquqiy jiha dan muhim bo‘lgan hola la ushuniladi.
Ichki Ishla Vazi ligining huquqiy ma e ialla ida isbo lash p edme iga quyidagila ki ishi
ay iladi: jinoya obyek i, jinoya sodi e ilgan aq i a joyi, sababla i, ayblanu chining shaxsiy
xususiya la i a boshqa muhim hola la .
649
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Dalilla ni ula ning manbasiga qa ab das labki a hosila dalilla ga aj a ish mumkin. Bu
asni da e go chi yoki sudning ma’lumo la ni bi inchi manbadan olganligi yoki boshqa
osi achila o qali olganligi muhim hisoblanadi. Das labki dalilla ma’lumo bi inchi manbadan
o‘g‘ idan- o‘g‘ i olingan dalilla hisoblanadi. Masalan, asl hujja la , shaxsiy kuza u la , qo‘l
izla i, gu ohla ning be osi a ko‘ sa mala i. Ekspe xulosasi ham das labki dalil si a ida qabul
qilinadi. Bu dalilla hodisaning yuz be ishi haqida bi inchi qo‘l ma’lumo la ni be adi. Hosila
dalilla ma’lumo bi inchi manbadan emas, balki osi achila o qali olingan dalilla di . Masalan,
jinoya haqidagi xaba ni uchinchi shaxsdan eshi gan gu ohning ko‘ sa mala i hosila dalil si a ida
qa aladi. Hosila dalilla ning shakllanishida o aliq bog‘lanish ma jud bo‘ladi.
Hosila dalil misolida hodisaga bi inchi shaxs gu oh bo‘lib, keyinchalik bu ma’lumo
boshqa shaxsga ye kazilgan bo‘lsa, a ushbu ikkinchi shaxs gu oh si a ida ko‘ sa ma be sa, bu
hosila dalil hisoblanadi. Shu sababli, o aliq manbala dan olingan ma’lumo la da asl manbaning
aniqligi a so‘ oq qilinishi muhimdi , chunki hodisaning bi lamchi gu ohi eng o‘liq a ishonchli
ma’lumo be a oladi. Shuningdek, hujja la ning nusxala i ham hosila dalil si a ida qa aladi. Bu
hola da hujja ning asl nusxasi boshlang‘ich manba, nusxasini olgan a asdiqlagan shaxs esa
ikkilamchi manba hisoblanadi. O aliq manbala ko‘p bo‘lsa, dalilning o‘zga ishi yoki buzilishi
eh imoli ham oshadi, shuning uchun ha doim boshlang‘ich manbaga qay ish a uning so‘ o i
amalga oshi ilishi lozim.
1
O‘zbekis on Respublikasining “Dalilla maqbulligiga oid jinoya -p o sessual qonuni
no mala ini qoʻllashning ay im masalala i oʻgʻ isida” 2018-yil 24-a gus dagi Oliy sud
plenumida a’kidlanadiki, dalil “maqbullik” amoyiliga ioya qilinmaganda, ya’ni jinoya -
p o sessual qonunda belgilangan a ib a qoidala ga mos kelmasa, bunday dalil “nomaqbul”
hisoblanadi a sud amalda undan oydalanmasligi lozim. Maqbullik uchun quyidagi asosiy
sha la ko‘ sa ilgan: dalilni olgan sub’yek (masalan, e go chi, su ish i u chi, p oku o yoki
sud) qonuniy akola ga ega bo‘lishi; dalil aqa qonunda naza da u ilgan manbala dan olinishi;
p o sessual ha aka la jinoya -p o sessual qonun alabla iga ioya qilgan holda o‘ kazilishi; a
p o sessual ha aka la a ula ning na ijala ining asmiy hujja la da oʻliq qayd e ilishi. Plenum
qa o ida ay ilishicha, aga p o sessual ha aka la da omida qonun buzilgan bo‘lsa, bunday
dalilla “nomaqbul” deb opiladi.
Nomaqbul dalilla dan Jinoya -p o sessual kodeksining 82–84-moddala ida naza da
u ilgan hola la ni isbo lashda oydalanish mumkin emas a ula ni ayblo asosida qo‘llash
aqiqlanadi. Plenum qa o i xususan audiodagi a ideodagi yozu la , hamda o osu a la ni
jinoya ishi ma e ialla iga qoʻshishda eh iyo cho ala ini belgilaydi. Bu u dagi dalilla ni jinoya
ishiga qo‘shishdan oldin, ula ni kim, qachon, qaye da opgani aniq belgilanishi ke ak. Aga
p edme bo‘lsa, uni koʻzdan kechi ish bayonnomasi uzilishi a shundan keyin sud aj imi bilan
ashyo iy dalil si a ida qabul qilinishi za u . Za u a ug‘ilganda ekspe iza ayinlanishi mumkin.
Plenum qa o ida qiynoqqa solish, kuch ishla ish yoki boshqa noinsoniy muomalala
na ijasida olingan ma’lumo la a dalilla ni “nomaqbul” deb opish eh imoli ka a. Ya’ni, aga
e go yoki su ish i u pay ida shaxsga nisba an noqonuniy kuch ishla ish bo‘lsa, bunday dalilla
sudda ishla ilmasligi ke ak, chunki qonun ula ga nisba an qa ’iy cheklo qo‘yadi. Plenum qa o i
aqamli o ma dagi ma’lumo la ga nisba an ham aniq ko‘ sa mala be adi. Masalan, aga aqamli
ma’lumo la mu axassis ish i okisiz olingan bo‘lsa yoki ko‘zdan kechi ilgan bo‘lsa, ula ni
maqbul deb an olish eh imoli kamayadi. Bu, aqamli dalilla ni o‘plash ja ayonida p o sessual
xa ola bo‘lishi a ula ning sudda isbo qu a i muammoga uch ashi mumkinligini oldini olishga
1
Jinoya -p o sessual huquq: Da slik / Yu idik anla dok o i, p o esso M. A. Rajabo a
650
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
xizma qiladi. Plenum sud a e go (shuningdek, su ish i u chi, p oku o ) o ganla iga jinoya -
p o sessual qonunning dalilla ni o‘plash, ekshi ish a baholash bo‘yicha alabla iga qa ’iy ioya
qilish za u ligini esla adi. Ha bi jinoya ishi bo‘yicha sud amalda dalilla ning maqbulligini
pasda ekshi mog‘i, p o sessual ha aka la ja ayonida qonun buzilishla i bo‘lmaganini aniqlashi
ke ak.
Aga qonuniylik alabla iga ioya qilinmasa, shu yo‘l bilan olingan dalilla nomaqbul deb
opilishi a ula dan isbo si a ida oydalanilmasligi ke ak. Plenum qa o ida aybsizlik
p ezumpsiyasiga ya’ni shaxs ayblo asosida sudlanganicha emas, aybdo ligi qonun alabiga
ko‘ a isbo langunga qada aybsiz hisoblanishi alohida u g‘u be ilgan.
2
Bu p insipni a’minlash uchun sud a e go o ganla i isbo lash ja ayonida ha bi dalilni
eh iyo ko lik bilan baholashi a oʻgʻ i p o sessual a ibda ishlashi ke ak. O‘zbekis on
Kons i u siyasida insonning asosiy huquq a e kinlikla ini aqa sud qa o isiz cheklash mumkin
emasligi qa ’iy belgilangan. Shu alabni amalda a’minlash maqsadida jinoya ishla i bo‘yicha
sudga qada bo‘lgan ja ayonda shaxsning e kinligini cheklo chi cho ala ni (qamoqqa olish,
in u o‘ kazish, ele on so‘zlashu la ini inglash a boshqala ) sanksiyalash akola i maxsus
ashkil e ilgan e go sudyala iga opshi ildi. 2024 yilda p eziden omonidan imzolangan
a monda aynan shu azi a belgilangan bo‘lib, 2025 yil 28 yan a dan kuchga ki gan qonun bilan
e go sudyala i jinoya p o sessida mus aqil a ishda o‘z unksiyala ini baja ishga huquqiy asos
ya a ildi. 2025 yil 28 yan a dan kuchga ki gan qonunga ko‘ a, Jinoya p o sessual kodeksi,
Ma’mu iy ja obga lik o‘g‘ isidagi kodeks, Fuqa olik p o sessual kodeksi hamda “P oku a u a
o‘g‘ isida” a “Sudla o‘g‘ isida”gi qonunla ga muhim o‘zga i ishla ki i ildi. Qonunning 28-
moddasi 1-qismidagi 12-xa boshiga yangi akola la qo‘shildi. Endilikda p oku o , in u
o‘ kazish, ele on a boshqa aloqa osi ala i o qali so‘zlashu la ni inglash yoki ula dagi
ma’lumo la ni olish, mol-mulkni xa lash kabi ha aka la bo‘yicha sudga il imosnoma ki i ish
yoki e go chi su ish i u chining il imosnomasiga ozilik be ish huquqiga ega bo‘ldi.
3
JPKning
29-moddasidagi sud akola la i kengay i ildi. Shuningdek, kodeks yangi 311-moddasi bilan
o‘ldi ilib, e go sudyala ining konk e akola la i belgilab qo‘yildi. Te go sudyasi yakka
a ibda ish yu i ib, sudga qada bosqichda shaxsning huquqla i a e kinlikla i us idan sud
nazo a ini amalga oshi adi. Uning akola la iga quyidagila ki adi: qamoqqa olish yoki uy
qamog‘i cho ala ini qo‘llash, ushbu eh iyo cho ala ining mudda ini uzay i ish, ushlab u ish
mudda ini 48 soa ga uzay i ish, paspo yoki ha aka lanish hujja ining amal qilishini aq incha
o‘x a ish, shaxsni la ozimidan che lash i ish, ayblanu chini ibbiy muassasaga joylash i ish a
uning mudda ini uzay i ish, eksguma siya qilishga doi il imosnomala ni ko‘ ib chiqish, xa lash,
in u , ele on so‘zlashu la ini inglash bo‘yicha il imosnomani hal qilish, p oku o omonidan
gu oh yoki jab lanu chila ning ko‘ sa u la ini oldindan mus ahkamlash o‘g‘ isidagi
il imosnomala ni ko‘ ib chiqish. JPK 1581, 1582 a 1583-moddala bilan o‘ldi ildi. Ula ga ko‘ a:
1. Tin u o‘ kazish haqida e go chi yoki su ish i u chi a al p oku o ga il imosnoma
yubo adi.
2. P oku o ozilik be gach, ma e ialla e go sudyasiga aqdim e iladi.
3. Te go sudyasi a izani 8 soa ichida yopiq majlisda ko‘ ib chiqadi.
2
Dalilla maqbulligiga oid jinoya -p o sessual qonuni no mala ini qoʻllashning ay im masalala i oʻgʻ isida Oliy
Sud plenum qa o i.
3
O‘RQ-1022-сон 28.01.2025. Oʻzbekis on Respublikasining ay im qonun hujja la iga shaxsning huquq a
e kinlikla ini ishonchli himoya qilish ka ola la ini yanada kuchay i ishga qa a ilgan oʻzga i ish a qoʻshimchala
ki i ish oʻgʻ isida.
651
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
4. Rad e ilgan aqdi da, aqa yangi hola la yuzaga kelganidagina in u bo‘yicha
ak o an mu ojaa qilish mumkin.
Kechik i ib bo‘lmaydigan holla da in u sud sanksiyasiz ham o‘ kazilishi mumkin,
ammo bu haqda sud a p oku o 24 soa ichida xaba do qilinadi. Te go sudyasi 48 soa ichida
qa o ning qonuniyligini ekshi adi. Aga in u qonunga zid deb opilsa, olingan ba cha dalilla
nomaqbul hisoblanadi. Shuningdek, shaxs o‘ziga nisba an qilingan in u bo‘yicha sudya
qa o idan 24 soa ichida apellya siya be ishi mumkin. JPKning 169–170-moddala i yangi
qo‘shimchala bilan boyi ildi, 1691 a 1692-moddala ki i ildi: Te go chi a al p oku o ga
il imosnoma yubo adi, p oku o asdiqlaganidan so‘ng ma e ialla e go sudyasiga yubo iladi,
e go sudyasi a izani 8 soa ichida ko‘ ib chiqadi, inglash cho ala i 6 oydan o iq da om e a
olmaydi, gu oh yoki jab lanu chi xa sizligi ahdid os ida bo‘lsa, ula ning so‘zlashu la i ham
p oku o ko‘ sa masiga asosan inglanishi mumkin. Endilikda: qamoqqa olish, uy qamog‘i,
paspo ni o‘x a ish, la ozimdan che lash i ish, mol-mulkni xa lash, ibbiy muassasaga
joylash i ish kabi masalala ni aqa e go sudyasi ko‘ ib chiqadi. Ay im kechik i ib
bo‘lmaydigan hola la da e go chi sud sanksiyasiz ha aka qilishi mumkin, ammo sud 48 soa
ichida bu qa o la ni qonuniylik nuq ai naza idan baholaydi. Aga e go chining ha aka i qonunga
xilo bo‘lsa, olingan dalilla nomaqbul deb e’ i o e iladi. Ma’mu iy ja obga lik o‘g‘ isidagi
kodeksning 245-moddasiga yangi qism ki i ildi. Unga ko‘ a, ushbu moddadagi ay im ma’mu iy
ishla jinoya ishla i bo‘yicha uman yoki shaha sudining e go sudyasi omonidan ko‘ ib
chiqiladi.
4
Xulosa qilib ay ganda, dalilla jinoya p o sessida shaxsning huquq a e kinlikla ini
himoya qilish hamda ishning adola li a haqqoniy hal qilinishini a’minlashda asosiy osi adi .
Ula manbasiga qa ab das labki a hosila dalilla ga bo‘linadi: das labki dalilla bi lamchi
manbadan olinganligi sababli eng ishonchli hisoblanadi, hosila dalilla esa osi achila o qali
kelganligi sababli ekshi ish a bi lamchi manbaga qay ish o qali asdiqlanishi lozim.
O‘zbekis on aj ibasida e go sudyala i a p oku o la dalilla ni aqa qonuniy asosda
asmiylash i ishga majbu bo‘lib, qamoqqa olish, uy qamog‘i, ele on a boshqa
elekommunika siya qu ilmala i o qali so‘zlashu la ni eshi ish kabi p o sessual ha aka la sud
nazo a i os ida amalga oshi iladi. Shu o qali shaxsning huquqla i himoyalanadi, nomaqbul
dalilla dan oydalanishning oldi olinadi a jinoya p o sessining adola liligi mus ahkamlanadi.
Shunday qilib, dalilla ni o‘g‘ i asni lash, ula ning manbasini aniqlash a qonuniy asosda
asmiylash i ish jinoya e go ini sama ali, sha o a ishonchli qiladi hamda sud qa o la ining
adola liligini a’minlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. O‘zbekis on Respublikasi Kons i u siyasi 30.04.2023.
2. O‘zbekis on Respublikasi Jinoay p o sessual kodeksi 22.09.1994.
3. Jinoya -p o sessual huquq: Da slik / Yu idik anla dok o i, p o esso M. A. Rajabo a.
4. Dalilla maqbulligiga oid jinoya -p o sessual qonuni no mala ini qoʻllashning ay im
masalala i oʻgʻ isida, 24.08.2018. 24-сон
5. O‘RQ-1022-сон 28.01.2025. Oʻzbekis on Respublikasining ay im qonun hujja la iga
shaxsning huquq a e kinlikla ini ishonchli himoya qilish ka ola la ini yanada
kuchay i ishga qa a ilgan oʻzga i ish a qoʻshimchala ki i ish oʻgʻ isida
6. lex.uz/ac s/97664
4
lex.uz/ac s/97664
